سرویس تئاتر هنرآنلاین: از در ورودی حراست تالار وحدت عبور میکنم و به سمت طبقه هفتم تالار رودکی میروم، پلاتویی که بارها برای تهیه گزارش تمرین از گروههای مختلف نمایشی به آنجا رفتهام. به محل تمرین گروه میرسم، به دلیل زیاد بودن گروه بازیگران هر روز تعداد مشخصی از آنها به پلاتو میآیند و صحنههای خودشان را تمرین میکنند.
شنیدن صدای آرام عصای فرهاد آئیش که به خاطر ایفای نقش دکتر "مصدق" آن را به دست گرفته، به مانند تیک تیک ساعت، مخاطبی که در محل تمرین نشسته است را به سالهای 1332 و فضای آن زمان میبرد؛ صحنه اولی که گروه تمرین میکند صحبتهای "روزولت"، "سرلشگر زاهدی" و یکی از برادران "رشیدیان" است. نخستین مسئلهای که توجه را جلب میکند روزنامههایی است که روی میز کار "روزولت" قرار دارد. صحنهای که او ضمن انتصاب "سرلشکر زاهدی" به مقام نخست وزیری از "رشیدیان" میخواهد که هزینه اختصاص داده شده را برای برهم ریختن جامعه میان اقشار مختلف پخش کند، به خصوص تیترها و عکسهای روزنامهها و مجلات را بخرد؛ هر تیتری 5 دلار هر فریم عکس 2 دلار...
با پایان تمرینات این صحنه و قبل از آغاز صحنه دکتر "مصدق" و دخترش "خدیجه" به سراغ تعدادی از هنرمندان حاضر در این نمایش میروم تا در زمان استراحت شان گفت و گویی کوتاه با آنها داشته باشم.
حقیقت را بدون هیچ جانبداری به تصویر میکشیم
اصغر خلیلی نویسنده و کارگردان نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" در رابطه با علاقهاش به نگارش و اجرای زندگی یکی از مهمترین شخصیتهای تاریخی ایران گفت: همیشه به تاریخ علاقمند بودم، بنابراین پیش از این هم، نمایشهایی با محتوای تاریخی را کارکرده بودم؛ اینگونه نیست که به یکباره تصمیم به اجرای نمایش تاریخی گرفته باشم. تفاوت این اثر با کارهای قبلیام در پرداخت به تاریخ و شخصیتی معاصر است.
او ادامه داد: دلایل مختلفی برای رفتن و پرداختن به زندگی فردی مانند دکتر "مصدق" داشتم که مهمترین آن علاقه شخصیام به این مرد و اتفاقهایی است که در طول زندگیاش رخ میدهد. رویدادهایی که پیچیدگیهای خاص دارد.
خلیلی در رابطه با منابع و تحقیقات گستردهای که در رابطه با نگارش این اثر داشته است خاطرنشان کرد: وقتی میخواهیم چنین موضوعی را وارد حوزه نمایش کنیم بسیار متفاوت خواهد شد، زیرا بخشی از تاریخ را مطرح میکنیم که مستندات آن وجود دارد و باید بسیار دقیق باشد. بر این اساس تحقیقات و پژوهشهای پیرامون آن زمان بسیاری از من گرفت. در واقع بعد از دو سال که از اجرای آخرین کارم، "الیورتویست" میگذرد روی این اثر کار میکنم. چراکه تمام اتفاقهای زندگی این فرد به یکدیگر ارتباط داشت و ضروری بود برای انتخاب بخشهایی از آن تمام دورههای زندگی این فرد از بدو تولد تا مرگاش را بازخوانی کنم تا بتوانم از میان آن قسمتهای مورد نظرم را انتخاب کنم.
او اظهار کرد: البته در مسیر تحقیقاتم، مریم سلیمی همراهی بسیاری با من داشت و قسمتی از تحقیقات کار را مدیون او هستم. در جاهایی با مسائل روبهرو میشدیم و به بنبست میخوردیم، بنابراین جلساتی را با صاحب نظران برگزار و آنها را حل میکردیم. نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" رخدادهای ملی شدن نفت تا زمان مرگ مصدق را در بر میگیرد. نگاه من زندگی نامهای نبود، نمیخواستم زندگی کسی را بازنگری کنم.
کارگردان نمایش "الیورتویست" با بیان اینکه رسانه جایگاهی است که از منظر آن به داستان مصدق میپردازد خاطرنشان کرد: رویدادهایی در جامعه به وجود میآید و مردم در آن دخیل میشوند؛ رویدادهایی که دلایل متعددی دارند و رسانهها در آن تاثیرگذار هستند. البته رسانه به فراخور کار روزمرهام دغدغه ذهنیام است و با مطبوعات درگیر هستم، بر این اساس جایگاه رسانه در افکار عمومی برایم در این نمایش اهمیت دارد.
او افزود: برای من آزادی بیان در آن دوره جذاب و سئوالبرانگیز بود. آن دوره روزنامه و مجلات متعددی وجود داشته است؛ در واقع شبه آزادی بیانی اتفاق میافتد. در بررسیهایی که داشتم شرایط رسانه بر مدیریت افکار جامعه خیلی تعیین تکلیف میکرد. وقوع کودتای 25 و 28 مرداد تحت تاثیر افکار عمومی است به خصوص 28 مرداد. به شخصه فکر میکنم رسانه در این کودتا خیلی تاثیرگذار بوده است؛ به همین دلیل از این زاویه دید نمایش را در معرض دید مخاطبانمان قرار میدهم.
خلیلی بیان کرد: مجموع منابعی که استفاده کردم بسیار گسترده بود در کنار آن از مستندات شفاهی و آرشیویی بهره بردم. در تمام مراحل برایم اهمیت داشت نمایشنامه به گونهای به تصویر کشیده شود که جایی برای مخالف و موافق باقی نماند، تماشاگر هم باید متوجه آن بشود. زاویهای که کسی سیاه و سفید یا حتی خاکستری دیده نشوند. بر این اساس نمایشنامه را به چند صاحب نظر سیاسی و جامعهشناس نشان دادم تا بخوانند. در خوانشهایی که با بازیگران داشتیم هم به نکاتی رسیدیم که از ایجاد ابهام جلوگیری کند. ما حقیقت را بدون هیچ جانبداری به تصویر میکشیم. اگر خودمان بخواهیم جانبداری کنیم از حقیقت دور میشویم و عملا ناموفق بودهایم.
او در پاسخ به اینکه با وجود بزرگ بودن گروه نمایش و حساسیتهایی که بر آن حاکم است، چرا طراحی صحنه نمایش را نیز خود عهدهدار شده است توضیح داد: این نمایش 63 بازیگر دارد. من به تئاتر اجرایی نگاه میکنم و به دنبال تئاتر گفتوگو محور نیستم، شاید یکی از دلایلی که اکثر آثارم در خارج از ایران اجرا میشوند همین باشد. طراحی صحنه نمایش را خودم بر عهده دارم؛ نقطه به نقطههایی را که انتخاب کردم در طول تحقیقهایم به آنها رسیدم مثل حیات خانه مصدق، دفتر نخست وزیری و... تنیده شدن این همه صحنه در یکدیگر پیچیدگی خاص خودش را دارد. با طراحانی حرف زدم اما دید آنها از آنچه من مدنظر داشتم دور بود و برای همین تصمیم گرفتم طراحی آن را نیز خودم برعهده بگیرم. در این مسیر علی طهرانچی دستیارم نیز همراهی بسیاری با من داشت.
خلیلی در پایان سخنانش تصریح کرد: طراحی صحنه رئال یا المانی نیست. ما بخشی از تهران را بازسازی کردیم که در زمانهای مختلفی قابل دیدن است.
"مصدق" را درون خودم میبینم
فرهاد آئیش بازیگر شناخته شده تئاتر و سینما، ایفاگر نقش اصلی این نمایش یعنی "مصدق" است. نقشی که تمام نگاهها به سمت آن است. فرهاد آئیش با تاکید بر حساسیتهای بسیار این نقش گفت: ایجاد چالشهای مختلف، لذت بیشتری به من برای ایفای یک کاراکتر میدهد. پیش فرضها و نگاههای منتقدانهای نسبت به این شخصیت وجود خواهد داشت چراکه او فردی است که بسیاری از افراد که اکنون سالمند هستند ممکن است او را دیده باشند. مادر من هم که البته مدت کوتاهی است در قید حیات نیست در دادگاه مصدق حضور داشته و خاطراتی را از آن نقل میکرد، این به معنای شناخت از یک شخصیت معاصر تاریخی است که چالش بازی کردن به جای او را زیاد میکند و باعث میشود من هم ترس داشته باشم و هم انگیزه.
او اضافه کرد: مطالعاتی در رابطه با این شخصیت داشتهام، مطالعاتی که روند آن اکنون سریعتر شده است. توانستهام او را درون خودم ببینم اما هنوز به او دست پیدا نکردهام. امیدوارم در سه هفته آینده این اتفاق بیفتد و به این مسئله خوشبین هستم.
آئیش در پاسخ به این سئوال که او پیش از این نقش تاریخی دیگری به نام "سقراط" را ایفا کرده است که بسیار موفق بوده است و آیا تصور میکند در رابطه با مصدق هم این اتفاق بار دیگر تکرار شود توضیح داد: همیشه هر نقشی را در خودم پیدا میکنم، البته این خطر وجود دارد که آنها به یکدیگر شبیه بشوند. خود این مسئله یک چالش برای من است. به نظرم این نمایش در کارگردانی میتواند، کار را موفق کند و جذابیت شخصیت مصدق و جذابیت سیاسی آن را نشان بدهد. متن، درام نمایش "سقراط" ندارد چراکه در آن نمایش همه چیز میتوانست ذهنیتر باشد؛ آنچنان در برابر تاریخ مسئول نبود و بدون شک این مسئله کار را آسانتر میکرد به همین دلیل میتوانست "سقراط" را در زمان حال و مدرن تصویر کند.
او عنوان کرد: اصغر خلیلی این ضعف را در متن خود میشناسد و سعی میکند آن را در کارگردانی جبران کند، امیدوارم که موفق باشد چراکه همه ما باید به آن تکیه کنیم. اگر گیرا و محکم نباشد سایر چیزها از دست میرود. کارگردانی، طراحی صحنه و اتفاقهایی که بین صحنهها میافتد،اهمیت دارند، بعد از آن بازیها و قصه قرار دارند. البته نمایشنامه تا حدودی شخصی شده است و دختر او هم در نمایش وجود دارد اما همه چیز به اجبار تاریخی است؛ همانگونه که بوده است چراکه از نظر سیاسی حساس است و دست نویسنده را میبندد که هرطور که دلش میخواهد برخورد نکند. در کل به این نمایش خوشبین هستم وگرنه اینجا نبودم، زیرا هر تئاتری ریسک است.
این بازیگر باسابقه در رابطه با چگونگی نقش "مصدق" بیان کرد: میخواهم به او نزدیک شوم. میتوان گفت فصل مشترکی میان خودم و مصدق به وجود آوردهام. هرقدر جلوتر میروم سعی در کم رنگ کردن خودم و پررنگ کردن او دارم. هرچه به او نزدیکتر شوم بیشتر جواب میگیرم. این روزها روی صدای این شخصیت کار میکنم تا تنالیته صدای او روی کاراکترم تاثیر بگذارد. من بر خلاف بسیاری از تئاتریها با صداسازی مخالفم چون دروغ است. اکنون روزی تقریبا دو ساعت به صدای او گوش میکنم تا از طریق صدایش او را بهتر بشناسم، نه آنکه آن را تقلید کنم. اگر درست او را بشناسم خود به خود صداش در صدای من تاثیر میگذارد.
نمایشنامه هیچ نگاه تاییدکنندهای به سویی ندارد
ایرج راد یکی از بازیگران پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون در این نمایش ایفاگر نقش "روزولت" است. او با اشاره به دلایل حضورش در این نمایش گفت: زمانی که متن را خواندم اول از همه به دنبال آن بودم که ببینم اتفاقات آن نزدیک به واقعیت است. اینکه این رویدادها در آن تاریخ بوده یا نه؟ شاید افرادی که سنشان حدود 80 سال است آن زمان و وقایعی که رخ داده را به خاطر بیاورند. من نمایشنامه را متنی دیدم که به دور از مسائل سیاسی و بیشتر اجتماعی است. هیچ نگاه تاییدکنندهای به سویی نداشته است و از شکلی واقعگرایانه و تحلیلی برخوردار است. این مسئله از نظر من مهم بود و در اجرا هم حتما موافقین و مخالفینی خواهد داشت.
او در بخش دیگری از سخنانش بیان کرد: امیدوارم این اثر بتواند تصویرسازی لازم را از آن دوره نشان دهد. نگاه جامع و کلی به تک تک وقایع زندگی مصدق یا گروهها و جناحهای سیاسی نیست، چنین انتظاری را هم نباید از این نمایش داشت. شمایی از زمان و اتفاقاتی است که رخ داده است و آنها را بازگو میکند.
سیاسی حرف میزند، سیاست کاری نمیکند
علیرضا آرا در نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" ایفاگر نقش سرلشگر زاهدی است. این هنرمند تئاتر با بیان توضیحاتی در رابطه با نمایشنامه این اثر بیان کرد: همه ما در رابطه با دکتر مصدق که یکی از شخصیتهای محبوب و مهم تاریخ معاصر است تاریخچهای خواندهایم. شخصیتی که زاویه پرداخت به آن بسیار مهم است؛ اصغر خلیلی به عنوان نویسنده برشی از زندگی دکتر مصدق و دوره تاریخی مربوط به آن را به شکل مستند روایت کرده است. اتفاقات و اساس قصه بر اساس مستندات تاریخی است بنابراین برایم مهم بود تحریفی در آن صورت نگرفته باشد.
او ادامه داد: از سوی دیگر برایم جذاب بود که برای اولین بار در نمایشی باشم که این شخصیت محور آن باشد. متن با باورهای من هماهنگ است و نمایشنامه کاملا بیطرفانه است و به شکلی نگاه کرده که جهتدار نباشد و با آنچه فکر میکردم در تناقض نبود.
بازیگر نمایش "ناسور" در رابطه با اینکه آیا نمایش بیشتر وجهی اجتماعی دارد توضیح داد: وجوه مختلفی را میتوان در هرکاری پیدا کرد؛ نمیتوانیم نمایشنامهای را پیدا کنیم و بگوییم وجه اجتماعی ندارد. وقتی مربوط به یک برهه تاریخی از ایران است طبیعتا وجه اجتماعی هم خواهد داشت. همچنین فکر نمیکنم اگر بگوییم سیاسی نیست توصیف کاملی باشد. گفتن اینکه سیاسی است به معنای اینکه جهتگیری خاصی در سیاست میکند نیست. نمایشنامه به امور سیاسی و سیاستمداران دوره خودش میپردازد پس سیاسی حرف میزند، ولی سیاست کاری نمیکند. براین اساس میتوان گفت هم وجه سیاسی و هم اجتماعی دارد. اما مشخصه بارز آن نگاهی مستندوار به برههای از تاریخ معاصر است.
آرا با ارائه مطالبی در رابطه با ایفای نقش سرلشگر زاهدی و نوع نگاهاش به این شخصیت اظهار کرد: امیدوارم طراح گریم بتواند من را کاملا شبیه این شخصیت کند چون از او عکس موجود است. در این نمایش دو صحنه خواهم داشت. کاراکتری که آن را بازی میکنم بیشتر، پیش برنده است؛ تمرکزی روی شخصیت او وجود ندارد بنابراین لازم نیست شخصیتپردازی خاصی بکنم و ابعاد مختلف و ویژگیهای او را پیدا کند. مهم اتفاقی است که رخ میدهد البته مطالعه کوتاهی داشتم و مشخصات کلی او و کارهایی که انجام داده است را خواندم.
او خاطرنشان کرد: با توجه به شخصیتی که نوشته شده است من این شخصیت را با لباس ارتشی و مدالهای فراوان، یا فردی خشن که مدام فریاد میکشد ندیدم. ما او را در برابر "روزولت میبینیم، در موقعیتی که فرمانده نیست، فرمانبردار است. او را شخصی بله قربانگو گرفتم تا جایی که نخست وزیر میشود. خیلی او را بر اساس روایتهایی که وجود دارد نگرفتم. ما بخشی از کاری که انجام میدهیم مستند تاریخی است بخش دیگر آن نمایش است.
نگاه مالی به تئاتر ندارم
علی منصوری از جمله افرادی است که در این نمایش نقش محوری دارد. تهیهکننده و آهنگساز. او در رابطه با چگونگی حضور خود در عرصه تهیهکنندگی تئاتر گفت: فعالیت من از موسیقی شروع شد. ابتدا به عنوان خواننده و آهنگساز دعوت شدم. بعد از مدتی آقای خلیلی با من تماس گرفتند که دوستی که قرار بود به عنوان تهیهکننده در کار حضور داشته باشد، انصراف داده است؛ این در حالی است که ما با بیشتر عوامل و بازیگران صحبت کردهایم. به تئاتر علاقه دارم و آقای خلیلی جزو نویسندگان و کارگردانانی است که کارهای قبلی او را دیدهام. نمایشهایی که به نظر من آثار موفقی بودهاند. این مسئله باعث شد که در کنار موسیقی در حوزه تتهیهکنندگی ئاتر هم فعال شوم.
او اضافه کرد: به تئاتر نگاه مالی ندارم، چراکه عموما بازگشت مالی ندارد. این مسئله به گونهای نیست که بخواهیم در مورد آن بلوف بزنیم؛ اگر هزینههایمان بازگردد خدا را شکر میکنیم.
او در رابطه با اینکه چرا در گام نخست به سراغ انجام پروژهای با این وسعت رفته است گفت: بدون شک به دریا که میروید خیس خواهید شد. زمانی که متن را خواندم، آنقدر برایم جذاب بود که آن را بپذیرم و به این فکر نکردم که چه هزینهای را میطلبد، خودجوش به سمت آن رفتم. فکر نمیکنم طی چند سالی که پیگیر نمایشهای روی صحنه بودهام، نمایشی تا این اندازه بازیگر چهره و عوامل اجرایی قوی داشته باشد. وظیفه خودم میدانم که در این حوزه حضور داشته باشم تا بزرگانی که در این حیطه فعالیت میکنند بتوانند به راحتی و بدون دغدغه فعالیت کنند و ناراحت این مسئله نباشند که چرا فردی در تئاتر سرمایهگذاری نمیکند.
منصوری در پاسخ به این سئوال که آیا حضورش در تئاتر به عنوان تهیهکننده مداوم خواهد بود تاکید کرد: بله، قطعا اینگونه خواهد بود. به اندازهای که بتوانم از گروههایی که آثارشان سطح کیفی مناسب داشته باشد حمایت میکنم. نمایشهایی که قابل دفاع باشند و نوع گروه، تفاوتی نمیکند.
این تهیهکنند تئاتر و موسیقی همچنین در رابطه با موسیقی نمایش نیز توضیح داد: نمایشنامه "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" اثر خوبی است که برهه مهمی از تاریخ معاصر را بدون هیچ جهتگیری و پرداخت به دیدگاههای سیاسی خاص روایت میکند. موسیقی نمایش هم برای همان دوره تعریف شده است کارهای قدیمی با تنظیم جدید. در این نمایش از سازهای اصیل ایرانی مانند کمانچه، تار و... استفاده کردیم و 30 نوازنده در قالب ارکستر بزرگ آن را کار کردهاند.
نمایش "راپورتهای شبانه دکتر مصدق" نوشته و کار اصغر خلیلی از 20 تیرماه در تالار وحدت به صحنه خواهد رفت.
مهرانگیز قهرمانی