سرویس تئاتر هنرآنلاین: "آنات" نمایشی غیرمترقبه است چون نه بنابر الگوهای نمایش صحنهای و نه عروسکی و نه رقص و باله تعریف میشود بلکه این نمایش بر اساس ترکیب اشیاء و حضور بازیگران در یک دکور خاص جلوه تازهای از زندگی انسان را از تولد تا مرگ پیش روی مخاطبان قرار میدهند.
این که بشود درباره زندگی، روزه یا بر اساس زندگی روزمره یا روزمرگی نمایشی را ترتیب داد به نظر میرسد پس از قرن بیستم امر طبیعی تلقی شود که در بوطیقای مدرن و پسامدرن دیگر آن چهارچوبها از بین رفته است. در این باره "درست همانگونه که "جان کیج" موسیقی را از صداهای روزمره محیط یافت، "مرس کانینگهام" هم اعلام کرد که گام زدن، ایستادن، جهیدن و همه گستره حرکات طبیعی ممکن میتواند به عنوان رقص در نظر گرفته شود." (گلدبرگ،1388: 174)
بنابراین در نمایش "آنات" نیز سعی شده است که برخورد مینیمالیستی با زندگی بشود و همه چیز از دریچههای نه گانۀ ایجاد شده بر دکور سفید رنگ به تماشا گذاشته شود. این دکور سه بخش دارد که به قرینه در چپ و راست هر کدام چهار روزنه و در میانۀ آن نیز پنج روزنه تعبیه شود که با باز شدن هر کدام بریدهای کوچک از زندگی نمایان شود و این جا اشیا بیانگر زندگیاند و بعد چهرهها و دستها و پاها و حتی عروسکها به جای نوزادان حضور آدمی را در این بریدههای برگرفته از زندگی نمایان میسازند. البته این اتفاق در دنیا تازگی ندارد چون پیش از این هم نمونههای بارزی در تئاتر جهان شکل گرفته است؛ «زندگی روزانه، اثر بابی بیکر، مجموعهای متشکل از طراحی، اینستالیشن و اجرا که کار خانگی را- جابه جاکردن خواربار خریداری شده، مرتب کردن بالشها را به مراسم اندوهبار هنری تبدیل کرد زمانی شروع شد که بیکر تماشاگران اندکی را برای نمایش آشپزخانه: دوازده کنش آشپزخانهای که در معرض همگان قرار داده میشود (1991) به آشپزخانهاش دعوت کرد. در روپوش سفید که ویژگی او بود -زمانی که روپوشی میپوشم گمنام و بیصدا میشوم- وی روزمرگی زندگی را ستایش کرد و مرز میان نمایش (درام) ظرفشویی آشپزخانه و امور خانه و خانواده پندارگون (سوررئال) را محو کرد. به دنبال این کار، چگونه خرید کردن (1993) اجرا شد، سخنرانیای درباره هنر خرید کردن از فروشگاهی بزرگ. (همان، 300)
بنابراین میشود گفت آسانی نیز خواسته در هنر اجرا آزمون دیگری را پیگیری کند که در آن زندگی روزمره از زاویه دیگری به تماشا درآید اما در اینجا بین آیین و زندگی انگار جابجاییهایی انجام شده باشد که زندگی روزمره چون آیینی در هنر اجرا به تماشا گذاشته شده باشد و در این خصوص ریچارد شکنر میگوید:«هر آیینی میتواند از محل استقرار اصلی خود جدا گردد و به عنوان، تئاتر اجرا شود- همان گونه که هر رویداد زندگی روزمره میتواند چنین شود. این امر از آن جهت امکانپذیر است که آنچه آیین، سرگرمی و زندگی روزمره را از هم متمایز میسازد زمینه و کارد (یا نقش) است و نه ساختار یا فرایندی بنیادین.» (شکنر،1388: 254)
امیر حسین آسانی نیز تولد تا مرگ و چرخه جادودانه زندگی در جهان را هدف قرار داده است و البته بیشتر هم روزمرگی است که در آن خوبی و خوشیها، زحمتها و کارها را به تماشا میگذارند. البته غم هم هست؛ یکبار کتک خوردن (بادمجان زیر چشم سبز شدن) دیده میشود و یکبار هم گریه کردن و سرآخر هم مرگ که در تاریکی، شعلهور شدن شمعها به تماشا درمیآید و ما بقی از دوران حاملگی گرفته تا میز شام چیدن و بافندگی و بچهداری و بازی کردن نمودار خواهد شد. اینها دقیقا تکرار پذیرند در چهارگوشه دنیا... در این زمینه باید که هماهنگیای بین واقعیت و جهان واقع نمای تئاتری اتفاق افتاده باشد و شکنر معتقد است:«تئاتر برای کارساز و موثر بودن باید هستی دوگانه یا ناتمام خود را به عنوان اجرایی اینجایی- اکنونی از رویدادهای آنجایی-قبلی حفظ کند. شکاف میان اینجا و اکنون با آنجا و قبل به مخاطب اجازه میدهد در کنش تامل نماید و به کنشهای بدیل دیگر فکر کند. تئاتر هنر اجرای تنها یک بدیل از میان گسترهای از بدیلهای بالقوه است. این تجملی است فراتر از توان و بضاعت زندگی عادی. (همان،307)
در نمایش "آنات" نیز بین جهان واقع و تئاتر عناصر نمایش چون دکور (احمد کچهچیان)، نور، موسیقی (آنکیدو دارش) و حتی حضور اشیای شمایلی و نمادین تفکیک و تمایز آشکاری است و ما درمییابیم که در حال تماشای هنری هستیم که درباره روزمرگیهاست و این همان نکته بارزی که التفات ما را موجب خواهد شد و در نهایت هنر را رقم میزند. و در این باره یرژی گروتفسکی، کارگردان گفته است: «واقعیت تئاتری واقعیتی آنی است، نه همچون شرح و تصویر زندگی بلکه به مثابه چیزی که در نهایت تنها از راه قیاس و تشبیه با زندگی در ارتباط است.» (همان، 119) ما این اشیا و حرکات قرار گرفته در قابهای بسته را همچون تصاویر حقیقی زندگی تلقی خواهیم کرد. ما زندگی را در "آنات" به تماشا مینشینیم شاید دلیل عمدهاش این باشد که در زندگی روزمره فرصت بازاندیشی بر احوال روزانه را نداشته باشیم بنابراین این بازنگری ما را به کشف و شهودی میکشاند که فهم زندگی را اصل و اساس زندگی قرار دهیم.
"آنات" متکی بر تصنع است اما تصنع را نمایان نمیسازد، انگار فیلتری است که ما را نسبت به زندگی دقیق میکند. در این بازی، هنوز کاستیهایی هست که از سوی جامعه و تماشاگران است که آن برایش بنا بر ضرورتها و اقتضائات زمانه اتکایش بر واقعگرایی است چون هنوز دردها و آلام انسانی حل و فصل نشده است که بشود از منظری هنرمندانهتر و خلاقهتر به تماشای این "آنات" نشست و تلخی و تراژدی زندگی ایرانی به اعتبار سبک زندگی میطلبد که در چهارچوبهای اجتماعینگر عرصۀ هنر نیز جولانگاه رویدادها و آدمها باشد چنانچه اصغر فرهادی برای این نگاه در سنینمای جهان نامبر وان (ممتاز) است و در کسب اسکار و کن پیشدستی میکند از دیگر رقبایش در سراسر جهان، به اعتبار این سخن نتیجه آن است که جهان هم هنوز ما را با واقعگرایی محض میشناسد و این جنس از هنرمان را بیشتر تایید میکند. بنابراین هنرمندان تجربهگرا اگر از آن دیدگاه مورد تایید عدول نمایند سختتر پذیرنگی جهان و تماشاگر ایرانی را به چشم خواهند دید. حتی کیارستمی، قبادی و پناهی و مانند اینها هم در سینمای تجربی خود از واقعنمایی جهان ایرانی غایت بهرهوریها را کردهاند که اگر در "آنات" هم نشانههای بارزترش مشهود میبود میتوانست با جاذبههای معنایی بیشتر این شکل بیبدیل را عرضه گرداند.
رضا آشفته
منابع: شکنر، ریچارد، نظریۀ جرا، برگردان مهدی نصرالله زاده، تهران، انتشارات سمت، چ دوم، 1388. گلدبرگ، رزلی، هنر اجرا، برگردان مریم نعمت طاووسی، تهران، انتشارات نمایش، چ اول، 1388.