سرویس تئاتر هنرآنلاین: سالهاست بسیاری از هنرمندان تئاتر، پرداختن به هنر و فرهنگ ایران را در اولویت کار خود قرار داده و در این مسیر سختیهای بسیاری را پشت سر گذاشتهاند. اما با این وجود هنوز نتوانستهاند در این مسیر به نقطه و جایگاهی که مد نظر داشتهاند دست یابند. شاید امروز خیلی از هنرمندان تئاتر ما شخصیتهای غربی مانند "مکبث" و "اتللو" را بیشتر از شخصیتهای شاهنامه بشناسند و پرداختن به آنها را در اولویت کارشان قرار دهند. اتفاقی که میتواند آسیب بزرگی برای فرهنگ و تئاتر ملی ما به شمار رود.
به همین جهت با رضا صابری یکی از هنرمندان شناخته شده که تئاتر ملی دغدغه همیشگی او به شمار میرود به بحث نشستیم تا او از خاطرات و دغدغههای همیشگی خود نسبت به این موضوع بگوید:
دغدغه همیشگی شما نسبت به تئاتر ملی برگرفته از چیست؟
این دغدغه همیشه همراه من بوده، قبل ار انقلاب نمایشهایی که با آقای ارجمند کار میکردیم برگرفته از همین دغدغههای ملی بود. آن زمان استقبال بسیار خوبی از آن نمایشها میشد آثاری مانند "عصمت"، "سایههای بلند" و... به نظرم در دوران قبل از انقلاب یک اتفاق بوده است.
این اتفاقها از کجا نشأت گرفت؟
وقتی تاریخ نمایش ایران را ورق میزنیم سرشار از این نمایشهاست. آن زمان آقای بیضایی، نصیریان و خلج تلاش بسیاری برای این موضوع کردند. در واقع جرقههایی زده شد و بعد من به آن علاقمند شدم. البته استاد بیضایی و نصیریان نگاهشان به تئاتر ملی پررنگتر بود.
آن زمان تئاتر خوانده بودید؟
نه، وقتی تاریخ تئاتر ایران را مطالعه کردم متوجه این دغدغه شدم. این دغدغه در ذات این بدنه و آثار ماندگار آن وجود دارد، دغدغهای که کسی به آن توجه نکرده است. آقای بیضایی و آقای نصیریان زحمات بسیاری کشیدند اما در میانه راه رها کردند. نمایش " بلبل سرگشته " آقای نصیریان جرقه خیلی خوبی برای تئاتر ایران بود ولی متأسفانه تداوم پیدا نکرد و در نیمه رها شد.
یعنی شما میگوئید از سال 1300 به بعد این دغدغه در تئاتر ایرانی بوده است؟
نه قبل از این هم وجود داشته است. منظورم نمایش ایرانی است نه تئاتر. آنچه در فرهنگ، ادبیات شفاهی و بدنه جامعه ما وجود دارد اما دیده نشده است. اینها ثروت نمایشی مملکت ماست که مورد توجه واقع نشده است. در دورهای احساسم این بود که بتوانم این لایههای پنهانی را پیدا کنیم. بسیاری فعالیت در این حوزه را رها کردند اما من ادامه دادم. این روش را دنبال میکنم چون جزو علایق من است. ممکن است یک جاهایی تنبلی کرده باشم یا به آن نپرداخته باشم ولی به شکل کلی آن را باور دارم. نمایش ایرانی متأسفانه غریب واقع شده است.
خدمتی که استاد بیضایی یا نصیریان به تئاتر آئینی کشور ما کردند ستودنی است. اما با گذشت این همه سال هنوز عنوانی برای درستی برای تئاتر ملی که مفهوم مشخصی را برساند نیافتهایم، بعضیها می گویند تئاتر دینی بعضی می گویند تئاتر ایرانی.
تئاتر ملی، تئاتر ایرانی است. وقتی میگوییم تئاتر ملی، یعنی تئاتر مردم. تمام چیزهایی که در فرهنگ شفاهی ماست سابقه دینی دارد. آن جوششهای دینی باعث شد این چیزها بهوجود آید. موضوعاتی که در تعزیه است مگر اسم نویسندهای در متن آن آمده است؟ اسم هیچ کس نیست چون متعلق به مردم است.
تئاتر مردم، به زبان مردم دغدغهها و دلواپسیهای آنها را بازگو میکند. داستان تئاتر آئینی فرق میکند. بهتر است بگوییم نمایش، بله بهتر است تئاتر را از نمایش تفکیک کنیم. تئاتر آنچه از زمان آقای آخوندزاده با عنوان تئاتر مدرن یا قاب صحنهای نامیده میشود است، قدمتی بیشتر از 120 سال هم ندارد. پیش از این ما با نمایشهای میدانی، خیابانی آشنا بودیم چراکه حتی در مراسمهای عروسیها و اعیاد هم اجرا میشدند.
اما نمایشهای سیاه بازی که در زمان قاجار اجرا میشد سابقه دینی و مذهبی ندارد.
آن هم دارد. درست است که از یک طبقه خاص انتقاد میکند. البته ریشه این مسئله به جای دیگری بازمیگردد. اگر فکر میکنید نمایشهای ایرانی همه ریشه دینی دارند، نمایشهای سیاه بازی یا کچلک چگونه است و کجا قرار میگیرد؟ سیاه از مردانگی، فتوت، جوانمردی و مهربانی صحبت میکند یعنی دایره دینی ما اخلاقیات را هم دربر دارد. سیاه هم در آنجا به عنوان نماد توده مردم حضور پیدا میکند. سعی میکند خصلتهای خوب مردم را در مقابل بدیها نشان دهد.
بعضی میگویند جریانی را که تعزیه شروع کرده بود به عنوان یک نوع نمایش ایرانی در زمان قاجار پیش میآمد (یک نوع آئین مذهبی ایرانی) و حتی به سمت مجالس کمدی هم میرفت. بعضی اعتقاد دارند با ورود تئاتر غربی جلو رشد نمایشها و آئینهای ایرانی گرفته شد. یعنی تئاتر غربی که وارد ایران شد هیچ ارتباطی با پیش از خودش نداشته است، اما بعد دوباره این دغدغه ها و رویکردها... دقیقا متوقفش کرد. چیزی که در کشورمان پیدا کردیم یک جریان روشنفکری است. اگر فکر کنیم تئاتر امروز ایران وابسته به مردم است من قبول ندارم. تنها از قدیم متعلق به مردم نبوده، الان هم هست. تحقیق کنید میبینید تماشاگران تئاتر یک طبقه خاصاند. واقعا تودههای مردم میآیند تئاتر ما را ببینند؟ خیلی کم. وقتی پرونده نمایش "سولو"، "خورشید خانم" را می خوانید، حضور پررنگ مردم را میبینید.
در مملکت ما مخاطب خاص است. طبقات روشنفکر غالباند نه تودههای واقعی مردم. چراکه توده مردم تئاتر را قبول ندارند و آن را بر نمیتابند. شاید آن را یک امر سخیف میپندارند. این مسئله از قدیم وجود داشته و تئاتر در دربار برای یک عده خاص بوده است. در تئاتر لاله زار ما "راستین" و "مولر" و آثاری این چنینی اجرا میشود چون در آن زمان تنها افراد مرفه به تماشای این آثار به زبان فرانسه آنها مینشستند. زبان فرانسه زبان دوم ما بود.
یا موضوع فرانسوی بود یا آدابته میشد. در واقع چیزی برای خودمان نبود. تا اینکه میزرا آقا تبریزی نمایشنامه نوشت. اگر بخوانید میبینید نمایش نیست، یعنی آن چه ما از تئاتر توقع داریم نیست. یا کارهایی دیگری که نوشته شد مانند نمایشنامه "جعفرخان از فرنگ برگشته" حسن مقدم. اگر نگاهی به ویترین نمایشهای ایرانی بیاندازید متوجه میشوید ما چیز خاصی در طی این سالها نداشتیم. تا سال 1337 که نصیریان و بیضایی میآیند و دور هم جمع میشوند و گروه هنر ملی را تشکیل میدهند و جرقههایی زده میشود. نمایشها نوشته، اجرا، چاپ و فروخته میشود. واقعا در بدنه تاریخ نمایش ما چیز ماندگاری سراغ دارید؟
تا حد و اندازه خودم که نه ندیدم. ولی یک چیز را متوجه نمیشوم شما به بهرام بیضایی و علی نصیریان اشاره کردید. نصیریان در مصاحبهای گفتند که به سمت یک نوع از نمایش ایرانی رفته که در تخته بازی و سیاهبازی میتوان آن را دید. همچنین در "چهارصندوق" بهرام بیضایی میتوان آن را مشاهده کرد. بیشتر فرمهای اجرایی برایش مهم بود. میخواهم بگویم همان نمایش خنده و شادیآور ایرانی، تئاترهای لاله زار، تئاتر گلشن یا تئاتر ملی هم به این سمت رفتند ولی به ابتذال کشیده شدند. اما در دهه 30 و 40 یک عده آدم های فرهیخته آمدند سراغ ملی شدن نمایش ایران.
اواخر دهه 30 دور هم جمع شدند و خدمات بزرگی در جمع آوری نمایش ایرانی انجام دادند، اما غالب آنها تئاتر مدرن بودند. خود آقای بیضایی درست است که مضمون و مفهوم نمایشهایش ایرانی است ولی خوب شکل و قیافه تئاتر مدرن دارد.
پس شما در دهه 40 که دانش آموز بودید با خواندن این متون راه خود را انتخاب کردید؟
این ها خیلی به من کمک کرد و برایم دغدغه شد. وقتی تاریخ تئاتر ایران را میخواندم. تاریخ نمایش بیضایی نه کتاب جنتی عطایی و خیلیها. البته خیلی نداریم یکی برای جنتی عطایی یکی جمشید ملک پور و دیگری هم اثر آقای بیضایی است.
آن تئاترهای ایرانی که از آنها یاد کردید، به خصوص در مشهد حتما یک اتفاق تازهای بوده است. این موضوع چطور شکل گرفت؟ حتما جبههگیری هایی هم نسبت به آن وجود داشته است؟
دهه 50 در تهران ارگانهایی بوجود آمد که به ادبیات نمایشی ما خیلی کمک کرد. مثلا 25 شهریور آن روزگار یا سنگلج که پایگاه نمایشهای ایرانی شد. در آنجا چه کسانی تربیت شدند و ظهور پیدا کردند؟ اکبر رادی، غلامحسین ساعدی و بیضایی. تئاتر شهر پایگاه بچههای تلویزیون بود آربی آوانسیان آنجا بود. دانشگاه تهران محلی برای پری صابری و داریوش فرهنگ و ... در آن زمان ارگانهایی بودند که به تربیت ارگانهای نمایشی ما بسیار کمک میکرد. جریانهای متفاوتی هم بوده است. کارگاه نمایش، که من تماشاگر عضو بودم از مشهد میآمدم و باز برمیگشتم. بلیتی چهار تومن بود. در آنجا آتیلا پسیانی، رضا رویگری و خیلیهای دیگر بودند.
این ارگانهای متفاوت که در تهران بودند کمک بزرگی به تئاتر ما کردند. حالا کار به چند و چون آثارشان نداریم. عجیب آنست که تئاتر شهرستان را هم تغذیه میکردند یعنی هر اثری که در تهران نوشته و چاپ می شد بلافاصله به شهرستان هم راه پیدا میکرد. تعجب آور آن بود که تمام گروههای نمایشی شهرستانها بر اساس همین متون تشکیل میشد مانند "دیکته و ذاویه" نوشته غلامحسین ساعدی در تهران چاپ میشد و در مشهد یک عده آنرا با هم کار میکردند. من و داریوش ارجمند "آی با کلاه آی بی کلاه" را کار کردیم. (در آن دوران خیلی از متن ها هم حساسیت زا بود). دست همه بچه های شهرستان به سمت تهران دراز بود که یک متن برسد چاپ شود تا گروهها کار کنند.
کاری که من و ارجمند کردیم جالب بود. گفتیم مگر خودمان نمیتوانیم، پس خودمان مینویسیم و اجرا میکنیم. اولین نمایشنامهای که نوشتم "عیاث" را نوشتم. داریوش باور نمیکرد کار خودم باشد. این یک جرقه شد. اولین کارم را در سال 1351 به نام "عصمت" نوشتم و کار کردم. سال 52 "عیاث " را کار کردم. بعد تصمیم گرفتیم من بنویسم و داریوش کارگردانی کند. هنوز نمایشهای مشهد به بیرون از مرزها نرفته بود. اما ما رفتیم در شهرستانها نمایش اجرا کردیم. نمایش "سایههای بلند" را که نوشتیم فراتر از استان رفت. به جشنواره مازندران و بعد در گرگان، گنبد و ساری اجرا شد. ساری اولین سمینار و همکاری تئاتر شهرستان بود که علی نصیریان دبیری آن را برعهده داشت. به مناسبت روز جهانی تئاتر و به شکل غیر رقابتی برگزار میشد.
بعد از آنجا در زنجان هم اجرا کردیم. خدمتی که من و داریوش به تئاتر مشهد کردیم موجب شد تا داوود کیانیان گروه "پارت" را شکل دهد و شروع به نوشتن نمایشنامه کردند. خودمان متن هایمان را در مشهد چاپ میکردیم. نمایشنامه " عصمت" را با پول خودمان چاپ کردیم. روی آن نوشته رودکی. با ضبط و پخش تلویزیونی دامنه آن وسیعتر شد و ما دستمان از تهران کوتاه تر شد. اما نه اینکه کلا دستمان کوتاه شود از ساعدی یا بیضایی هم کار می کردیم.
اول جذب تئاتر شدید بعد دست به قلم بردید؟
من اول در دبیرستان هدایت بازی میکردم. خانه ما در منطقه پائین شهر بود و هر چه خلاف کار بود آنجا بودند. همین منطقه خیلی چیزها به من یاد داد. همه این چیزها در کتاب " مجموع پنجم" هست. خانوادهام خیلی نگران من و آیندهام بودند. در جایی بودیم که تمام مفاسد جامعه در آنجا جمع بود. منظورم این است که این جرقههای نوشتاری در ذهن من انبار شد یعنی در بایگانی ذهنم پر شد.
اما شما به این موضوعات نگاه ایدئولوژیک نداشتید؟
نه. من آلودهاش نکردم.
یعنی نگرش سیاسی خاصی هم همراه آن نبوده است، اما آثارتان تلخی های زیادی دارد.
من همان زمان هم گفتم، هیچ ربطی به بحثهای سیاسی ندارم الان هم میگویم به هیچ وجه آدم سیاسی نیستم. فرهنگیام و پای آن ایستادهام. به یاد دارم، نخستینبار در کلاس ششم راجع به موضوعی انشاء نوشتم، گفتند کی این را نوشته؟ گفتم خودم. مرا به اداره فرهنگ بردند و یک کت و شلوار به من هدیه دادند. در اولین بارون این کت و شلوار به گند کشید شد، پاچهاش اومد روی زانوم. اما این انشا برای من جرقه خوبی بود. کتاب زیاد میخواندم. در 12 سالگی رمان "برادران کارامازوف" را خریدم. هنوز هم عاشق آثار داستایوفسکی هستم. فضای آثار من بیشتر شبیه آثار داستایوفسکی در لایههای پائین جامعه است. خیلی متأثر از فضای کارهای او هستم.
چطور شد به سمت تئاتر آمدید؟
از دبیرستان. در دبیرستانی درس میخواندم که در محور دور حرم واقع شده است. با دوستان گروه تشکیل دادیم و تئاتر بازی میکردیم تا اینکه سال 50 نمایشی به نام "از دریچه ها" نوشتم و در دبیرستان فردوسی مشهد هم آن را اجرا کردم. خیلی سرو صدا کرد. فریدون صلاحی کارگردان آن بود. ساواک ما را گرفت و همانجا همه چیز برای من جدی شد. برایم یک اتفاق بزرگ تئاتری بود. نمایشنامه نوشته بودم، اجرا میشد، مردم برای دیدن آن می آمدند و تشویق میکردند. این مسئله برای من یا هر جوان دیگری جذاب است. وقتی نمایشنامه "سایههای بلند" را داریوش ارجمند دید گفت بیا این را تبدیل به یک نمایش دیگری کنیم اما با همان مضمون. نمایش "فتحعلیشاه" برای اولین بار از مشهد به تهران آمد و در سنگلج اجرا رفت.
دغدغه نمایشهای ایرانی از دهه 40 شروع شد یا بعد از نمایش " عصمت"؟
جرقهاش از همان نمایش "فتحعلیشاه" شروع شد. خیلی برای من پر شکوه بود.
چطور تبدیل به یک جریان حرفهای شد؟ رفت و آمد به تهران و دیدن نمایشها برای شما تاثیرگذار بود؟
من عضو کارگاه نمایش بودم و اکثر کارهایی که در کارگاه نمایش واقع در چهارراه یوسف آباد اجرا میشد را می دیدم. کارهای تئاتر شهر و سنگلج را میدیدم. برایم تجربه بود. با آقای نصیریان که آن زمان رئیس اداره تئاتر تهران بود ارتباط تنگاتنگی پیدا کردم. او هر سال یک تلگرام میفرستاد که بیا تهران میخواهیم به جشن هنر شیراز برویم. نزدیک به سه سال به جشن هنر شیراز رفتم. برای من خیلی خوب بود که میتوانستم نمایشهایی از سراسر جهان را ببینم از پیتر بروک، کانتور و بسیاری دیگر. این نمایشها ذهن مرا بهم ریخت. آنجا میعادگاه هنرمندان بزرگ و پیشرو جهان بود. نگاه مرا به تئاتر تغییر داد. خیلی به تئاتر علاقمند بودم و دغدغه اصلیم به شمار میرفت. همین الان هم اینگونه است و شغل دیگری ندارم. از زمانی که وارد تئاتر شدم هیچ کاری را قبول نکردم. حرفه اصلی من تئاتر است. مشغول خواندن و نوشتن و دیدن هستم. اینها ذهن آدم را بارور می کند.
مجموع نمایشهایی که دیدید به خصوص در جشن هنر شیراز چگونه در کارهایتان تداعی پیدا کرد؟
اینها همه در ذهن اندوخته میشوند. یونگ بحثی دارد که میگوید: هر گوشه ذهن انسان یک بایگانی بزرگ است. هر آنچه در عالم بیرون میبینید در آن بایگانی میشود. ذهنی من هم مملو از چیزهایی است که در طول این سالها دیدهام. اندوخته خوبی برای من است. سعی میکنم از کپی برداری پرهیز کنم. به شدت با کپیبرداری مخالفم. سعی میکنم خودم فکر کنم از چه جهتی باید به هر چیزی نگاه کنم که در ذهن مخاطب نقش ببندد و بتواند آن را ببیند.
در تئاتر ایرانی که شما کار کردیند و تجربیات مختلفی داشتید، چرا از جریان اصلی و هسته اولیهای که خیلی از آدمهای صاحب نام پایهگذاری کرده بودند خارج شدید. آیا جهتی که پیش رو دارید درست است؟
من با ارتباط تنگاتنگی که با آقای نصیریان داشتم مباحثی که این میان شکل می گرفت در مورد تئاتر ملی و ایرانی بود. این فرصتی بود که تو به سمتی کشیده شوی. شاید هم دغدغه پنهان من به جامعه ایرانی و جامعه خودم است. بیشتر امری شخصی است.
منظورم این بود اگر در سطح کلان بخواهیم به تئاتر ملی و ایرانی نگاه کنیم آیا این پایهگذاری شد. حال از آقای بیضایی بگیرید تا افراد دیگر. مسیری که در آن حرکت میکردند شاخه شاخه و پراکنده شده است. شما نگاهتان به این مسیر چگونه است؟
این رسانههای اخیری که در جهان کنونی سایه انداخته، یکی از دلایل بارز کشیدگی به سمت چیزهای غیر ملی است. اینترنت و چیزهایی که موجود است جهان ما را تغییر داده است. ممکن است بگویند سنت چیست؟ نمایش ایرانی یعنی چی؟ دنیا به سمت دیگری میرود. مرزها در حال برداشته شدن است. همه داریم یکی می شویم . باید خودمان را از این مسائل رها کنیم.
اعتقاد دارم ما به شکفتگی تئاتر دست پیدا نکردیم. درست است صاحب تئاتر هستیم اما تئاتری که ما از آن فرض داریم با آنچه در جهان جریان دارد متفاوت است. واقعا در مملکت ما تئاتر معنا ندارد. ما با آنچه که من دیدم و خواندم فاصله داریم. هنوز به داشتهها و ثروت گرانمان دست پیدا نکردهایم و داریم قربانی جریانی میشویم که از طریق رسانهها ما را بمباران میکند. در این فضا چه میشود کرد؟ شاید من باید جور دیگری فکر کنم یا به سمت دیگری بروم.
به نظرم نخست باید وضعیت خودمان را تثبیت کنیم. به داشته هایمان اعتماد کنیم مانند کاری که ژاپنیها کردند. اگر داشتههای خودمان را در این فضای موجود مدرنیسم که الان در فضای فرهنگ و تئاتر سایه انداخته هماهنگ کنیم اشکالی ندارد. کاری که من در نمایش "مهره پنجم" کردم. به نمایش ایرانی و تئاتر مدرن اعتنا کردم.
تنها جایی که ما این نمایشهای ایرانی را میبینیم "سنگلج" است. این روندی که نمایشها طی میکنند روند درستی است؟ جدیداٌ کارگردانهای جوان نمایش ایرانی را با نمایشهای غربی ترکیب می کنند و میگویند که میخواهیم از شیوه نمایشهای ایرانی استفاده کنیم و یک جور به روز رسانی کنیم. این قضیه واقعا می تواند اتفاق بیافتد؟ یا باید نمایش ایرانی را همانطور حفظ کرد؟
من میگویم که باید به سمت چیزهای نو برویم. ما نمیتوانیم یکجا بایستیم و بگوئیم فقط همین است. باید حرکت کنیم و به چیزهای نو برسیم چون ظرفیت نمایش ایرانی به ما این اجازه را میدهد. چه اشکالی دارد با تئاتر مدرن ادغام شوند تا به یک اتفاق تازه برسیم. این خیلی خوب است. الان بحث سر اصل ماجراست که ما اصلا این را باور نداریم. یک عده می گویند تئاتر ملی یعنی چه؟ الان تئاتر، تئاتر مدرن است. یک عده میگویند ما باید برویم و خودمان را در این دریا رها کنیم و اینها را به خورد ملت بدهیم و این زبان روز ما باشد. یک عده در پی زبان روز میگردند. متاسفانه از عقبه خود بیاطلاع هستیم. مگر میشود یک دانشجوی تئاتر از تئاتر مملکت خود بیاطلاع باشد و ساعدی، رادی یا بیضایی را نشناسد. تئاتر هم میخواند. به نظر من این بد است. اصلا نمیشود باور کرد کسی که دارد تئاتر می خواند از عقبه مملکت خود بیخبر باشد. شاید چون در ژاپن، نمایش کابوکی به همان شکل باقی مانده ولی ما اینجا جایی نداریم که مثلا نمایشهای تخته حوضی در آن اجرا شود.
برای اینکه امکان آن را فراهم نکردند. نمایشهای سنتی بسیار زیبا هستند. میدانید که آثار برشت هم شامل حال ما می شود هم شامل ژاپنی ها. یک بدعتی را برشت ابداع کرد به نام تئاتر حماسی که یک قرن است بر تئاتر دنیا سایه انداخته است در حالی که تئاتر دنیا مدام در حال تغییر است. این نمایش یک قرن است که همه چیز را دگرگون کرده. جرقهاش از کجا نشأت گرفته؟ طبق نظر خود برشت از شرق بوده است. ژاپن یا ما فرقی نمیکند زیرا آئینهای نمایشی ما خیلی شبیه هم هست اما خودمان باورش نداریم. چرا آقای سمندریان میگفت من فقط یک نمایش ایرانی می شناسم و آن نمایشنامه " فتحنامه کلات" نوشته بهرام بیضایی است. اصلا بقیه را قبول نداشت. البته حق هم داشت.
شاید یک بخش آن به این بر میگردد به اینکه ما متن جذاب نداریم؟
واقعاً نداریم. تئاتر متن می خواهد. درامنویس خوب نداریم. دستمان خیلی خالیست. برای همین تئاترمان ضعیف و بیهویت است.
مهرانگیز قهرمانی