سرویس تئاتر هنرآنلاین: انجمن جهانی منتقدان تئاتر در سال ۱۹۵۶ در پاریس تاسیس شد. این انجمن بیش از ۲۰۰۰ منتقد تئاتر را از بیش از ۵۰ کشور جهان گرد هم آورده است. انجمن جهانی منتقدان تئاتر، سازمانی غیردولتی و غیرانتفاعی است که طبق اساسنامه "ب" یونسکو فعالیت میکند. هدف این انجمن گردهم آوردن منتقدان تئاتر جهت ترویج همکاریهای بینالمللی است. اهداف اصلی آن گسترش نقد تئاتر به عنوان یک نظام و کمک به رشد پایههای اصولی آن؛ حمایت منافع اخلاقی و حرفهای نقد تئاتر و حفظ و ارتقاء حقوق مشترک اعضای آن؛ و کمک به آگاهی و درک متقابل میان فرهنگها با برگزاری جلسات بینالمللی و تبادل در زمینه تئاتر به طور کلی است. انجمن جهانی منتقدان تئاتر در کنار سمپوزیومها، هر دو سال یک بار کنگرهای جهانی و دو بار در سال نیز برای منتقدان جوان سمینار برگزار میکند. زبانهای رسمی انجمن انگلیسی و فرانسه هستند و مرکز فعالیت آن در پاریس است. یون چئول کیم رئیس انجمن جهانی منتقدان تئاتر در رابطه با رابطه میان نمایش و نقد نظراتی را ارائه کرده است که در اینجا می خوانید:
چند سال پیش وقتی که در مسکو بودم، میگفتند که شروع به صحبت درباره "پایان تئاتر" کردهاند. زمانی نگذشته بود که در تورین، منتقدان تئاتر شروع به صحبت درباره "پایان نقد" کردند. نقد همیشه بعد از تئاتر میآید (یا قرار است که بعد از تئاتر بیاید)؛ پس تا جایی که میدانم پایان نقد باید پس از پایان تئاتر از راه برسد. این واقعیت، امنیت شغلی ما را در امان نگه میدارد.
منتقدان اغلب به عنوان تماشاچیان ایدهآل شناخته میشوند، اما واقعاً اینطور نیست. اگر به تئاتر و نقد در محدودترین مفهومشان نگاه کنیم، میتوانیم ببینیم که اساس رابطه میان خالق نمایش و تماشاچی این است که تجربهشان مقارن است، در حالی که تجربه خالق نمایش و منتقد متوالی است. از این نگاه مشخص، در نظر گرفتن منتقد به عنوان تماشاچی ایدهآل صحیح نیست.
این تفاوت با در نظر گرفتن زمان واکنش به رویداد نمایشی پاسخی است به این سوال که چرا تماشاچیان تئاتر با سازندگان آن برخورد دوستانه دارند و خالقان نمایش به نوبه خود چنین موضع خصمانهای نسبت به منتقدان دارند. حضور همزمان آنها با تماشاچیان در یک مکان، فضایی دوستانه میان آنها به وجود میآورد و همدلی را میان صحنه و جایگاه تماشاچیان ایجاد میکند. بر خلاف این جریان، عمل نقد در زمانی متفاوت و در مکانی دیگر اتفاق میافتد. این فاصلهای هنری میان تماشای نمایش و واکنش به آن ایجاد میکند و هیجان گرم و مسحور کنندهای که بازیگر و تماشاچی در آن با هم سهیم شدهاند را از بین میبرد.
دلیل عمده دیگری برای تنش میان نمایش و نقد وجود دارد که این نیز ناشی از تفاوت در مکان وقوع تجربه و واکنش است. علت، جهت تاثیر ایجاد شده میان این دو است. نقد تئاتر را تحت تاثیر قرار میدهد؛ نه بالعکس، دستکم نه از طریق تعامل آنی. این تاثیر تنها در معنای وسیع آن و در درازمدت دوطرفه است. بسیاری از فعالان عرصه تئاتر معتقدند که در کوتاهمدت، منتقدان با سوءبرداشت و قضاوت ناعادلانهی کار، درک و برداشت تماشاچیان را منحرف میکنند. این ترسی بزرگ است، چرا که نقد منفی میتواند تاثیر منفی بر دیدگاه تماشاچی و نیز بر گیشه داشته باشد. ما اغلب گلایههای اینچنینی را از هنرمندان برجسته میشنویم. موضع اغلب آنها این است که بهترین سیاست نادیده گرفتن نقدهاست:
"به منتقدان اهمیت ندهید؛ حتی آنها را نادیده هم نگیرید."
ساموئل گلدوین
"تنها منتقد مورد احترام من عموم مردم است."
ایروینگ والاس، مارک تواین و دیگران
"هیچ هنرمندی به نقد احتیاج ندارد، او تنها نیازمند تقدیر است. اگر به نقد احتیاج داشته باشد دیگر هنرمند نیست."
گرترود اشتاین
"من یک نظریه درباره نقد دارم: اگر فیلمی مورد علاقه منتقدان و مخاطبان باشد، احتمالاً فیلم بسیار خوبی است. اگر مورد علاقه مخاطبان و نه منتقدان باشد، احتمالاً همچنان فیلم خوبی است. اگر تنها مورد علاقه منتقدان باشد، بهدرد نخور است."
ویلیام فردکین
"من بیش از حد نقدهای بد در زندگیام دیدهام. در آمریکا، یک هنرمند هر چقدر نقدهای بد بیشتری دریافت کند، سریعتر رشد خواهد کرد."
پایک نام جون
متاسفانه یافتن هنرمندان برجستهای که به منتقدان حق برخورد منفی در نقدهایشان بدهند، بسیار دشوار است البته قابل درک هم است. اما با این حال نمونههایی هم وجود دارد:
"من ترجیح میدهم منتقد به من حمله کند تا از من تمجید کند. وقتی یک منتقد میگوید فیلمی عالی است، تنها اهمیت شغل خود را بالا میبرد. کاری که منتقدان با فیلمها میکنند، همان کاری است که گیاهدوستان با گیاهان میکنند. آنقدر به آن آب میدهند تا بمیرند. نامش قتل از روی عشق زیاد است."
داستین هافمن
"یک منتقد با زیر سوال بردن بیکفایتی همواره به تئاتر خدمت میکند. اگر بیشتر وقتش را به گلایه میگذراند، تقریباً همیشه حق با اوست."
پیتر بروک
"اکثریت قابل توجهی از فعالان عرصه تئاتر در برخورد با نقد و منتقدان خشن هستند، نه به خاطر اینکه فکر میکنند نقد مهم نیست، بلکه به این خاطر که میدانند مهم است؛ اگر نقد توسط منتقدان بانفوذ نوشته شده باشد، بر کارهایشان تاثیر میگذارد. نفرت آنها از نقد سادهلوحانه است. این هنرمندان ، شاید همچون کودکی که برای احساس دوست داشته شدن از سوی مادرش مدام نیاز به تشویق و تمجید دارد، میگویند ما به نقد سازنده احتیاج داریم؛ که منظورشان تمجید صرف است. تلولا بنکهد با صراحت تمام در این باره میگوید: "لعنت به هر چه نقد است! تحسین برای من کافی است." برخی حتی تحسین بیجا را به ارزیابیهای ارزشمند ترجیح میدهند. رقتانگیزترین شکل رفتار کودکانه هنرمندان زمانی دیده میشود که نقد منفی منتقدی را رد میکنند که پیش از آن نقد و نظر مثبتش را با تمام وجود پذیرفتهاند. چندین منتقد کرهای را میشناسم که البته خود نیز جزء آنها هستم که گرفتار چنین تناقضاتی شدهاند. وقتی هنرمندانی را میبینیم که از نقدهای منفی درباره کار خودشان عصبانی میشوند درحالیکه از نقدهای منفی و تند درباره کار دیگران لذت میبرند، این روند ناخوشایندتر هم میشود.
علت دیگر برخورد تحقیرآمیز با نقد این است که فکر میکنند قضاوت نهایی است، عادلانه یا ناعادلانه. ترس از این که کارشان در کتاب تاریخ تئاتر بر این اساس ثبت شود، آنها را به شکلی افراطی به موضعی تدافعی میکشاند تا جایی که تلاش میکنند مانع قضاوت منتقدان بر کارشان شوند. قبول دارم که ما منتقدان تا حدی مسئول نگاه بدبینانه آنها نسبت به نقد هستیم. ما اعتماد آنها را از دست دادهایم، هر از گاهی از ابزار نقد به شکل غیرحرفهای استفاده کردهایم و کارمان را به جانبداری، دوستی، پیروی از احساسات و… آلوده کردهایم. بنابراین برخی هنرمندان ما را در جایگاهی نمیبینند که بتوانیم ارزیابی مفیدی از کارشان ارائه دهیم. با این حال، سوءتعبیر دیگری نیز درباره نقد وجود دارد. وجود عناصر قضاوت سیاه و سفید در نقد تئاتر تا حدی اجتناب ناپذیر است، اما این تمام ماجرا نیست. نقد، قضاوت نهایی و رسمی ارزش کار به صورت مثبت یا منفی نیست. نقد گفتمانی ذهنی است که منتقد تلاش میکند در آن تا حد ممکن بیطرف باشد. همانگونه که همکارمان مایکل بیلینگتون میگوید: "نقد… سخن پایانی نیست: بلکه تنها بخشی از مباحثه دائمی درباره طبیعت تئاتر ایدهآل است." تنش میان فعالان عرصه تئاتر و منتقدان میتواند از رویکرد ما به نقد نیز ناشی شود. بگذارید از خودم بگویم: برای مثال، من نقد مینویسم تا شنیده شود و به آن پاسخ داده شود. بنابراین من کاملاً هم با بازیگر انگلیسی نیکول ویلیامسون مخالف نیستم که میگفت: "فکر میکنم منتقدان از یک نظر وحشتزدهتر از بازیگران هستند؛ آنها میخواهند مورد پسند واقع شوند و تاثیرگذار هم باشند." من با وجود اینکه وحشتزده نیستم و تلاشی هم برای مورد پسند بودن نمیکنم، اما قطعاً میخواهم که تاثیرگذار باشم و تاثیرگذار بودن که یعنی شنیده شدن و پاسخ گرفتن در کشور پرسروصدایی چون کره که همه چیز پرسروصدا است بسیار مشکل است: سیاست، فرهنگ، شیوه زندگی، هنر و غیره.
فکر میکنم این فرهنگ منحصربهفرد، تئاتر کره را نیز به پرسروصدا بودن واداشته است، هم از نظر فیزیکی و هم روانی. شنیده شدن و پاسخ گرفتن در چنین شرایطی نیازمند راهکارهایی پیچیده و ماهرانه است. من با وجود اینکه اکثر اوقات فردی متشخص و ملاحظهکار هستم، جایی که در نقدهایم لازم باشد و جایی که ببینم راه دیگری برای ارتباط با هنرمندان و مخاطبان بینوا وجود ندارد، مشکلی با صراحت لهجه ندارم. صراحت لهجه در جایی که به کار بیاید، به معنای موثر بودن است. یکبار به قدری صریح بودم که درباره نمایشی در تئاتر ملی کره نقدی با این عنوان نوشتم: "تئاتر ملی ما را خجالتزده میکند." در این نقد، با دقت و ظرافت به زیباییشناسی غیرهنری و خستهکننده کار پرداختم. من صریح بودم، اما بسیاری از تئاتریها هنوز مرا به خاطر آن نقد به یاد دارند. در واقع حتی لی یون تائک، پرسروصداترین کارگردان کره که بیشترین انتقاد را به منتقدان دارد هم در ملاء عام از من تمجید کرد و گفت که ارزیابیهای روان و منتقدانه من قدرت این را داشت که تکانی به تئاتر کره بدهد و تغییر را در آن برانگیزد. اما من همیشه سعی میکنم صراحتم در راستای مباحثه باشد، نه از سر جنگ قدرت. هنگامی که پای خدمت به تئاتر در میان است، در رابطه میان هنرمند و منتقد تنش بسیار بهتر و حتی مطلوبتر از بیتفاوتی است.
در نهایت، رابطه میان نمایش و نقد واقعاً چندان تفاوتی با رابطه بازیگر و منتقد ندارد. هر منتقدی نوع مشخصی از رابطهی متعامل را با تئاتریها برقرار میکند که به نوبه خود رابطه میان دو شیوه هنری را مشخص میکند.
در این راستا، میخواهم درباره رابطه بازیگر منتقد با تمرکز بر وضعیت کره صحبت کنم. به طور کلی، چهار نوع منتقد در کره وجود دارد. گروه اول را منتقدان موشکاف مینامم کسانی که بیشتر علاقمند هستند که وجهه پژوهشگرانی هوشمند و مطلع از نظریات فرهنگی را از خود ارائه دهند. اینها اهمیتی نمیدهند که مطالبشان خوانده شود یا فهمیده شود؛ به رابطه متعامل با تئاتریها نیازی ندارند، زیرا به عمد آنقدر مرموز هستند که نشود هیچ ارتباطی برقرار کرد. طنز ماجرا اینجاست که این شیوه از اواخر دهه ۸۰ میلادی که وظیفه نقد از دستان استادان قدیم علوم انسانی درآمد و به پژوهشگران جوان تئاتر سپرده شد، مرسوم شده است.
دسته دوم را منتقدان آموزشی مینامم، کسانی که تلاش میکنند ارتباط اجتماعی نمایش را بیابند، قضاوتشان را ارائه دهند و در صورت لزوم به راحتی نسخههایی برای بهتر کردن کار نیز تجویز کنند. هنگامی که منتقدان تجویز میکنند، به آسانی میتوان حدس زد که رابطه ناخوشایندی را با تئاتریها ایجاد میکنند. تجویز تنها زمانی مورد پذیرش و احترام قرار خواهد گرفت که تجربه کافی در تئاتر به صورت عملی وجود داشته باشد. تنها در این صورت است که میتوان رابطه عمیق و متعامل با هنرمندان داشت. من فکر میکنم که به دسته دوم تعلق دارم.
دستهی سوم، منتقدان تفسیری هستند که خود را به بررسی موضوع اصلی نمایش با استفاده از جنبههای هنری آن مشغول میکنند. آنها نمایشنامهها را بدون قضاوت میخوانند. آنها بدون تجویز تحلیل میکنند و هیچگونه مناقشهای با تئاتریها به وجود نمیآورند. آنها همواره با هنرمندان برخوردی دوستانه دارند و بر همین اساس هم مورد علاقه آنها هستند. اصل اساسی کار آنها این است که تنها بر اجراهایی نقد بنویسند که از آن خوششان آمده است. رابطهای که آنها با هنرمندان ایجاد میکنند دوستانه است اما به هیچ وجه متعامل نیست. به کرات میبینیم که منتقدان آموزشی گروه دوم، با بالاتر رفتن سنشان تبدیل به دسته منفعل سوم میشوند.
دسته آخر منتقدان خلاق هستند که از تئاتر تنها به عنوان سکویی برای غوطهور شدن در تفکرات فلسفی خودشان استفاده میکنند. متون آنها بیشتر شبیه مقاله است تا یک متن تحلیلی، بیشتر ادبی است تا انتقادی. آغاز نقدهای آنها بسیار پیشتر از شروع نمایش است و پایانش بسیار دورتر از پایان نمایش. آنها از سوی خوانندگانی مورد استقبال قرار میگیرند که به تئاتر نمیروند. رابطه آنها با تئاتریها تقریباً اصلاً وجود خارجی ندارد.
در کره، اجباری به تعلق به تنها یک دسته وجود ندارد. درواقع، بیشتر ما به دو یا حتی سه دسته تعلق داریم، یا جایی در میان دستهها قرار میگیریم. نکتهای که میخواهم در اینجا آن را روشن کنم این است که شیوه عمل به عنوان یک منتقد، طبیعت رابطه متعامل با تئاتریها را مشخص میکند.
نقد تئاتر در سرتاسر جهان از نظر فضا و قدرتش در حال تحلیل رفتن است. طبق گزارش میشل وایس، یکی از منتقدان تئاتر، نقد بیشتر و بیشتر به دست روزنامهنگاران آماتور که تجربه و دانششان از تئاتر محدود است در حال انجام شدن است. یا آنگونه که همکارمان کالینا استفانووا میگوید، نقد تئاتر هر چه بیشتر به سوی روزنامهنگاری زرد یا احساساتی تمایل پیدا کرده است. در کره هم کمابیش وضع به همین صورت است. من این را در تمام دنیا دیدهام، تصویر تاریکی از نقد تئاتر وجود دارد. ما باید به وسیله ایجاد فضای خودمان و گسترش راههای موثرتر و محرکتر، با گرایشات ضدروشنفکری اینچنینی در سطح جهان بجنگیم.
من در کنار همکارانم از طریق فصلنامهمان، نشریهی تئاتر کره که از سال ۲۰۰۰ تا کنون در حال انتشار است، در این راستا تلاش کردهام. ما باور راسخی داریم که نقد برای ثبت تاریخ هنری تئاتر ضروری است. برای دمیدن حیات به حرفه رو به زوال نقد تئاتر، ضروری است که به بحث درباره راههای بقا در محیط همیشه در حال تغییر تئاتر پستدراماتیک ادامه دهیم.
مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)