سرویس تئاتر هنرآنلاین: از سقوط "اتللو" تا عشق میان مذهبی تاجر ونیزی، کاوش شکسپیر در همگونسازی فرهنگی، غرور سیاهپوستان و تحقیر اشرافیان امروز بیش از هر زمان دیگری طنین انداز میشود.
خلاقیت و تخیل شکسپیر در عصر اکتشافات شکوفا شد، زمانی که کشتیها بنادر انگلیس را ترک میکردند و با کالاهای حیرتآور، ایدههای نوآورانه، داستانهای شگفتانگیز یا خدمتکاران و بردگان سیاهپوست بازمیگشتند. سیاحان، سفیران، حاکمان و تجار به لندن میآمدند. او اولین تئاتر خود را تئاتر گلوب (جهان) نامید، آثار "پلوتارک"، "آوید"، "پلینی" و نویسندگان ایتالیایی و فرانسوی را میخواند. با اینکه هرگز انگلستان را ترک نکرد اما شیفته و محو سرزمینهای دور، غریبهها، اشتیاق بیمرز و عشق ممنوعه بود.
"اتللو" تاجر ونیزی، "تایتوس آندرانیکوس" رویای نیمهشب تابستان و "آنتونی و کلئوپاترا" و در این بین کاوش همگونی، غرور نژاد سیاه، ازدواج میاننژادی، فقر فرهنگ و مذهبی، عشق دیوانهوار، تحقیر سلطنتی، ضعف.
"اتللو" قدرتمند و جنگجو، زیرکانه عصر ما را مورد خطاب قرار مىدهد، این عصر مهاجرتهراسی را. مورِ مسیحی و ونیزی شده، یک مهاجر کاملاً ذوب شده در فرهنگ ونیز است. (ت.م: مور در زبان انگلیسی به نژادی از ساکنان شمال غرب آفریقا گفته میشود. در زبان فارسی در برخی جاها به عنوان مغربی از آن یاد میشود.) همانگونه که محقق اسپانیایی "ماریا مانزاناس کالوو" اظهار میکند: "او در نمایش به عنوان یک تبعه مستعمراتی ظاهر میشود که فرهنگ و اخلاق اروپایی را جذب کرده و در نتیجه آن توحش باطنی که ریشه در اصل خود دارد را اهلی کرده است. او جنبه خطرآفرین کلیشه آفریقایی را از طبیعت خود خارج کرده است."
تراژدی اتللو در این است که تسلیم فرهنگی برای اغلب ونیزیها کافی نیست. آنها نمیتوانند او را واقعاً بپذیرند. "دزدمونا" نمایانگر محال بودن عشق کوررنگ و شکنندگی مطلق آن است. فرزندان من که در اینجا متولد شدهاند فکر میکنند که رنگ پوست اهمیتی ندارد. امیدوارم آنها آن قدر قوی شوند که وقتی میفهمند رنگ پوست اهمیت دارد و همیشه خواهد داشت، بتوانند این درد را تحمل کنند.
"هارون"، سیاهپوست تبهکار در "تایتوس آندرونیکوس" بر خلاف "اتللو"، پسر بدی است که قبول نمیکند سیاهیاش را با پذیرش عوض کند. در این عدم پذیرش، قهرمانی و شجاعتی نهفته است. او با ملکه تامورای گات (از اقوام ژرمن) رابطه دارد که فرزندی هم از این رابطه به دنیا میآورد که چهره آفریقایی دارد. ملکه میخواهد نوزاد را بکشد، هارون طی خطابهای تحریکآمیز مدعی نوزاد و سیاهیاش میشود، خطابهای که میتوانست توسط "مالکوم ایکس"، "مارتین لوترکینگ" یا "برنی گرانت" ادا شده باشد. (جالب است که در سال ۱۵۹۶، دو سال پس از به روی صحنه رفتن این نمایش برای اولین بار، الیزابت اول فرمانی صادر کرد مبنی بر تبعید سیاهان مور که به این قلمرو آورده شدهاند و تعدادشان هم بیش از اندازه است.)
شکسپیر خطرات خودمحوری و سیاست را درک کرده بود. عشق میان دو فرد با مذاهب متفاوت یکی از چندین درگیریهای دراماتیک تاجر ونیزی است، نمایش دیگری که پیوسته مورد بحث بوده است. "جسیکا" و "شایلاک" عضو جامعهای بسته، حاشیهنشین و منفور هستند. آنها دو گزینه برای انتخاب دارند: به میراث پیشینیانشان با نومیدی و شاید به شکل مهلکی چنگ بزنند، یا زنجیرهای هویت مذهبی را پاره کنند و با اکثریت اجتماع همرنگ شوند. پیرمرد چنگ میزند و جسیکای جوان میگریزد. زمانی من هم مثل "جسیکا" بودم، مسلمانی که عاشق مرد مسیحی سابقی شد و با او ازدواج کرد. زندگی شادی بود، اما حال که جاافتادهتر شدهام، شایلاک را بهتر درک میکنم. سوالی در آخر باقی میماند: آیا "جسیکا" در شرایط ضد یهود شهر خوشبخت شد، یا به خاطر آزردن پدرش و اهانت به خاطره مادرش احساس گناه میکرد؟ ما تنها میتوانیم حدس بزنیم.
من با تیم "ساپل"، کارگردان و همسرش "آرکانا راماسوامی"، بازیگر برای مجموعهام درباره همین موضوع مصاحبه کردم. او یهودی است و همسرش هندی. او در "رویای نیمهشب تابستان" تمام هندی و چندزبانه ساپل نقش تایتانیا را بازی کرد. آنها عاشق یکدیگر شده و ازدواج کردند. او درباره زندگی در لندن به طرز تکاندهندهای صحبت میکند و سود و زیان فرهنگی آن. در این نمایش گمراهکننده زوجها جایی میان واقعیتهای مختلف قرار دارند. "تایتانیا" برای مدتی کوتاه خوشیهای زمینی با باتم را تجربه میکند. طلسم شکسته میشود و او به نزد "اوبرون" بازمیگردد و باتم به جایگاه پست خود رهسپار میشود. او ممکن بود مانند یک انسان کودن زندگی کرده و بمیرد، اما برای مدتی هرچند کوتاه، در رویا زندگی کرد. این داستان یک شیفتگی متقاطع و دیوانهوار است.
در نهایت میرسیم به "آنتونی و کلئوپاترا"، نمایشی پیچیده درباره جدایی تمدنها، اشغال خارجی، تلافی خرابکارانه و غیرقابل مقاومت بودن شرق. نمیتوان یک زن مانند "کلئوپاترا" در سراسر ادبیات غرب یافت. "آنتونی" امپراتور رم، "انوباربوس" پیرو وفادارش، در مقابل جذابیت رازگونه و زنانه او به زانو درآمدهاند. هیچ نمایشنامهنویس دیگری درباره روابط میان افراد از فرهنگ، نژاد و ملتهای مختلف تا بدین حد صریح و صادق و ظریف عمل نکرده است.
منبع: یاسمین آلیب های - براون (گاردین - شکسپیر ۴۰۰) ترجمه: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)