سرویس تجسمی هنرآنلاین: امور عقلی و علمی را موازینی در دست است که با توسل برآنها خواهیم توانست کم و بیش درستی و نادرستی مسائل و قضایای مربوط به آن امور را محک بزنیم. زندگانی وسیع ماشینی و صنعتی بشر امروز با تمام ابعاد پیچیده و نگرانیها و ناخوشیهایی که در بردارد از موهبت ترازوی دقیق علم و داوری بیچون و چند علوم طبیعی برخوردار است.
جهان دستگاه عظیمی است که قادریم توانایی و نیرومندی آن را برای آسایش دیگرن و خود به کار بندیم، اساس گردش و چرخش این دستگاه نه چنان است که بتوانیم چرخی از چرخهای سنگین آن را به میل و خواسته خود حتی یک ثانیه تندتر و یا کندتر به چرخش در آوریم و چنان است که نیرویی خارج از قوه اندیشه و تفکر بشر همه چیز را بر مبنای دانش بیکران خویش چنان قابل حرکت ساخته که این دستگاه عظیم فارغ از تمامیت احساسات و خواستهای انسانی براصول علمی محض و جاودانه در گردش و جنبشی خلل ناپذیراست.
از طرفی چنانکه میدانیم در کارهای ذوقی و ادبی و هنری چنان موازین عمومی و جهانی وجود ندارد، یک پرده نقاشی با قطعهای شعر یا اجرای تئاتر میتواند مورد قبول خاطر عدهای قرار گیرد و احیاناً در محضر مردمی دیگر ناپسند جلوه نماید.
گاه ممکن است یک اثر هنری در زمانهای مختلف در یک جامعه گاهی نیک و دلپذیر و در زمانی دیگری ناپسند و نارسا محسوب گردد. تفاوت و درجات اختلاف نظر در میان اهل فرهنگ و هنر، هزارها بار بیشتر از تشتت آراء میان پیروان مکاتب علوم عقلی و طبیعی است.
در باب هنر و ادب قواعد و دستورها نقش ثابت و معین جهانی مانند فرمولهای علمی را ندارند. سرخوشی در میخانه هنر از آن روست که زنجیرهای گران علم و منطق و فلسفه را قادریم از دست و پای برگیریم و از اینرو آزاد و وارسته به پرواز در آئیم و در سرای طبیعت تا آنجا پیش برانیم که در عالمِ خیال، پاک و منزه به آسمان رویم.
استقلال بیان و قضاوت در امور هنری اگرچه کار فرهنگ و هنر را از نظر فردی و شخصی دلپذیر و جانبخش میکند، اما از دید عمومی گاهی دو کار نقد و ارزیابی در مکتب معرفت، دشواری به پیش میآورد. از این روست که مرد دانش تا میتواند از بحث و جدل بیسر و ته در امور هنر به پرهیز مینشیند.
او میداند آنچه که مبدأ روشنی ندارد فرجام روشنتری نیز نخواهد داشت و نیز میداند که در منزل هنر باید معتدل و آزاده و سر خوش بود و با گشادگی خاطر به همه اجازه میدهد که از معشوق یگانه خویش سخن به میان آورد.
ما چنانچه نسبت به یک اثر هنری علاقه زیادی پیدا کردیم، چنین میپنداریم که همگان باید نسبت به آن اثر دیدی همطراز با ما داشته باشند و میپنداریم که اثر ارزش جهانی دارد.
از همین جاست که در بعضی از ممالک، علاقمندان به ذوق و هنر، آثار هنری فرهنگ خویش را به تعصب در ردیف بزرگترین آثار هنری جهان میشمارند.
اتفاق افتاده است که کارداران برای افزایش درجه اعتبار فرهنگی ممالک خویش در جهان از خبرنگاران و گویندگان و هنرمندان دعوت کردهاند تا از نزدیک به دیدن اثر مورد علاقه ایشان بیایند و آن را همانند گوهری یک دانه به ملل دیگر نیز عرضه دارند، و آن دسته از آثار هنری و فرهنگی و ادبی که در ردیف افتخارات ملل نامیده میشوند از همین مایه سرچشمه گرفتهاند.
همه بالطبع این واقعیت را خیلی زود فراموش میکنیم که ارزش خلاقیتهای هنری نسبی است و به درجه ذوق و حال امروز و سوابق فرهنگی ما بستگی دارد.
در چهارچوب آفریدههای هنری اگر اصول و معیارهایی هم در دست باشد صد البته به مانند نسبتهای علمی حساب شده نیست و معیارها و محکهای هنری بیشتر برای پیروان مکتبی معین معنی ناپذیر است و پذیرش همگانی و بالطبع جهانی نخواهد داشت و ضرورتی هم یافت نمیشود تا تمامی مردم جهان در نقد و ارزیابیهای هنر هم آهنگ باشند. چنین کارگاه عظیمی برای نقد و ارزیابیهای هنری هم آهنگ باشند. چنین کارگاه عظیمی برای نقد امور هنری بیشباهت به ساعت عظیم علم نخواهد بود و هیچ ملاک عقلی نمیشناسیم که ارزش هنری تابلویی از "داوینچی" یا قطعهای از "بتهوون" یا داستانی از "گلستان سعدی" را با یک ترازوی معرفتی بسنجد.
محکها و فعالیتهایی که در وادی علم عرضه میگردد، همواره با مفروضات و اگرها همراه است، هرچند بسیاری از تازهکاران ممکن است آن نکتهها را در نیابند.
اگر این هوای در سر کسی بیفتد که بخواهد از روی تفنن در کار هنری داوری کند، باید ابتدا محدوده قضاوت خویش را به گوشهای معین از کارگاه پهناور هنر جهان منتقل نماید تا هواهای علمی، وی را در پیشداوری عام دلبسته نکند.
چند نقاش و شاعر و چند هنرمند را شاید بتوان از جنبههای معین با یکدیگر قیاس کرد، مشروط برآنکه گفت و شنود میان مردم اهل علم و هنر آگاهانه صورت پذیرفته باشد و بحث جنبه قاطع و عمومی بپذیرد و نتیجهگیریهای نادرست و غیراصولی سیاسی و اجتماعی و تعصبات و ادعاها، اینگونه مباحث ادبی و هنری را به جنگ هفتاد و دو ملت نکشاند.
با این اصول معیار زیباشناسی مردمی که با یکدیگر آهنگ مشترک هنری دارند (نه اینکه صددرصد در همه امور هنری مشترک باشند) گاهی اجازه گفت و شنود و شناسایی معیارهای فرهنگی را به یکدیگر میدهند و روشن است که این مباحث جنبه جهان شمولی نهایی را ندارد.
آنجایی که سخن از برتری یک اثر هنری بر اثری دیگر پیش میآید باید معترف بود که همواره به ذهن و ذوق ما گاهی جلوه زیبایی بعضی از پردههای نقاشی بیشتر از پردههای دیگر است و آنکه با همه همداستان و همآهنگ نیست شاید خود در ذهن خویش معیار و قیاسهای دیگری را پرورانده است.
این قدرها امید هست که این گفت و شنود نیمهعلمی در عالم هنر و فرهنگ، تاریکیها را مبین و هم آهنگیها را دلپذیر و در بسیاری از موارد اختلاف عقاید را آشکارتر سازد و با این امید در طریق نقد خلاقیتهای هنری در میدان پژوهش هنر اصیل با یکدیگر در سرزمین هنر گام میگذاریم و پیش خواهیم رفت ولو اینکه همواره هم آهنگ و هم گام نباشیم.
با عرض این مقدمه که در ذهن داشتم و با شما خوانندگان ارجمند در میان گذاردم و مسلم است که هیچ اصراری در درستی و نادرستی بیچون و چرای این نظر نیز نخواهم داشت. اینگونه مباحث قاعدتاً به ذوق گروهی سازگار و به ذوق دستهای دیگر ناپسند خواهند آمد. همینقدر که گروهی از اهل فرهنگ و هنر جهان پس از فرو رفتن در ژرفای این معانی با نگارنده همآهنگ گردند و باب مطلوب گفتگو نیز بازتر خواهد شد. اما، آنچه نگاشته میشود شمهای است از افکاری که در جستجوی یافتن معیارهای زیباشناسی است و برای باز شناختن ارزشهای هنر از میان مکاتب متوسط گزیده نشده است.
به ذهن این قلم، در محدوده فرهنگ و هنر امید آن میرود تا براساس شناخت واقعیتی از هنر خوب و زیبا همراه با شناختن نازیباییها و مرزهای واقعبینی در زیباشناسی هنر را مورد نقد و نظر جمع قرار دهیم.
همینقدر یادآور میشوم که در مکاتب زیباییشناسی تعاریف و نشانهایی پیرامون زیباییشناسی آمده است که کم و بیش ذهن اهل هنر را مشغول داشته و غالب تعاریف زیباییشناسی نیز بر پایه خیالانگیزی در شکل و فرم محدود نگردیده است.
قوائد قابل تمیز زیباییشناسی خوب از بد مانند همه داوریهای هنر اگرچه به ظاهر علمی و آراسته جلوه کند امّا در نهایت پایبند ذوق و تشخیص خصوصی است.
نگارنده در این گفتار به تکرار گفتهای از گذشتگان روی نمیآورد و آنچه عرضه میدارد بیشتر قسمتی از اندیشههای معاصر است پیرامون جستجوی معیارهای زیباییشناسی هنر که بهصورتی عریان و برهنه است.
توجه در این مباحث بیشتر به روی دو اصل زیر و براساس دریافتهای عینی خواهد بود. قابل ذکر است که هیچگاه نمیتوان به قواعد و اصول عالم هنر بهصورت قاطع و جزمی نگاه کرد.
جهان هنر، تاب سلطه منطق بیچون و چرا و فارغ از استثنا و ذوقیات را ندارد و ضرورتی در کار نیست که هرچه در قلمرو هنر است با حکمت و ریاضی و شیمی و فیزیک منطبق نیز همسو باشد. مباحث و فصولی را که عرضه میدارم مسلماً نمودار مدار حساسیت و تأثیر نگارنده از اصل هنر است و در کار هنر به هیچ روی ضروری نخواهد بود که شاهد آوریم تا مطلبی را نفی و اثبات کرده باشیم.
چنین شواهدی را باید از دریافت معنا در فرمها و شکلها دانست و روشنگری ذوقها جهت درستی یا نادرستی اصل زیباشناسی در هنر خواهد گردید.
دو نکته از مباحثی را که در ذهن دارم معروض داشته و آنگاه در مباحثی دیگر با ذکر مثالها و نمونههایی از گفتار دیگران مطلب را روشنتر خواهم ساخت. یادآور میشوم که این معیارها به هیچوجه نمیتواند مانند قوانین فیزیکی عمومیت داشته باشد. زیباییشناسی در همه دیدها یکسان نیست و لذا مباحثی را که معروض میدارم به تنهایی در همه جهان بینیها یکسان و کافی نیست.
اصل اول:
یکی از عواملی که هنر اصیل و غیر توصیفی را مانند یک پرده نقاشی عارفانه یا پند و حکمتهای یک قطعه شعر را از نظرگاه فرهنگی و زیباییشناسی تا حدودی جهانشمول میکند آن است که نقاش و شاعر در بیان خود، طبیعت را سرمشق قرار دهد و عوامل و عناصری را که میخواهند از شادیها و رنجها و روابط انسانی و اجتماعی عرضه کند با نظایر طبیعی آنها در آمیزد و بسنجد. هنرمند در تمثیلات و سمبولها و تشبیهات خویش فیالمثل از ماده و خورشید و گل و بلبل و آب و خاک و روئیدن و صبح و شام و زادن و مردن و گفتن و شنیدن و مهر و کین ورزیدن و وصل و فصل و نظایر آن سخن نگوید، اینجا هنرمند به پدیدههای طبیعی ساده بیشتر نظر داشته تا ادوات و آلات و روشهای بکار بردن علمی اشیاء آنکه را در زندگی اجتماعی، بازنمایی دهد.
هنر، میتواند و قادر است مایه علمی و مفهوم روشن معرفت را با وجوهی دلپذیر عرضه کند، مشروط بر آنکه وارد جزئیات علم و فن نگردد. هنر، باید به مایه معرفت که از "حقیقت طبیعت" سرچشمه میگیرد آمیخته باشد تا در جزئیات تدوین شده از مایه "حقیقت طبیعت" به هنر و روح و لطافت بخشد.
جزئیات و حواشی و درس و بحث تخصصی و صنعتی که به سازمان علوم مدون نزدیکتر است از زیبایی و شکوه و سادگی و قدرت تأثیر هنر ناب میکاهد. علم، عقل را به زنجیر میکشد و شور و مستی هنر ناب، اندیشه را از پای بندیها آزاد میکند.
اصل دوم:
وقتی هنرمند به جای طبیعت و طبایع، به جای سیر برون و درون، ساختههای تصنعی جامعه را بهعنوان سرمشق در هنر راه میدهد، و فیالمثل روابط انسانی و تأثیرات یا توصیف معشوق خویش را با نظایر آنها بسنجد، از زیبایی هنر کاسته میگردد در شیوههای هنری، شیوه این گونه توصیفها بیشتر مخصوص نافاخران است و بهندرت در متن هنر ناب قرار میگیرد.
اصل اول، گرایش ذهن است به سوی مجردات و وابستگیها، از راه شناخت "حقیقت طبیعت" و سفری است به سر منزل هنر ناب که ما را در این تجسس هنری در مرکز دایره هنر قرار میدهد و پروازی است آزاد، دستافشان و رقصکنان با بالهای اندیشه، بر فراز مادیات و بدوی است و هنرمند است که در ساحت خیال، زبان "حقیقت طبیعت" را زیباتر و خوشتر از زبان و جاه و مال در مییابد و آن را پایگاهی قرار میدهد برای پرواز به فضاهای پاکیزهتر و برتر و فراتر از ماده.
اصل دوم نیز همزاد منفی اصل مثبت اول است و گرایشی است بهسوی ماده و جزئیات و روشهای جامعه، مانند علم و صنعت و جامعهشناسی و تاریخنویسی و امثال این فعالیتها که بیشتر در عهده ناظران بر حوزههای غیر از هنر است. بهاینترتیب هنری که به تأثیرات و خواستههای طبیعی درون یا به روان برهنه آدمی و مردمی نزدیکتر باشد، با مقیاس هنری که در این مبحث پیشرو داریم آراستهتر و خوشتر از هنری است که به سایر شرایط زندگانی اجتماعی و تمدن و علم و صنعت نزدیکتر باشد.
درد عشق و ندای دل و حتی گرفتاریهای اجتماعی که با کانون اصلی روان ما سر و کار دارد و اگر با مقایسههای طبیعی و مراعات سنتهای هنری مطرح شود میتواند هنرناب به بار آورد. اگر درگیریهای روان آدمی را به زبان تخصصی علمی دور از تشبیه و قیاس با کارگاه طبیعت در قالب هنر عرضه کنند به سختی صورت محدود پیدا میکند و از هنر ناب دور مینشیند هنر با الفبای ساده زیست انسان و با مجردات اندیشههای بشر بیشتر سر و کار دارد تا به صنعت و بقیه ساختهها و پرسش اشخاص و اشیاء. و از طرفی چنین ترکتازی و سودجویی و حکمتطلبی و فایدهجویی در میدان علوم علمی و تخصصی و صنعتی بیشتر است و لذا از این روست که محدوده گستره هنر همواره از میدانهای علوم صنعتی و تخصصهای آزمایشگاهی و نتیجاً از سودجویی و منفعتطلبی دوری جسته و به روان و اندیشه مجردان نزدیکی پیدا کرده است.
هنری که از طبیعت و اجتماعات ساده بشری ارشاد بیابد به ذوق این نگارنده نزدیکتر است تا آنچه که از کارخانه و صنعت و واقعیات روزانه جوامع بشری سرچشمه بگیرد. البته عرضه داشتن نقشهایی از صحنههای عام و زیبای جوامع بشری در تالارهای فرهنگی ضروریست. داستاننویسان، روزنامهنگاران و نقاشان و سینماگران در عرضه آثار با شکوه از جلوههای زندگی جوامع بشری با فرمهای هنری استادی بسیار دارند.
آشنایی این دسته از هنرمندان با زوایای مخفی فرهنگ و هنر هر ملت محققاً خواهد توانست کلامشان را گیراتر و دلپذیرتر کند. اما وارد کردن جزئیات کار زندگانی صنعتی و اجتماعی روزانه در هنر اگر بسیار استادانه نباشد جنبه ابتذال هنری پیدا میکند.
مثلاً هنرمند آنگاه که از کاروان حیات و بانگ جرس زمان یا قفس و آزادی، رنج و شادی محدود و بیپایان و روشهای اساسی و روابط انسانها در جامعه به نحو کلی صحبت میکند، نوایش کلامی طبیعی و هنرمندانه است. اما هرچه جزئیات علمی و فنی و اجتماعی این امور بیشتر وارد هنر شوند هنر به جنبه زندگی روزانه گزارشنویسی و مقالهنویسی نزدیکتر میشود و از نیرو و آوای آسمانی آن بیشتر کاسته میگردد.
شک نیست که بعضاً آثار هنری و نگارههایی که به منظور اجتماعی یا سیاسی خلق میشوند ممکن است جهت پرورش افکار عمومی جامعه ارزشمند و شایستهتر از هنر ناب باشند. اما دراین مقاله نگارنده به سودهای مادی و اجتماعی نظر ندارد و هنری که در روان آدمی دژ کلی و طبیعی و تاحدی فارغ از نظامهای اجتماعی و فایدهجوییهای مادی را پدید آورد نوایی است که از دل شوریده برخاسته و درگوش جان شنونده آشنا اثر عمیق میگذارد. نه آن سخنی که براساس برنامه از پیش حساب شده بهخصوصی بخردانه از پی جای داد روان آدمی در پرونده اجتماعی معینی به نظم در آورده شده باشد.
بههرحال، هنر ناب، چه نظم خوش، چه نقاشی اصیل، چه نمایشنامه و داستانهای اجتماعی، هرکدام بهجای خود ارزشمند است. در این گفتار، میکوشیم که هنرناب را از آفریدههای کمشور جدا سازیم و این نه آن است که هنر ناب را از دیدهگاههای مادی آن برشماریم و برتر یا فروتر آن را با دیگر پدیدههای اجتماعی قیاس کنیم. عکس این اصول هم حدوداً معتبر است. مثلاً سر دبیر چیرهدستی که در روزنامهای مسائل سیاسی روز را تحلیل میکند از افراط در ذکر طبیعت و حجم و ریتم و فرم و تکنیک ذکر گل و گیاه و رنگ و بوی پروازهای هنرمندانه پرهیز خواهد جست، اعتبار کار او بیشتر در ارزیابی دقیق سیاسی اوست تا توجه به شور و تحریک احساسات هنرمندانه خواننده.
هرچند سیر در پیرامون این اندیشه بسیار دلنشین است ولی ناچار باید از این بحث چشم بپوشیم تا به پهنا نرویم و سر رشته سخن را برای همراهی خوانندگان بهدست نگهداریم.
جز این دو اصل که عنوان کردیم، اصول سنتهای هنری جهان را نادیده نباید گرفت. هنر باید پیامی در برداشته باشد، نقش اندیشهای را تصور کند، خلاقیت باید چنان باشد که "دُر" سخن را در میان دیگر خوبرویان شناخته شده محافل هنری سربلند سازد. از تکرار نقشهای دیگران و جابجا کردن مفاهیم و واژهها باید دوری جست تا حاصل خلاقیت از بکارت اندیشههای مجسم برخوردار شود.
زبانِ هنر، جزیی از فرهنگ معین هر مردم است. مختصات اصیل هنر مانند لفظ و ترکیب باید در چارچوب همان فرهنگ قرار گیرد و روشن است که مثلاً شعر فارسی نمیتواند کلمات نامأنوس فراوان از زبانهای بیگانه در بر بگیرد. یا پیوسته اصطلاحات و اوزان و اشارات اجتماعی فرهنگهای دیگر را به کار برد. درست است که "هنرمند" مانند "عالم" پایبند مقرارت فشرده طبیعی نیست، ولی سرانجام هر هنرمندی که پیامی برای مردمی دارد ناچار در متن فرهنگ و سنتهای هنری همان مردم سخن میآورد.
هنری که در خور آن باشد تا در فرهنگ ملتی جاودانه ثبت شود باید معنی نو و گفتار دلنشین داشته باشد. معنی و استخوانبندی تفکر و روابط بین اجزاء هنر چیزی است که بدون آن اگر هم ظاهر سخن آراسته باشد درون آن تهی خواهد بود، هرچه معنی و ترکیب هنر نوتر و سخن از تقلید و تکرارها و شنیدهها دورتر باشد هنر گرانبهاتر است.
در این منظور سعی و تلاش بر آناست تا دور از اغراض و گرایشهای ناروا، نقش این سلسه مباحث ادامه یابد و نمونههایی از زیباییهای نهان هنر بزرگان گذشته و حال از پس پرده اندیشههای خیالانگیز به در آید.
هرچند بحث در این مجموعه متوجه هنر اسلامی و عیارهایش خواهد شد ولی محتوا و اصولی که عرضه میگردد تا اندازهای جنبه جهانی هم دارد.
بر این مبنا، اگر لحظهای قادر باشیم قالبهای متفاوت هنر را به کناری بگذاریم، معیارهای پیشنهادی درباره هنر نو و علیالاصول هنر دیگر کشورها نیز صادق خواهد بود و صادق است بر آن معنی که: آن بخش از زیباییهای موجود در هنر که از حقیقت طبیعت سرچشمه میگیرد از مرز زبانهای مختلف در میگذرد و همچنین مفهوم اصل اول که هنر را به فهم و درک نزدیکتر میکند پایبندی آن به زبانی مخصوص نخواهد شد.
سهراب هادی