سرویس تئاتر هنرآنلاین: اوریزا هیراتا متولد ۱۹۶۲، کارگردان، نمایشنامهنویس، تئوریسین و مدرس تئاتر، چهرهای کلیدی در صحنه تئاتر ژاپن است که جایزههای متعددی در ژاپن و جهان دریافت کرده است. او کمپانی تئاترش سینندان (به معنای لیگ جوانان) را در سال ۱۹۸۳ هنگامی که دانشجوی کالج بود پایهگذاری کرد. سبک آرام و خودمانی هیراتا در کنار حس تاریخی قویاش و پیچیدگیهای گاهبهگاه رئالیسم جادوییاش تضاد روشنی با نمایشهای پرزرق و برق شاعرانه و پرجنبوجوش نسلهای پیشین از جمله هیدکی نودا و یورو کارا به نمایش میگذارد. نمایشهای او در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی که اصالت هنریاش در محفل منتقدان مورد تایید قرار گرفت، تئاتر سکوت لقب گرفته بود. او همچنین به عنوان تئوریسین تئاتر بسیار پرکار بوده است. آثار متعددی از او به چاپ رسیده که از جمله آنها "برای تئاتر محاورهای معاصر" (۱۹۹۵) است که در آن به نظریهپردازی درباره روششناسی تئاتری و بحث درباره احتمال وجود تئاتر مدرن واقعی در ژاپن پرداخته است. این کتاب مهم و تاریخساز با استقبال فراوانی روبرو شد و الهامبخش هنرمندان تئاتر جوانتر در ژاپن قرار گرفت.
هیراتا مدیر هنری و نیز مالک و مدیر خانه تئاتر کومابا آگورا است که کمپانی تئاترش نیز در همانجا استقرار دارد. خانه تئاتری که او آن را بنیان نهاده، بیست سال است که عامل معرفی کمپانیهای تئاتری محلی بسیاری از سراسر ژاپن به مخاطبان در توکیو بوده است. چنین برنامهریزیهای شبکهای در آگورا تجربه و دانشی را برای او فراهم کرد که منجر به قبول مسئولیت مدیریت هنری در خارج از این مجموعه از سوی او شد: مدیر فستیوال در فستیوال بهاری توگا (۱۹۹۹)، مدیر هنری تالار فرهنگ فوجیمی، کیراری موجیمی در بخش سایتاما (۲۰۰۲-۲۰۰۷). شبکه همکاری بینالمللی در سال ۱۹۹۳ در کره شروع به کار کرد و تاکنون همچنان در حال رشد است و در کشورهایی همچون فرانسه، چین، استرالیا، آمریکا و ایرلند گسترش یافته است. او برای نمایش "آنسوی رودخانه در می" (که در تئاتر ملی جدید در توکیو برای اولین بار به روی صحنه رفت) و در آن با هنرمندان تئاتر ژاپن و کره به عنوان نویسنده و کارگردان همکاری کرده بود، هم در کره و هم در ژاپن جایزه گرفت. نمایش "در قلب جنگل" او که برداشتی آزاد از "قلب تاریکی" کنراد است در سال ۲۰۰۸ با موفقیت در تئاتر رویال فلاماند بلژیک بر روی صحنه رفت. رابطه بینالمللی پایدار دیگر او با فرانسه است که از سال ۱۹۹۸ آغاز شده است. "یادداشتهای توکیو" و "شهروندان سئول" او بارها در آنجا اجرا شدهاند و "بالای لبه"، اقتباسی از متن میشل ویناور در سرتاسر ژاپن و فرانسه به روی صحنه رفته است (۲۰۰۹-۲۰۱۰).
متون هیراتا به عنوان مدرس تولید تئاتر، ارتباطات و سیاست هنری بر اساس روش کارگاهیاش برای کتب دبیرستانی ژاپن مورد اقتباس و استفاده قرار گرفته است. او در دانشگاههای متعددی در ژاپن و خارج از آن تدریس کرده است. او در دانشگاه اوبیرین استاد تئاتر بود (۲۰۰۰-۲۰۰۶) و پس از آن به دانشگاه اوزاکا، مرکز مطالعات طراحی ارتباطات رفت. پروژه پژوهشی مشترک او در دانشگاه اوزاکا با هیروشی ایشیگرو مدیر لابراتوار رباتهای هوشمند منجر به تولید نمایشهای رباتیک/اندرویدی متعددی شده است. او اخیراً در دانشگاه هنر توکیو به عنوان استاد پروژه برگزیده شده است.
هیراتا به خاطر دستاوردهای سیاسیاش نیز شناخته شده است. او در قانونگذاری ژاپن در زمینه مدیریت هنری و سیاستهای سوبسید که قانون آن در سال ۲۰۱۱ اجرایی شد نقشی کلیدی داشته است. او در سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱ مشاور مخصوص کابینه بود و در تهیه پیشنویس نخستین سخنرانی سیاسی نخست وزیر وقت یوکیو هاتویاما نیز نقش داشت.
شما در دهه اول فعالیتتان درباره خود و کمپانیتان گفتید: تنها از طریق تئاتر است که من میتوانم با دیگران مرتبط باشم. به عبارت دیگر انگیزه شما برای کار تئاتر بسیار شخصی بود. آیا در اواخر دهه هشتاد که شروع به پایهگذاری روششناسی تئاتری خودتان کردید، دیدگاهتان از شخصی به عمومی تغییر کرده بود؟
اوریزا هیراتا: آرزو و هدف من به عنوان یک هنرمند همواره این بوده است که کاری کنم که مرا درک کنند. این هیچ تغییری نکرده است. اما من از همان ابتدا کاملاً آگاه بودم که شیوه تئاتری من مخاطب ده یا بیستهزارتایی جذب نخواهد کرد. بنابراین میخواستم جامعهای بسازم که آمدن و دیدن نمایش من در آن انتخاب طبیعی افراد زیادی باشد؛ انگیزهای بسیار خودخواهانه. اکنون من درگیر آموزش هستم و موضوعاتی همچون ارتباطات و سیاستهای فرهنگی را در سطح دانشگاهی تدریس میکنم. باز هم انگیزهام خودخواهانه است و متوجه هستم که نقدهایی هم بر من وارد میشود، اما من به صورت عمومی اعلام کردهام که مقصر کارمندانم هستند (میخندد).
شما در یکی از کتابهایتان گفتهاید: "ممکن است شما هیچ متوجه نشوید که یک فرد چه میخواهد بگوید، اما میفهمید که میخواهد چیزی بگوید. اگر هدف شما تنها این باشد که بخواهید بگویید من اینجا هستم، این موقعیت به تنهایی همپایهی رسیدن به هدفتان است." من فکر میکنم این برداشت شخصی شما از انگیزه هنری را نشان میدهد. از طرف دیگر، در همان زمان نوشتید از آنجا که ژاپنیها به وضوح در رابطه با گزارههای بینالمللی دچار کمبود حساسیت هستند، مشغول به کار بر روی بهبود بیشتر زبان ژاپنی بودید تا بتواند از طریق دستیابی به فرمی که مناسب این زبان باشد، با منطق غربی کنار بیاید. فکر میکنم این جنبهی عمومی علاقهی هنری شما به فرم احتمالی ژاپنی است که بتواند کلیات و مفاهیم جهانی را منتقل سازد.
اوریزا هیراتا: من در دوران تحصیلات اولیه دانشگاهیام در رشته فلسفه درس خواندم. هگل و کانت میخواندم و با کمک پانویسها و توضیحات میتوانستم مطالبشان را متوجه شوم. اما آثار کیتارو نیشیدا (فیلسوف ۱۸۷۰-۱۹۴۵) کاملاً برایم قابل درک بود، حتی با این وجود که به زبان ژاپنی بود (میخندد). بنابراین به این فکر افتادم که اگر زبان ژاپنی به همین صورتی که هست نتواند تفکر فلسفی غرب را بپذیرد، مطالعه فلسفه چه فایدهای دارد؟ واردات اطلاعات به خودی خود ارزشمند است، اما اگر فلسفه نظامی است که حقیقت انسانی را دنبال میکند، برای ژاپنیها حیاتی است که بتوانند آن را به زبان ژاپنی دنبال کنند. این زمانی بود که علاقه من به خود زبان افزایش یافت. من به کره رفتم تا زبان کرهای که شبیه به زبان ژاپنی است را فرابگیرم و در طول دورانی که در آنجا بودم، ایدههای بسیاری را پروراندم، ایدههایی که سنگ بنای نظریه و روششناسیام بود.
در حدود سال ۱۹۸۶-۱۹۸۷ نوشتید که بازیگران باید آنچه ورای کلمات است را عرضه کنند، چرا که کلمات در اصل از نمایشنامهنویس آمدهاند. به نظر میرسد علاقه شما از متن ایستا به مراوده پویای کلامی تغییر کرده است.
اوریزا هیراتا: حتی امروز هم من خود را به عنوان نمایشنامهنویس میبینم تا کارگردان. آنچه در آن زمان دریافته بودم این بود که ما آنگونه صحبت نمی کنیم. زبانی مانند ژاپنیِ نیشیدا بازیگر را محدود میکند. هنگامی که من شروع به کارگردانی کردم، دریافتم که با بسیاری از مشکلات میتوان در مرحلهی نوشتن دستوپنجه نرم کرد؛ به عنوان مثال پیچاندن ترتیب کلمات. این تاثیر شگرفی در تمرین داشت. همین کشفیات در استفاده از زبان در زندگی روزمره مسبب شکلگیری حرفهی من به عنوان کارگردان شد.
پس حرفه شما به عنوان نمایشنامهنویس و کارگردان در کنار پیگیری زبان نمایشی ژاپنی بهتر شکل گرفت.
اوریزا هیراتا: نمایشنامهنویسی به مهارت صنعتگری نیز احتیاج دارد. همانند کوزهگری است: هنگامی که به تکنیک جدیدی دست مییابید، طبیعتاً از این که چه نوع فنجانی خواهید ساخت هیجانزده میشوید. پس فکر میکنم دو جنبه وجود دارد: من در جستجوی زبان ژاپنی به عنوان زبان نمایشی بهتر، و من به عنوان صنعتگر. من در طول پانزده سال گذشته در خارج از ژاپن نیز کار کردهام، مثلاً در فرانسه و کره. این ذهن مرا کمی بیشتر باز کرد. من به زبان ژاپنی کار میکنم، اما بودن در معرض زبانهای دیگر تغییراتی در من ایجاد کرده است. در حال حاضر علاقه هنری اصلی من در این تغییرات است.
در سال ۱۹۹۹ نوشته بودید که "ما (ژاپنیها) باید همگی به این شناخت برسیم که هنوز ارتباط شفاهیمان را قاعدهمند نکردهایم. این واقعیتی است که برای شروع ابتدا باید با آن روبرو شویم: در حال حاضر ما هیچ درستی یا زیبایی قاعدهمندی در زبانمان نداریم." منظورتان چه بود؟ آیا به این موضوع اشاره میکردید که باید به دنبال هر چه بر آن اساس ذاتاً ژاپنی است باشیم یا اینکه شما خود رهبری را در ساختن قواعد بر عهده میگیرید؟
اوریزا هیراتا: هر دو! (میخندد) همانطور که گفتم انگیزه هنری اصلی من خودخواهانه است، اما انگیزههای دیگری نیز وجود دارند و یکی از آنها برقراری دیالوگ است که میتواند به عنوان الگویی برای تمرین دموکراسی عمل کند. تفاوت اصلی میان نمایشهای من و نمایشهای ژاپنی پیش از من فکر میکنم این است که نمایشهای من ساختار دیالوگمحور دارند. با این حال از آنجا که زبان ژاپنی جای کمی برای پذیرش دیالوگ دارد، من بسیار تلاش کردهام که شرایط مناسب را در زبان ژاپنی بیابم تا بتواند دیالوگی را به زبان خودمان در خود داشته باشد. من از حدود سال ۱۹۹۵ شروع به استفاده از واژهی دیالوگ (taiwa) در مقابل مکالمه (kaiwa) کردم؛ همان سالی که کتابم "برای تئاتر محاورهای معاصر" به چاپ رسید. در این کتاب استدلال کرده بودم که برقراری دیالوگ برای ما ژاپنیها شرط رسیدن به مدرنیتهی واقعی در تئاتر است. بدون دیالوگ، تئاتر تنها تبدیل به رشتهای از کلمات خواهد شد، همانند سخنرانی سیاسی، مونولوگ، بسیار احساساتی…
دو نکته بسیار مهم وجود دارد که دیالوگ را معنادار میسازد. اول این که هر دو طرف دستخوش تغییر میشوند. مناظره نیست که یکی از طرفین برنده یا بازنده شود، بلکه هر دو طرف در نتیجهی دیالوگ تغییر میپذیرند. دوم این که دیالوگ باید باز باشد دیالوگ فعالیتی عمومی است، در حالی که مکالمه خصوصی است. فکر میکنم تئاتر برای ایجاد فرصت برای تغییر از طریق دیالوگ ایدهآل است.
من گاهبهگاه در دانشگاههای غرب سخنرانی کردهام و برداشت من از دیالوگ به عنوان شرطی برای تئاتر مدرن ظاهراً موجب تأمل شده است. ظاهراً تفاوت میان دیالوگ و مکالمه به قدری برایشان بدیهی بوده است که حتی زحمت توجه به آن را به خود نداده بودند. جای تعجب است که اگر در وبسایت واژهنامه آکسفورد به دنبال کلمه دیالوگ بگردید، به این تعریف برمیخورید: "گفتگویی میان دو یا چند نفر به عنوان بخشی از کتاب، نمایش یا فیلم". شاید من به عنوان یک خارجی از لحاظ فرهنگی در موقعیتی بودم که مرا قادر ساخت به موضوع از دیدگاهی نگاه کنم که از نظر غربیها دور مانده بود. در ژاپن که هیچ تفاوتی میان دیالوگ و مکالمه گذاشته نشده است، نمایشنامهنویسان باید به گونهای هدفمند بنویسند که دیالوگ و نه مکالمه بتواند گسترش یابد.
هنرمندان میتواند به عنوان داوران زیبایی رفتار کنند، اما در هنگام تدریس باید دموکراتیک عمل کرد. آیا هرگز از برقراری دیالوگ با منتقدان تئاتر یا افراد خارج از تئاتر بهره بردهاید؟
اوریزا هیراتا: بخش اعظم روند خلاقانه هنرمند ناخودآگاه پیش میرود. این به این معناست که نتیجهی پایانی چیزی را در بر دارد که تحت کنترل آگاهانه نبوده است و گاه آن چیز میتواند ارتباط اجتماعی قوی داشته باشد. تهیهکنندگان خوب، برای مثال، در مرتبط کردن ناخودآگاه هنرمند به جامعه به خوبی عمل می کنند. من به واسطه ماسائو نوسو بود که شروع به تدریس در دانشگاه و برگزاری کارگاه کردم. در آن زمان او تهیهکننده تئاتر آئویاما در توکیو بود. او این توانایی را در من دیده بود و مرا تشویق به تدریس کرد. لازم نیست حتماً تهیهکنندگان باشند. به نظر من یکی از بزرگترین رسالتهای منتقدان این است که آنچه در هنرمند ناخودآگاه مانده است را توصیف و تعریف کنند.
با این حال یک دشواری این است که نقد تئاتر ماهیت ادبی مستقلی است و به همین ترتیب میتواند نیازها و خواستهای هنرمند را برآورده سازد اما از طرفی اجباری هم به این کار ندارد. دراماتورگها این روزها در ژاپن مورد توجه روزافزون قرار گرفتهاند و کارشان این است که نیاز هنرمند را تامین کنند. البته هنرمندان انواع مختلفی دارند. برخی از دراماتورگ کمک میگیرند اما برخی دیگر ترجیح میدهند به تنهایی کار کنند. مواردی نیز وجود دارد که دخالت در آنها برای روند خلاقانه مضر است. بالاخره هنرمندان میتوانند بدون آنها نیز کار کنند، چرا که به هر حال بخش اعظم کارشان ناخودآگاه است. اما در مقابل، این مخاطب است که به دراماتورگ و منتقد نیاز دارد. با این اوصاف، حتی در این اجتماع که مورد هجمهی اطلاعات فشرده است، هنرمندانی هستند که تا صد سال بعد هم شناخته نخواهند شد. اگر منتقدان بتوانند به کاهش این زمان انتظار به پنجاه یا سی سال کمک کنند، اتفاق خوبی است.
شما در عرصه سیاست که دیالوگ کنترل شده در آن امری ضروری است نیز فعالید. آیا فکر میکنید منتقدان تئاتر میتوانند یک طرف دیالوگ سیاسی با هنرمندان تئاتر باشند؟ فکر میکنید منتقدان در قرن ۲۱ چه نقشی میتوانند در برقراری دیالوگی از نظر سیاسی موثرتر داشته باشند؟
اوریزا هیراتا: من مالک و مدیر تئاتر آگورا هستم و همانطور که از نامش پیداست، بنا بوده که محفلی باشد برای اجتماع مردم و برقراری دیالوگ میان آنها. [ت.م: آگورا در یونان باستان محلی باز بوده است که برای گردهمایی یا برپایی بازار از آن استفاده میشده است.] من فکر میکنم چنین مکانهایی برای تجمع اهمیتی اساسی دارند. مسلم است که دیالوگ میتواند در تئاتر اتفاق بیافتد. در تئاتر من که عیناً اتفاق میافتد. من همچنین فکر میکنم تئاتر هستهای را شکل میدهد که دیالوگ حول محور آن رشد میکند، حال چه بر روی کاغذ باشد و چه در وب.
کمپانی تئاتر من در آگورا مستقر است و هنرمندان جوان بسیاری را پرورش داده است که امروز در تئاتر صاحب نام هستند. چرا؟ چون در ژاپن کمپانی ما به تنهایی فرصتهایی برای نقد دوجانبه بر اساس زبان مشترکی که در نتیجه داشتن پیشینه آموزشی مشترک شکل گرفته، ایجاد کرده است؛ یعنی آنها همه در معرض روش من بودهاند. این که تنها بگوییم از این خوشم میآید و از آن خوشم نمیآید منجر به دیالوگ نمیشود؛ و متاسفانه فکر میکنم بسیاری از تئاتریها در ژاپن همچنان در این مرحله گیر کردهاند. دیالوگ نیازمند درک مشترکی است در رابطه با این که نوع تئاتر ما چه آرزویی در سر میپروراند، سیاستهایمان و شیوهی نگاهمان به جهان.
عنصر کلیدی دیگر در برقراری دیالوگ، داشتن بُعدی جهانی است. من به اروپا غبطه میخورم زیرا هنگامی که واقعیتهای تئاتری جدید همانند "ریمینی پروتکل" پدیدار میشوند، منتقدان به تقلا میافتند تا این هنرمندان جدید را درک کنند، آنها را در بستر موجود مطالعه کنند و نگاه آنها را از بعد جهانی مورد بررسی قرار دهند. هنگامی که در فرانسه کار من مورد بحث منتقدان متعدد قرار گرفت برایم بسیار ارزشمند بود. گویی با یکدیگر بر سر بررسی نمایشهای من و یافتن نکات جدید درباره آنها در رقابت بودند. این قدرت نقد تئاتر اروپاست. منتقدان آنجا مشتاق هستند که استعدادهای جدید را پیدا کنند و آنها را به مخاطبان جهان معرفی کنند و بگویند:"این یک شیوه جدید برخاسته از این و آن بستر فرهنگی مشخص است. نظر شما چیست؟ "متاسفانه اینگونه بعد جهانی تا امروز در ژاپن وجود ندارد. روابط بین فرهنگی در قرن ۲۱ بیش از این حائز اهمیت خواهد شد. ما قطعاً به افرادی نیاز داریم که بتوانند به عنوان پل فرهنگی عمل کنند.
شما نمایشنامههایی نوشتهاید که در آن شخصیتهای روبات و اندروید وجود دارد. این را در کجای پیگیری شما برای دیالوگ موثر در تئاتر میتوان قرار داد؟
اوریزا هیراتا: تئاتر روبات/اندرویدی من تنها شکل دیگری از تئاتر عروسکی است. من گمان نمیکنم کسی تئاتر عروسکی بونراکو را به خاطر حذف دیالوگ انسانی سرزنش کند، اما هنگامی که روبات و اندروید به جای عروسک میآید، چنین نقدهایی را برمیانگیزد. رسانه نو قطعاً مورد انتقاد قرار میگیرد.
روباتها و اندرویدها موضوع تحقیق من هستند، بنابراین من نگاهی آکادمیک نیز به این مسئله دارم. آنها که به تئاتر روبات/اندرویدی انتقاد میکنند شاید فکر میکنند که روباتها مانند فیلمهای علمی تخیلی میتوانند کارهای پیچیده انجام دهند. در واقعیت، واداشتن بازیگران انسان به درست صحبت کردن به اندازه کافی دشوار است. طبیعتاً درباره روباتها مشکل دوچندان است. روباتها در ارتباط شفاهی به شدت معلول هستند. پژوهش من در این زمینه روباتهای سخنگو میتواند در زمینه آموزش زبان یا توانمندسازی مبتلایان به اوتیسم کارساز باشد. این به آموزش تئاتر نیز کمک خواهد کرد. در مطالعه افرادی که مشکلات تکلم دارند میبایست تبادلات انضباطی متقابل بیشتری صورت بگیرد. من فکر میکنم انباشت اطلاعات در زمینه آموزش تئاتر به توانمندسازی گستردهی افرادی که مشکلات ارتباطی دارند کمک شایانی خواهد کرد. از آنجا که من ظاهراً تنها فردی هستم که استفاده عملی روبات/اندروید در تئاتر را بررسی میکند، فکر میکنم پژوهش من میتواند تاثیر اجتماعی شگرفی داشته باشد.
منبع: نشریهی انجمن جهانی منتقدان تئاتر
به قلم: مانابو نودا
ترجمه شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)