سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: شب قدر هم مانند بسیاری از مضامین والای دینی از منظر نظر شاعران ما دور نمانده است. شبی که در ادبیات ما از روشن‌ترین پنجره‌های معنویت و عرفان به آن نظر شده است.

همیشه نگاه به شب قدر، نگاه به شبی بوده است که انسان در وسعت بی کرانه‌اش می‌تواند به شنایی جانانه بپردازد و از هر چه سیاهی و تباهی است به درآید و برای سال آتی و سال‌های آینده ره‌توشه‌هایی مبارک و الهی برگیرد. به راستی در ساحت هیچ ادبیاتی چون ادبیات فاخر این سرزمین نمی‌توان این همه نازک خیالی‌های جانانه و وجدانگیز را از مفاهیم دینی سراغ گرفت. شاعران و ادیبان ما آنگاه که با همه وجود اشراقی خود به فهم قدر توفیق می‌یافتند و از خدای قدر برای برون شدن از وهم و حضور در فهم قدر و مراتب آن توفیق طلب می‌کردند به تبیین ذوقی این مفهوم والای دینی می‌پرداختند:

منوچهری دامغانی:

با رنگ و نگار جنت العدنی با نور و ضیاء لیلة القدری

سعدی شیرازی:

تو را قدر اگر کس نداند چه غم شب قدر را می‌ندانند هم

حافظ شیرازی:

شب قدر است و طی شد نامه هجر سلام فیه حتی مطلع الفجر دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند واندر آن ظلمت شب، آب حیاتم دادند چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی آن شب قدر که این تازه براتم دادند

حنیف مزروعی:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند واندر آن ظلمت شب، آب حیاتم دادند چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی آن شب قدر که این تازه براتم دادند آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است یا رب این تاثیر دولت در کدامین کوکب است تا به گیسوی تو دست ناسزایان کم رسد هر دلی از حلقه‌ای در ذکر یا رب یا رب است کشته چاه زنخدان توام کز هر طرف صد هزارش گردن جان زیر طوق غبغب است شهسوار من که مه آیینه‌دار روی اوست تاج خورشید بلندش خاک نعل مرکب است عکس خوی بر عارضش بین کآفتاب گرم رو در هوای آن عرق تا هست هر روزش تب است من نخواهم کرد ترک لعل یار و جام می زاهدان معذور داریدم که اینم مذهب است اندر آن ساعت که بر پشت صبا بندند زین با سلیمان چون برانم من که مورم مرکب است آن که ناوک بر دل من زیر چشمی می‌زند قوت جان حافظش در خنده زیر لب است آب حیوانش ز منقار بلاغت می‌چکد زاغ کلک من به نام ایزد چه عالی مشرب است

مولانا

حضرت مولانا از شاعرانی است که بارها به این مهم توجه داشته است و در یکی از اشعارش، شب قدر را شب إحیا و شب زنده داری می داند و چنین می سراید:

مهمان توام ای جان زنهار مخسب امشب ای جان و دل مهمان زنهار مخسب امشب

روی تو چو بدر آمد امشب شب قدر آمد ای شاه همه خوبان زنهار مخسب امشب

ای سرو دو صد بستان آرام دل مستان بردی دل و جان بستان زنهار مخسب امشب

ای باغ خوش خندان بی ‌تو دو جهان زندان آنی تو و صد چندان زنهار مخسب امشب

مولانا همچنین شب قدر را شب طهارت و رهایی از پلیدی‌ها می خواند:

اى مه عید روى تو، اى شب قدر موى تو چون برسم به جوى تو، پاک شود پلید من

مولانا البته شعر بلند دیگری هم در همین موضوع دارد و اینگونه می‌سراید:

امشب عجبست اى جان گر خواب رهى یابد وان چشم کجا خسپد کو چون تو شهى یابد

اى عاشق خوش مذهب زنهار مخسب امشب کان یار بهانه جو بر تو گنهى یابد

من بنده آن عاشق کو نر بود و صادق کز چستى و شبخیزى از مه کلهى یابد

در خدمت شه باشد شب همره مه باشد تا از ملاء اعلا چون مه سپهى یابد

بر زلف شب آن غازى چون دلو رسن بازى آموخت که یوسف را در قعر چهى یابد

آن اشتر بیچاره نومید شدست از جو می گردد در خرمن تا مشت کهى یابد

بالش چو نمی یابد از اطلس روى تو باشد ز شب قدرت سال سیهى یابد

زان نعل تو در آتش کردند در این سودا تا هر دل سودایى در خود شرهى یابد.

این شاعر برجسته قرن هفتم در ادامه همین شعر، شب قدر را شب خاموشی، خدمت و شیدا شدن دلهای خداجو بر می‌شمرد:

امشب شب قدر آمد خامش شو و خدمت کن تا هر دل اللهى ز الله ولهى یابد

اندر پى خورشیدش شب رو پى امیدش تا ماه بلند تو با مه شبهى یابد.

و اما این شعر مولانا هم، شعری شگرف در مفهوم شب قدر است:

حق شب قدرست در شبها نهان تا کند جان هر شبى را امتحان

نه همه شبها بود قدر اى جوان نه همه شبها بود خالى از آن

در "ترجمان القرآن جرجانی" شب قدر، شب اندازه کردن کارها ذکر شده است. صاحب " کشاف اصطلاحات الفنون" گوید: شب قدر، شبی است با عزت و شرف که هر که در آن طاعت کند عزیز و مشرف شود.

در "التفهیم بیرونی" آمده است:

و اندر ماه رمضان لیلة القدر است، آنک جلالت او را به دهه پسین جویند و نیز گفتند به طاق‌های این دهه.

لیلة القدر شبی مهم و سرنوشت ساز است. شب نزول رحمت و برکات الهی و تعیین سرنوشت ابدی انسان‌هاست. در خصوص اهمیت این شب گفتنی است که از صدر اسلام و از عهد رسول اکرم حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله رسم بر آن بوده است که شب‌های قدر را "احیا" بگیرند و تا سپیده‌دم به آداب مخصوص آن از جمله دعا و نماز و استغفار بپردازند. در فضیلت شب قدر آمده است شبی بهتر از هزار ماه است: "لیلة القدر خیر من الف شهر."

و به احتمال قوی این شب ارجمند یکی از شب‌های نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم ماه مبارک رمضان است.

در آیه نخست سوره مبارکه "قدر" نیز تصریح شده است به آن که قرآن کریم در شب قدر نازل شده است: " انا انزلناه فی لیلة القدر. "

در "تفسیر ابوالفتح رازی" پیرامون شب قدر آمده است:

شب تقدیر است و فصل احکام و تقدیر قضایا آنچه خواهد بودن در سال از آجال و ارزاق و اقسام همه در این شب کنند و گفتند قوله "فی لیلة مبارکه " هم این شب است.

جلوه های شب قدر در شعر کهن ایران

دکتر سید "میرجلال الدین کزازی" استاد ادبیات دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است: شب قدر در باورهای اسلامی، گرامی ترین شب سال است و در چشم خواجه ی بزرگ، شب پیوند و دست یابی به دوست شمرده می شود؛ برای نمونه در آغازینه ی غزلی، حافظ می گوید:

آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است/ یارب این تأثیر دولت از کدامین کوکب است

در این بیت حافظ آشکارا شب قدر را از نظر اهل خلوت که کنایه ای از گوشه گیران، پارسایان و درویشان است، شب بخت یاری خود دانسته است؛ شبی که در آن کام یافته است که در کنار یار باشد.

کزازی با اشاره به اینکه حافظ تنها دو یا سه بار صریحا از شب قدر در غزل های خود یاد کرده است می گوید:آن چه در این یادکردها کم وبیش همواره دیده می شود شب قدر را با شب پیوند و وصال یکی دانسته است؛ همان طور که می گوید:

شب قدری چنین عزیز و شریف/ با تو تا روز خفتنم هوس است

یا در غزلی دیگر می گوید:

در شب قدر ار صبوحی کرده ام عیبم مکن/ سرخوش آمد یار و جامی در کنار طاق بود

در این ابیات خواجه از آمدن یار که نوید پیوند و وصال است سخن گفته؛ او در واقع شبی که یار در آن به کنار و دیدار حافظ آمده است را شب قدر خوانده و در این شب به بزم و شادمانی رسیده است.

استاد ادبیات دانشگاه علامه طباطبایی بیتی دیگر از خواجه شیراز را مثال می زند: حافظ در غزل "چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی/ آن شب قدر که این تازه براتم دادند" از آزمون درویشانه و نهایان گرایانه ی خود سخن گفته؛ آزمونی که زندگانی او را دگرگون کرده است و در این آزمون او توانسته است با دوست پیوند بگیرد و دیدار کند.

کزازی با اشاره به اینکه حافظ تنها دو یا سه بار صریحا از شب قدر در غزل های خود یاد کرده است می گوید:آن چه در این یادکردها کم وبیش همواره دیده می شود شب قدر را با شب پیوند و وصال یکی دانسته است.

دکتر کزازی می گوید: اگر در بیت هایی از حافظ که در آن ها از شب قدر سخن رفته است، باریک بیاندیشیم و درنگ کنیم، می بینیم که در همه ی آن ها به گونه ای شب قدر برابر شمرده شده است با شب پیوند و وصال در چشم رهرو درویش خداجوی که می خواهد خداخوی شود و آرمان برترین آرزو آن است که بتواند به دوست راه ببرد.

راه بردن به دوست برابر با رفتن و گسستن از خویش است؛ زیرا تا هنگامی که(من) برجاست جایی برای (او) نیست؛ هنگامی که (او) آمد (من) به ناچار رخت خواهد بربست. از آن جاست که در چشم خواجه نیز شب قدر که گرامی ترین شب سال است، شبی است که بنده در آن بتواند از خود برهد و با دوست پیوند بگیرد.

نگاه سعدی به شب قدر، سنتی نیست

کورش کمالی سروستانی، پژوهشگر و رئیس مرکز سعدی شناسی شیراز با بیان اینکه ماه رمضان، روزه و شب قدر فضایی را برای ارائه دیدگا ه های شاعران بزرگ ما درباره توحید، خداوند و وصل و فراق فراهم می کند، می گوید: سعدی در بوستان، گلستان و غزلیات خود به شب های قدر پرداخته و در جاهایی دیدگاه وی نسبت به شب های قدر فراتر از نگاه سنتی است. کمالی سروستانی می افزاید: در دیدگاه سنتی شب قدر زمانی است که تقدیر و سرنوشت بشر رقم می خورد، ولی سعدی فراتر می رود و ارزش شب قدر را خیلی بالاتر از این می داند که در این ابیات آورده است که:

اگر شب ها همه قدر بودی/ شب قدر بی قدر بودی

و در جای دیگری می گوید:

تو را قدر اگر کس نداند چه غم/ شب قدر را می ندانند هم