سرویس تئاتر هنرآنلاین: تام جارویس در نگاهی به "سایهها" جان کاساوتیس ۱۹۵۹، فیلمی پیشتاز در سینمای مستقل آمریکا دارد به تاثیر بداههپردازی تئاتر در تاریخ سینمای مستقل آمریکا می پردازد.
او در این مقاله با بیان جملهای از جان کاساوتیس میگوید: "ما از نظر تکنیکی همهچیز را اشتباه انجام دادیم… تنها کار درست ما این بود که گروهی جوان و سرشار از زندگی را جمع کردیم که میخواستند کار معناداری انجام دهند."
"سایهها"، فیلمی که کاساوتیس خود سرمایهگذار آن بود، به عنوان یکی از اولین فیلمهایی که خارج از سیستم استودیویی هالیوود ساخته شد، فیلمی پیشتاز در تاریخ سینمای آمریکا به شمار میرود. کاساوتیس در راستای رویکردی که تحت تاثیر تئاتر بود، بازیگرانی آماتور و دوستانش را در مطالعهای نیمه بداهه درباره سه خواهر و برادر در نیویورک در دهه ۵۰ میلادی به کار گرفت. "سایهها" با سرمایهای اندک در آپارتمان کاساوتیس و در خیابانهای منهتن فیلمبرداری شد، درحالیکه دوستانش اطراف را میپاییدند تا مبادا پلیس بیاید و آنها را دستگیر کند.
در تیتراژ پایان فیلم "سایهها"، کاساوتیس با شیطنت اعلام میکند: "فیلمی که تماشا کردید یک کار بداهه بود." اگر "از نفس افتاده" ژان لوک گدار که در همان سال به نمایش درآمد، زبان سینما را تغییر داده باشد، کاساوتیس با "سایهها" ثابت کرد که میتوان فیلمی ساخت که اصلاً سینما نباشد.
ایده داستان اولیه فیلم در کارگاه بداههپردازی تئاتر در "ورایتی آرتس" که کاساوتیس در آن به همراه برت لین کلاسهای بازیگری برگزار میکرد شکل گرفت. کاساوتیس پس از انتخاب تعدادی از بازیگران برتر کارگاه، شروع به مرور سناریوهای مختلف با آنها کرد. در هنگام کشف و تجربه کار بداهه درباره دختر سیاهی که سفید به نظر میرسد بود که کار جان گرفت. به گفته کاساوتیس، "این رویای عجیب جان گرفت که این بداههپردازی باید در فیلم ثبت شود." کاری که تصمیم گرفت به صورت مستقل انجام دهد، چرا که معتقد بود:"کار خلاقانه مهمتر از پول درآوردن است."
در سال ۱۹۵۷ فیلمهای معدودی به صورت مستقل از سیستم استودیویی هالیوود ساخته میشد. از جمله آثار قابل توجه در آن زمان میتوان از "آتشبازی"، فیلم تجربی کنت انگر و نیز "فراری کوچک" اثر موریس انگل نام برد که نامزد اسکار شده بود و تاثیر عمیقی بر جنبش نوظهور موج نو باقی گذاشت.
کاساوتیس برای حفظ استقلال هنریاش مجبور بود در جمعآوری منابع مالی و تجهیزات فیلمبرداری خلاق باشد. او مصاحبهای با برنامه رادیویی ژان شپرد، "مردم شب" ترتیب داد و به او درباره بداههپردازی و ایده فیلم توضیح داد. وقتی از او پرسید که چطور میخواهد سرمایه ساخت این فیلم را تامین کند، کاساوتیس پاسخ داد: "اگر مردم میخواهند فیلمی درباره مردم ببینند، باید در هزینه آن هم مشارکت کنند." پس از آن، شنوندگان شروع کردند به پست کردن پول به ایستگاه رادیو. در طول دو سال پس از آن، شپرد به طور مداوم شنوندگان را در جریان پیشرفت ساخت فیلم "سایهها" که آن را "فیلم خودشان" مینامید قرار میداد.
کاساوتیس با پولی که در ایستگاه رادیو جمع شد توانست بازیگریاش در تلویزیون را موقتاً متوقف کند تا فیلم "سایهها" را به گفته خودش "به خاطر کار مفرحی که همیشه دوست داشتیم انجام دهیم" بسازد. او مقداری پول هم از طریق آشنایانش جمع کرد و تجهیزات فیلمبرداری را نیز از شرلی کلارک، فیلمساز مستقل قرض گرفت. کاساوتیس به همراه اریش کولمار به عنوان فیلمبردار و گروه کوچکی از دوستان به عنوان همکار و دستیار، آماده ساخت فیلم شد.
روایت "سایهها" متمرکز بر خانوادهای جوان و سیاهپوست شامل دو برادر، هیو (هرد)، بن (کاروترز) و یک خواهر، لیلا (گالدونی) است که با هم در آپارتمانی کوچک در نیویورک زندگی میکنند. والدینشان در فیلم دیده نمیشوند و صحبتی نیز از آنها به میان نمیآید و فرض میشود که یتیم هستند. با این حال کاساوتیس چهارچوب فیلم را به دقت بدون هیچگونه توضیحی قرار داد تا بیننده بتواند حدس وگمان خود را درباره گذشته خانواده داشته باشد.
کاساوتیس بازیگرانش را از صحبت با یکدیگر درباره نقششان بازمیداشت تا "برداشت مستقل" هر یک از آنها از نقشهایشان حفظ شده و داستان "سایهها" از چند نگاه روایت شود. او در کنار موریس مکندری، تهیهکننده و دستیار، شرایط هر صحنه را به بازیگران توضیح میداد و طرحی کلی از خط داستانی به آنها ارائه میداد. علت این کار این بود که در "سایهها" "روایت داستان از شخصیتها سرچشمه بگیرد، نه اینکه شخصیتها از داستان سرچشمه بگیرند." کاساوتیس تاکید داشت که بازیگران از نامهای خودشان در فیلم استفاده کنند تا آنها را به زندگی در نقش و داشتن واکنشهای طبیعی تشویق نماید.
هیو، برادر بزرگتر و رئیس خانواده، موزیسینی پرتلاش است که در با مدیر برنامهاش روپرت در کلوبها کار میکند. او به داشتن پرستیژ معتقد است، اما درمییابد که آوازهای برآمده از قلبش از سوی شنوندگانی که بیقرارانه به دنبال سرگرمی مبتذل هستند نادیده گرفته میشود. روپرت امیدش را از دست میدهد اما هیو همچنان معتقد است که آنها تیم خوبی هستند و در نهایت موفق میشوند.
بن نوازنده ترومپت جاز است (هرچند هرگز نمیبینیم که به درستی بنوازد)، به کافهها میرود، با دخترها حرف میزند و در صحنههایی با دوستانش تام و دنیس وارد دعوا میشود که یادآور "ای ویتلونی" فلینی است. او کمحرفترین این سه شخصیت است. ظاهر انزواطلبی دارد و به نظر میرسد دنیا برایش هیچ اهمیتی ندارد. به نظر میرسد حالش از کسانی که به آنها خوش میگذرد به هم میخورد و آنها را به خاطر وانمود کردن به خوشحالی آدمهایی متظاهر میبیند. با این حال به احساس معتقد است و در جستجوی چیزی است که در انتهای سایهها به یافتن آن نزدیک نمیشود؛ اما مطمئن است که نمیخواهد به این شیوه زندگی ادامه دهد.
خواهر آنها، لیلا هنرمندی بلندپرواز است (که همهچیز را، از نقاشی تا نویسندگی را در جستجوی روشنفکری میآزماید)، و از طریق دوستش دیوید (پوکوتیلوو) به جمع گروهی از روشنفکران عصیانگر راه مییابد. لیلا در یک مهمانی پر از روشنفکران گستاخ که درباره اگزیستانسیالیسم بحث میکردند با تونی (روی) آشنا میشود. تونی در برخورد با برادر لیلا، هیو، ناگهان متوجه میشود که لیلا سیاهپوست است و نه آنگونه که او فکر میکرد سفید. در همان حال که تونی از آپارتمان به بیرون میشتابد، برخوردی شدید میان او و هیو رخ میدهد؛ هیچ سخنی بر زبانشان نمیآید، تعصب نژادی تونی از زبان بدنش کاملاً پیداست.
اگر بداهه اصلی که الهامبخش "سایهها" بود بر روی مسائل نژادی متمرکز بود، نسخه نهایی کاساوتیس با این موضوع با دشواری بیشتری برخورد میکرد. در پی انتخاب بازیگر به شکلی مبهم و دوپهلو، شخصیتهای لیلا و بن را بازیگران سفیدپوست بازی میکنند. با این حال کاساوتیس مراقب بود که تمرکز "سایهها" بر روی مسائل شخصی که شخصیتهای فیلم با آن روبرو هستند باشد و نه بر مسائل سیاسی گستردهتر، چرا که او معتقد بود "هدف هنر پروپاگاندا نیست." کاساوتیس و گروهش نمیتوانستند با معیارهای تولیدی هالیوود همگام شوند و بسیاری از زیباییهای منحصربهفرد "سایهها" ناشی از کمبود بودجه و تخصص است. لبههای سخت تبدیل به حوادث خوشایند شدند؛ اشتباهاتی که قابل مرمت نبودند به عناصر اصلی فیلم اضافه شدند.
کولمار "سایهها" را با فیلم ۱۶ میلیمتری (ارزانترین فیلم موجود در آن زمان) فیلمبرداری کرد و در بیشتر صحنهها میبایست از نور طبیعی استفاده میکرد. بسیاری از صحنهها در آپارتمان کاساوتیس فیلمبرداری شد که کولمار آن را با کادرهای بسته بر روی شخصیت پنهان میکرد. کولمار در یک کلوزآپ از هیو، مدیر برنامهاش روپرت و یک دلال، چهره سه شخصیت را با تغییر فوکوس فیلمبرداری کرد. این نزدیکی بیننده را به داخل گفتگو میکشاند، گویی در همان اتاق ایستاده است و نزدیک است که به حریم شخصی آنها وارد شود.
کاساوتیس به جای دوبله دوباره صدای بازیگران (کاری که در آن دوران برای دستیابی به صدای شفاف و رسا مرسوم بود)، دیالوگهای اصلی را که توسط صدابردار جی کریکو ضبط شده بود را نگه داشت. (این هم تا قسمتی به این خاطر بود که از پس هزینه ضبط مجدد آن برنمیآمدند.) در نتیجه، صداهای پسزمینه از خیابان و صدای همسایهها از بالای استودیوی خانگیشان در صدابرداری نفوذ کرد و فضایی طبیعی ایجاد کرد که بر اصالت زندگی واقعی فیلم تاکید میکرد.
کاساوتیس با فیلمبرداری در خیابانهای نیویورک (بر خلاف استودیوهای بزرگ که در هالیوود مورد استفاده قرار میگرفت)، برشی از نیویورک در اواخر دهه ۱۹۵۰ میلادی را ثبت کرد. در یک سکانس، در حالی که یک غریبه لیلا را در میدان تایمز تعقیب میکند، در بالا ردیفهایی از بیلبوردهای سینما در شب میدرخشند و فیلمهایی همچون "شبی که بهشت سقوط کرد" بریجیت باردو را تبلیغ میکنند. "سایهها" با ناله ساکسیفون شافی هادی و باس چارلز مینگوس در موسیقی فیلم، مستند مهیجی از دوره "بیتنیک" ساخته است؛ خصوصاً در نمای آغازین فیلم، هنگامی که بن از کنار "بردلند" افسانهای (خانهی جاز نیویورک در آغاز آن) میگذرد.
تکمیل فیلمبرداری "سایهها" نزدیک به سه سال به طول انجامید و به دو بازه زمانی تقسیم شد که دو نسخه کاملاً متفاوت از فیلم را بهوجود آورد. اولین نسخه در سال ۱۹۵۷ فیلمبرداری شد و حاوی صحنههایی بود که اکثراً بر اساس مفهوم بداههپردازی شده اولیه بود. این مونتاژ اولیه از "سایهها" در سالن پاریس در نیویورک در نوامبر ۱۹۵۸ به نمایش درآمد و با واکنشهای متفاوتی روبرو شد. بیشتر تماشاچیان سالن را ترک کردند، اما یوناس مکاس، یکی از منتقدان و همچنین رابرت فرانک - عکاسی که به همراه جک کرواک سفر میکرد و عکسهایش بعدها در مجموعه "آمریکاییها" جمعآوری شد مسحور این فیلم شده بودند. با این حال، کاساوتیس احساس میکرد که مونتاژ اولیه بیش از اندازه "ذوق هنری سینمایی" دارد و "ارتباطی با مردم پیدا نمیکند"، به همین خاطر به همراه رابرت آلن آرتور نویسنده مجموعهای از صحنههای جدید را نوشت که در بهار ۱۹۵۹ فیلمبرداری شد.
کاساوتیس برای اینکه صحنههای جدید به شکلی طبیعی روان باشند، آنها را از نگاه یک دوربین فیلمبرداری میکرد و از استفاده از چند زاویه در یک صحنه اجتناب میکرد. او عنصر بداههپردازی را نیز در این صحنههای نوشته شده از طریق طولانی کردن زمان آنها حفظ میکرد. این به بازیگران فضا و زمان برای پرورش بازیشان میداد.
کاساوتیس بعداً اعلام کرد که با صحنههای جدید اضافه شده، تخیلات جوانی که جرقههای نسخه اول را زده بودند، قویتر، روشنتر و مصممتر بازگشتهاند تا روشن کنند، نه اینکه خود را ثابت کنند. نسخه اول در اوج هیجان و ماجراجویی ساخته شد اما با این حال پس از اتمام آن، دست کم در نظر کاساوتیس، تواناییهای بالقوه کارگاه بداههپردازی را عملی نکرد. در نسخه دوم با تمرکز کاساوتیس بر ثبت دقیقتر احساسات بازیگران، ایده روشنتری از داستان جلوهگر شد. هرچند مقایسه کامل دو نسخهی فیلم با یکدیگر به این خاطر که متاسفانه فیلم اصلی نسخه اول در دسترس نیست (یا هنوز پیدا و تایید نشده است) غیرممکن است.
به محض اینکه کاساوتیس صحنههای نوشته شده جدید را وارد کرد و نسخه نهایی "سایهها" را مونتاژ کرد، این فیلم در سالن گردهمایی صنعت مد به عنوان بخشی از برنامه "سینمای بداهه" در نوامبر ۱۹۵۹ به نمایش درآمد. فیلم رابرت فرانک، "گل دِیزیام را بچین" که نسخه اول "سایهها" در سالن پاریس الهامبخش ساخت آن شد نیز بخشی از این برنامه بود.
پس از آنکه تلاشهای گسترده برای یافتن پخشکننده برای "سایهها" در آمریکا با شکست مواجه شد، کاساوتیس به تلویزیون بازگشت تا نقش اصلی در شوی تلویزیونی استاکاتو را بر عهده بگیرد و بتواند بدهیهایی که به خاطر فیلم بالا آورده بود را بپردازد.
اگرچه پخشکنندگان تمایلی به حمایت از "سایهها" نشان ندادند، اما این فیلم واکنش منتقدان را برانگیخت. مکاس (که در واقع اولین نسخه "سایهها" را ترجیح میداد) و آلبرت جانسون، به ترتیب مقالاتی در این باره در سایت اند ساند و فیلم کوارترلی نوشتند. این مقالات توجه سینمای ملی بریتانیا را جلب کردند و این سبب شد که سینمای ملی بریتانیا نمایش فیلم را درخواست کند. کاساوتیس که در آن زمان "سایهها" را پشت سر گذاشته بود و در تلاش بود تا فعالیت بازیگریاش را از سر بگیرد، پذیرفت اما فراموش کرد که فیلم را برایشان بفرستد. سیمور کسل (دستیار و بازیگری در فیلم که بعدها تقریباً در تمام فیلمهای آیندهی کاساوتیس ظاهر شد) در آخرین لحظه حلقهی فیلم را به آنسوی اقیانوس اطلس ارسال کرد.
کاساوتیس پس از اکران فیلم در لندن به آنجا سفر کرد و با کمک جو لوستیگ (ارزانترین مسئول روابط عمومی که میتوانست پیدا کند، و کسی که بعدها حامی تمام فیلمهای منتشر شده کاساوتیس در انگستان بود)، به تکاپوی یافتن توزیعکننده برای فیلم افتادند. واکنش مشتاقانه فستیوال فیلم ونیز، شهرت فزایندهی آن را تحکیم کرد و نهایتاً بریتیش لایِن موافقت کرد تا فیلم را منتشر کند و مبلغ ۲۸ هزار دلار را نیز از پیش به کاساوتیس پرداخت.
بریتیش لاین "سایهها" را در اکتبر ۱۹۶۰ در فستیوال فیلم لندن نمایش داد که با نقدهای خوبی در مطبوعات بریتانیا مواجه شد و به خاطر سبک خیابانی نوآورانهاش مورد تمجید قرار گرفت. منتقدان تحت تاثیر اعلامیه تیتراژ پایانی فیلم که میگفت فیلم یک کار بداهه بوده است قرار گرفته بودند. کاساوتیس در گفتگو با خبرنگاران در حالی که هوشمندانه از اشاره به این موضوع که تعدادی از این صحنهها در واقع نوشته شده بودند اجتناب میکرد، این جنبه فیلم را برجستهتر میکرد.
شتابی که "سایهها" در اروپا گرفت، پس از اکران آن در آمریکا (توسط بریتیش لاین) دچار افت شد. منتقدین آمریکا همانند منتقدین اروپایی تحت تاثیر معیارهای شجاعانه و بودجه کم آن قرار نگرفتند و فیلم دوباره از نظرها ناپدید شد.
کاساوتیس پس از "سایهها" دو فیلم استودیویی دیگر ساخت، اما وقتی نتوانست روش کار آزادانه خود را با محدودیتهای شدید تولید حرفهای تطبیق دهد، به زودی سرخورده شد. او در عوض وارد یک اسب تروا شد و به داخل هالیوود تاخت، در فیلمهایی با بودجههای کلان مانند دوازده مرد خبیث (۱۹۶۷)، بچه رزماری (۱۹۶۸) و اخطار دو دقیقهای (۱۹۷۶) بازی کرد تا به این وسیله بتواند سرمایه فیلمهایی میخواست خارج از سیستم استودیویی بسازد را تامین کند.
روشی که "سایهها" بر اساس آن ساخته شد، یقیناً الهامبخش نسلهای فیلمسازان است. مارتین اسکورسیزی (که خود طرفدار کاساوتیس است) گفت که پس از دیدن آن دیگر هیچ بهانهای وجود نداشت. "سایهها" ثابت کرد که فیلمسازی میتواند در مقیاس کوچک، بداهه، غیرتجاری، صیقل نخورده و آماده باشد. نکته مهم این بود که چیزی برای گفتن داشت و صادق بود و نگذاشت تا تولید بر سر راه گفتن داستان قرار گیرد.
"سایهها" فیلم مورد علاقه کاساوتیس باقی ماند؛ "تنها به این خاطر که اولین بود و ما همه جوان بودیم؛ و به این خاطر که غیرممکن بود و ما نادان بودیم؛ و برای سه سال، ما یکدیگر را و همهچیز را از سر گذراندیم."
مترجم: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)