سرویس تئاتر هنرآنلاین: "سوراخ" هم کمدی است و هم تراژدی. از یک سو ما را میخنداند که عدهای به نام تروریست گرفتار پلیس امنیت شدهاند و از سوی دیگر میرنجاند که اینان را پلیس تحت شکنجه و آزار قرار داده است. به هر حال تجربه نویی است و البته نگاهش تجربی نیست. یعنی روی نشانههای آشکار حرکت میکند بیآنکه بخواهد نشانهها و حرکتهای نوینی را پیش رویمان قرار دهد. آشکار است چون تنها نکته بارزش مهندسی صداست که در فضاسازیها به کار گرفته شده که این هم عنصری است که در ایران خود ما در چند سال اخیر بسیار و به انحای مختلف تجربه شده است.
به هر روی جابر رمضانی ضمن اشاره بر رئالیسم میخواهد آن را به گونهای دیگر بشکند. رئالیسم حاکم بر نمایش "سوراخ"، اشاره مستقیم به رفتارهای پلیس و برخوردش با تعدادی از افراد ساکن در یک هتل میکند که مورد سوءظن واقع شدهاند و شکستن این فضا با همین مهندسی صدا در استفاده از افکت و موسیقی به شکل بارزی سعی بر آن دارد که تاکید کند این یک نمایش است که در برگیرنده برشی از واقعیت ملموس و جهان پیرامونی است اما در اینچا یک گروه اجرایی دارد با تکیه بر عناصر نمایشی همانند صدا، موسیقی، دکور و بازیگری، نمایشی را تدارک میبیند پس شما شاهد رویارویی با یک نمایش هستید تا اینکه بخواهید واقعیت پیرامونی را دیده باشید. تناقضی که دو حس متفاوت را بر اذهان متبادر میگرداند. شاید این تجربه در سینما نمود و برآیند مطلوبتری را نسبت به تئاتر مییافت چون در تئاتر باز هم محدودیتهایی برای ارائه آن هست چنانچه نشان دادن گاو در حال زایمان که با تکنیک عروسکی القا میشود بر تصنع صحنه میافزاید اما در سینما میشد این لحظه را با تدوین به شکل بهتری ارائه کرد که در زمان درگیری پلیس با خاطیان وضع حمل گاو نیز مزید بر علت میشود که جلوی درگیری برای دقایقی گرفته شود. هر چند پلیس پیش دستی میکند و آخرین مظنون را دستگیر و بازی را به سود خود پایان میبخشد.
"سوراخ" در قرن بیست و یکم به صحنه میآید و در نیمه دوم قرن نوزدهم ایبسن در نروژ و استریندبرگ در سوئد توانستند که به نوعی مواجهه خود را نسبت به رئالیسم زمانه خود با برخوردی از نگاه رادیکال عرضه کنند و امروز انتظار میرود که سنتشکنیها فقط و فقط در ارائه تکنیکها یا بهرهمندی از فرم و یا تکنولوژیهای معاصر تباشد که ضرورتا اینها هم باید باشند اما فراتر از آن باید دید که جامعه ایرانی نسبت به جایگاه جهانیاش در کجا قرار دارد و برای رسیدن به جایگاه مطلوبتر باید که در چالش با چه چیزیهایی خود را مترقی گرداند وگرنه با در جا زدن همچنان باید بحرانهایی گریبانگیر ما باشد. فقط کافی است به ادبیات قرن نوزدهم و بیستم اروپا به ویژه روسیه نظر بیندازیم و ببینیم چقدر ادیبان در مترقی شدن جامعه نقشبازی کردهاند. یعنی اگر گوگول، چخوف، تولستوی، داستایوفسکی و امثالهم نبودن هیچگاه ترقی زودهنگام روسیه را به مرزهای قابل اعتنا نمیرساند. ادبیات و هنر نمودار عینی جامعه است و شعار هنر برای هنر یا اصالت فرم نمیتواند در جامعه در حال توسعه موثر واقع شود. اگر سوراخ در شکل قابل پذیرش است در تولید اندیشه و بازنمایی جامعه و ایجاد تاثیر بسیار ناتوان است. میشود آن را به آنی به فراموشی سپرد با آنکه زحمات تکنیکال و بهرهمندی از تکنولوژی در آن بسیار هنرمندانه است. اصلا جابر رمضانی در تولید بسیار خلاق مینماید و مسیر صعبالعبوری را هم انتخاب میکند اما در بازنمایی اندیشه و ایجاد چند لایگی متن و اجرا اصلا تحرک درخشانی را پیش روی ندارد.
در "سوراخ" یک هتل را میبینیم؛ اینکه هتل در کجاست معلوم نیست؛ یعنی جغرافیایی برای آن فرض نشده است و حتی محدوده تاریخیاش هم معین نیست هر چند رنگ و لعاب صحنه و لباسها گویای مطلباند که همین روزهاست ولی در کجا معلوم نیست. مساله تروریستهایی است که بمب میگذارند و حالا باید بساطشان برچیده شود. این موضوع قابل اعتنایی است و اینکه صراحت بیان ندارد همان کژتابی اندیشه است که ما را به سر منزل مقصود نمیرساند. صراحت بیان با شعارگرایی بسیار متفاوت است. ما باید بدانیم درباره چه چیزی و از چه منظری مواجه میشویم. وگرنه کار هنر هیچگاه شعار دادن و نسخه نوشتن نیست. شما وقتی ایبسن، استریندبرگ، ویلیامز، اونیل، میلر و مانند اینها را میخوانی صراحت بیان دارند چون درباره واقعیتی قابل لمس و درک میگویند و اصلا هم در ابراز آن دچار از هم گسبختگی یا افراط و تفریط نخواهند شد که پیامد اندیشهیشان شعاری جلوه کند. در ایران ما جامعه در حال رشد است اگر نویسندگان و هنرمندانش صراحت بیان نداشته باشند آدمهایش نمیآموزند که چگونه باید در برابر ناملایمات زبان به سخن بگشایند و اگر چنین نشود زمان رشد و تعالی هم به درازا خواهد کشید. چه کسی بهتر از چرمشیر و رمضانی میتواند برای بخشی از جامعه تئاتربین الگوی رفتاری باشد؟! نمیتوانیم همیشه به زبان ترجمان سخن بگوییم باید که زبان تالیف چنین باشد چنانچه آندره ژید، فرانسوی در این باره گفته است:"نویسنده به مثابه پرسشگر، معترض، چالشگر و فردی مسئله آفرین با زمانه خویش میستیزد، در حمایت از نیک سرشتان قد برمیافرازد و زمانه را یاری میدهد تا خود را بهتر بفهمد." (تنفس در هوای تئاتر، 1394: 57)
چنانچه اریک بنتلی در مقاله تاویل شخصی از ایبسن، نسبت به کنش ایبسن در نمایشنامههایش، از خلق شخصیتهای آشوبگر یاد میکند که این خود بازنمایی برخورداری از نوعی رادیکالسم حقیقی است و در این باره معتقد است: "رادیکالیسم قدیمی کارش تفحص در زندگی بود، حال آنکه رادیکالیسم جدید کارش وضع کردن قانون برای زندگی است. نمایشنامه اقدامات انجام شده، اثر برشت، بازنمود کاملی از آثار نوع دوم است. چنین نمایشنامهای حتی به تئاتر اندیشه و یا تئاتر مباحثهای تعلق ندارد، زیرا در آن مولف با شما گفتوگو نمیکند، بلکه فقط یک طرفه حرف میزند. با این حال در این نمایشنامه هنوز اندکی تفحص وجود دارد، زیرا نمایشنامه در حکم سکوی پرشی برای فراتر رفتن مولف از این مرحله است." (همان، 58)
به هر تقدیر ما هنوز مسیر تاریخی اروپا و آمریکا را طی نکردهایم اما اینکه داریم توسعه یافتگی را تجربه میکنیم ما را وامیدارد که در برابر ارج و قرب قلممان حساستر باشیم و بتوانیم شوریده از پیش نسبت به خود و جامعه تعهد و مسوولیتی را احساس کنیم. غرق در افکار پوچ و باطل شدن نه برای جامع سود بخش است و نه نویسنده و هنرمند را به جایگاه قابل قبولتری سوق خواهد داد.
"سوراخ" در سطح بسیار قوی عمل میکند. اینکه موقعیتی ساخته و پرداخته شود که در آن ترس و گریزی نمایان شود. اینکه بازیگران هم بتوانند در این وضعیت حضور پر رنگی داشته باشند که بشود در ارائه واقعیت خشن بهترین رفتار ممکن را انجام داد و برای تلطیفش از طنز هم چشم پوشی نکرد که بشود اینها را به نوعی هضمش کرد، از جمله مواردی است که کار را قابل پذیرش میکند. نوعی جدل و درگیری است و هر دو گروه میهراسند. پلیس با قلدری پا پیش نهاده و با هجومش در هتل میخواهد که سر نخهایش را به نتیجه برساند بنابراین یک لحظه هم از خشونت غافل نیست. بازیها درست پیش میرود و حتی برای تاکید بر واقعیت از بازیگران خواسته شده که بر حنجرههایشان فشاری وارد نشود و از هاچ اف استفاده کنند که این هم خود اشاره تکنولوژیک برای برهم ریختن نظم واقعگرایانه کار خواهد شد و این هم نوعی تناقض است که رئالیسم کلاسیک را از هم میپاشاند که تجلیگر نوعی کنش تئاتری باشد هر چند حس و حالت و شکل ظاهری قضیه تکیهاش بر واقعگرایی است. اینکه این مرد مهاجر (داریوش موفق) و گاوش جلوه حقیقی بیابد هر چند باور حضور گاو در اتاق هتل چندان هم منطقی نیست و هر چند در این گوشه از واقعیت (برشی از زندگی در تئاتر) فرصتی برای پردازش این شاخ و برگها نبوده است. به هر تقدیر تروریسم که میتوانست قضیه اصلی باشد که در جهان واقع نیز و به ویژه از 11 سپتامبر 2001 با هجوم القاعده به برجهای دوقلوی نیویورک عمدهترین مساله جهانی قرن هم شده است و امروز تهدیدی جدی برای هر 5 قاره است، باید این معلومتر از پیش اشارات و نکته پراکنیهایش برای مخاطب مشخص میشد چون تخیل در ابراز واقعیت کارایی خود را به شکلی واژگون از دست خواهد داد و ارائه اسناد و مستندات است که این واقعیت پیرامونی را برای ما برجستهتر خواهد کرد. بنابراین شاید در حد یک کلمه نیز این مناقشات برطرف میشد اگر میدانستیم این درگیریها در کدام شهر یا کشور حال حاضر جهان اتفاق افتاده است، به همین راحتی میشد در اجرا صراحت ایجاد کرد و بیشتر از پیش بشود تاثیر گیرایی هم بر اذهان گذاشت. در هنر و ادبیات حدس و گمانههای بی شمار و گاهی بیهوده راه به جایی نخواهد برد.
منبع تنفس در هوای تئاتر، ترجمۀ علی امبر علیزاد و رضا سرور، نشر بیدگل، چاپ اول، 1394.