سرویس تئاتر هنرآنلاین: امروزه دراماتورژ نقش مهم و کلیدیای در یک گروه نمایشی به عهده دارد. اما تعریف دقیق و درست از جایگاه، وظیفه و نقش دراماتورژ به شکل دقیق و روشن مشخص نیست. در مقاله پیش رو تلاش شده تادر حد امکان به این مهم پرداخته و به شکلی شفاف همه جوانب کاری آن را بیان کنیم.
دراماتورژی مطالعه ترکیببندی دراماتیک و ارائه عناصر اصلی نمایش بر روی صحنه است. واژه دراماتورژی توسط "گتهلد افرایم لسینگ" ابداع شد. او این واژه را در دورانی که برای تئاتر ملی هامبورگ به عنوان اولین دراماتورژ جهان کار میکرد، در اثر برجستهاش "دراماتورژی هامبورگ" به کار برد. دراماتورژی عملی کاملاً جدا از کارگردانی و نمایشنامهنویسی است؛ با این حال یک نفر ممکن است مجموعهایی از این سه را انجام دهد. برخی از نمایشنامهنویسان در زمان نوشتن نمایشنامه دراماتورژی و نویسندگی را درهم میآمیزند. برخی دیگر با یک متخصص همکاری میکنند تا کار را برای اجرای صحنهای تنظیم کنند.
دراماتورژی را در تعریفی گستردهتر میتوان شکل دادن به یک داستان به شیوهای که قابلیت اجرا داشته باشد دانست. دراماتورژی به نمایشنامه یا اجرا ساختار میدهد، زیرساختی که بتواند روح دورهای از زمان را در کار جاری سازد. دراماتورژی ابزاری است که شیوههای روایی، نشانهها و اشارات بینفرهنگی، منابع تاریخی تئاتر و سینما، ژانر، رویکرد ایدئولوژیک، ارائه نقشهای جنسیتی و… را در یک کار روایی نمایشی از نزدیک مورد بررسی قرار دهد.
او تئاتر هامبورگ لسینگ را سالها در جایگاهی که امروز به عنوان دراماتورژ میشناسیم به کار گرفت. او در نوع خود اولین بود و خود را "قاضی دراماتیک" توصیف میکرد که قادر است تفاوت بین سهم و ارزشی که نمایشنامه یا بازیگر اصلی یا کارگردان دارند را مشخص کند تا کاری کند که ما در حین تماشای اجرای تئاتر احساس راحتی بکنیم یا نکنیم. در نتیجه، "لسینگ" در سالهای ۱۷۶۷-۱۷۷۰ مجموعهای از نقدها را با عنوان دراماتورژی هامبورگ به رشته تحریر درآورد و منتشر کرد. این نوشتهها تئاتر آلمان را نقد، تحلیل و تئوریزه کرد و "لسینگ" را تبدیل به پدر دراماتورژی نوین کرد.
بسیاری از نویسندگان نه فقط در آلمان از جمله "هولدرلین"، "وایلدر"، "گوته"، "شلینگ"، "آرتور میلر" و "تنسی ویلیامز"، بر اساس دراماتورژی هامبورگ لسینگ و نیز زیبایی شناسی هگل، تئاتر را مورد مطالعه قرار دادند. "گوستاو فریتاگ" مجموع این مطالعات را در کتابی با نام تکنیک نمایش گردآوری کرد که به زبان انگلیسی ترجمه شد و در اواخر قرن ۱۹ در آمریکا به چاپ رسید. این کتاب به عنوان طرح اولیه دستورالعمل فیلمنامهنویسی هالیوود شناخته میشود. کتاب تکنیک نمایشنامهنویسی اثر چارلتون اندروز (۱۹۱۵) نیز به سنت دراماتورژی و درک ترکیببندی نمایشی در اروپا و آلمان برمیگردد.
دیگر اثر مهم در سنت تئاتر غرب فن شعر (بوطیقا) اثر ارسطو (نوشته شده در حدود ۳۳۵ قبل از میلاد) است. در این اثر، ارسطو تراژدی را تحلیل میکند. او ادیپ را نمونه بارز کار نمایشی میداند. او رابطه بین شخصیتها، کنش و گفتار را تحلیل میکند، نمونههایی از صحنههای خوب را میآورد و واکنشهایی که نمایشها در تماشاچیان برمیانگیزند را بررسی میکند. بسیاری از قوانین او امروزه به عنوان "درام ارسطویی" شناخته میشوند. در فن شعر (بوطیقا)، ارسطو درباره مفاهیم کلیدی نمایش صحبت میکند. در قرن اخیر، تحلیلهای ارسطو اساس بسیاری از دستورالعملهای فیلمنامهنویسی و درام تلویزیونی قرار گرفته است.
فن شعر (بوطیقا) قدیمیترین اثر غربی به جا مانده درباره تئوری نمایش است. قدیمیترین اثر غیرغربی احتمالاً ناتایاساترا (هنر تئاتر) به زبان سانسکریت است که در حدود ۱۰۰ قبل از میلاد نوشته شده است و عناصر، اشکال و شیوههای روایی ده شکل اصلی تئاتر هند باستان را توصیف میکند.
دراماتورژی در عمل
دراماتورژی اکتشاف مفهومی فضایی است که نمایش در آن رخ میدهد. دراماتورژ متخصص شرایط فیزیکی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است که نمایش در آن اتفاق میافتد، ستونهای اصلی روانشناسی شخصیتها، بیانهای استعاری متنوع در نمایشهای موضوعی و همچنین از طرف دیگر ملاحظات تکنیکی نمایشنامه به عنوان یک نوشته: ساختار، ریتم، جریان، و حتی انتخاب تکتک واژهها.
دراماتورژ میتواند در مراحل متعددی از ساخت نمایش شرکت داشته باشد که از جمله آن انتخاب بازیگر، نقدهای داخلی بر نمایش در حال تولید، و آگاه ساختن کارگردان، بازیگران و مخاطبان از تاریخچه نمایش و اهمیت آن در حال حاضر است. دراماتورژ ممکن است درباره تاریخچه یا فضای اجتماعی نمایش مطالبی تهیه کند، جلسات گفتگوی پیش-تولید برگزار کند، یا برای مدارس و گروهها راهنمای مطالعه بنویسد. تمام اینها به کارگردان کمک میکند تا نقدهای متن و بازیگری، تئوری اجرا، و تحقیقات تاریخی را در نمایش پیش از شروع آن اعمال کرده و آن را یکدست نماید.
کپیرایت
از آنجا که تعریف دراماتورژی گسترده است و عملکرد دراماتورژ در تولیدات مختلف متفاوت است، مسائل مربوط به کپیرایت آن در ایالات متحدهی آمریکا مرز مشخصی ندارد.
در سال ۱۹۹۶ بحثی به راه افتاد که آیا دراماتورژ میتواند ادعای مالکیت یک اثر را داشته باشد؟ یکی از نمونههای این بحث، پرونده دعوای مابین "جاناتان لارسون" نویسنده تئاتر موزیکال اجاره و "لین تامسون" دراماتورژ کار بود. "تامسون" ادعا میکرد که در نوشتن این کار سهیم بوده است درحالیکه نه قرار بر این بوده و نه شناخته شده و نه از این بابت حقوقی دریافت کرده است. او از دادگاه درخواست کرد تا او را به عنوان نویسنده اثر بشناسد تا به این وسیله بتواند ۱۶٪ حق نویسنده را از درآمد آن دریافت کند. با وجود اینکه ادعای او پس از پرفروش شدن اثر در برادوی مطرح شد، اما بیپایه و اساس نیز نبود. برای مثال، ۱۵٪ حق تالیف فرشتگان در آمریکا به دراماتورژ آن "تونی کوشنر" میرسد. در ۱۹ ژوئن ۱۹۹۸ دیوان عالی آمریکا در پاسخ به دومین درخواست فرجام، رای دادگاه نخستین را تایید کرد و "تامسون" را در حق تالیف نمایش محق ندانست. این پرونده بعداً در خارج از دادگاه و پس از دریافت مبلغی توسط تامسون در پی تهدید به برداشتن کار خود از نمایش حل و فصل شد.
منابع: کاردولو، برت. دراماتورگی چیست؟ نیویورک: انتشارات پیتر لانگ و مککیب، تری. کارگردانی اشتباه در تئاتر: استدلالی بر ضد تئاتر معاصر
ترجمه: شیرین میرزانژاد (گروه تئاتر اگزیت)