سرویس معماری هنرآنلاین : بیست و نهم فروردین ۱۳۸۵ اتفاق افتاد و حالا 10 سال از درگذشت مهندس سید هادی میرمیران استاد دانشگاه و معمار ایرانی می‌گذرد.

او چهار دهه فعالیت حرفه‌ای کرد. از میان آثار وی می‌توان به طراحی شهر جدید بهارستان در اصفهان، ساختمان کانون وکلای دادگستری مرکز، ساختمان کنسولگری ایران در فرانکفورت، ساختمان مرکزی بانک توسعه صادرات ایران، ساختمان مجموعه ورزشی رفسنجان، طرح ساختمان کتابخانه ملی ایران (اجرا نشده)، طرح ساختمان فرهنگستان‌های جمهوری اسلامی ایران (اجرا نشده) و طرح ساختمان موزه ملی آب (اجرا نشده) اشاره کرد. از مهم‌ترین ویژگی‌های او حفظ پیوستار و روح معماری کهن ایران با روش‌های نوین طراحی بود.

انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت دائمی فرهنگی ایران و نیز تأسیس موزه ملی معماری، دو پیشنهاد اساسی و مهم میرمیران در روزهای پایان حیاتش بوده است. او به جمعیت، انجمن، شهر و استان خاصی تعلق ندارد، بلکه یک معمار ملی است، با ایده‌های شرقی و پشتوانه باشکوه معماری فاخر و اصیل ایرانی.

هادی میرمیران به نظرایرج اعتصام سرآغاز نسل جدید معماری ایران است، در کشوری که سنت معماری غنی و دیرینه دارد، سنتی که میرمیران آن را عمیقاً می‌شناسد و به آن عشق می‌ورزد ولی هرگز حاضر به تقلید سطحی و شکلی گذشته آن نیست بلکه با تمام وجود خصوصیات را حس می‌کند و به آن بها می‌دهد که خواه ناخواه در محصولات معماری آن منعکس شده و خواهد شد.

مروری اجمالی بر مبانی معماری میرمیران

در جریان معماری معاصر ایران، که عموماً به معماری سال‌های پس از ۱۳۰۰ اطلاق می‌شود، چهار دوره تاریخی را برمی شمارند. سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ که خالقین بسیاری آثار معماری عمدتاً معماران اروپایی هستند و بنای شاخص این دوران، موزه ایران باستان اثر ماکسیم سیرو و آندره گدار است. دوره دوم که از سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ ادامه دارد و معماران مطرح این دوران افرادی چون فرمانفرماییان، سیحون و فروغی هستند.

دوره سوم عمدتاً به سال‌های ۱۳۴۰ تا پیروزی انقلاب اسلامی اطلاق می‌شود و آثار برجسته ای همچون موزه هنرهای معاصر تهران (اثر کامران دیبا) و مرکز آموزش مدیریت (اثر نادر اردلان) ساخته می‌شود. دوره چهارم، از زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران آغاز می‌شود و بدون تردید، سید هادی میرمیران یکی از معماران برجسته این چهارمین دوره معماری معاصر ایران است. در یادداشت زیر، تلاش خواهیم کرد مروری اجمالی بر آثار و اندیشه‌های این معمار برجسته فقید داشته باشیم.

معماری میرمیران

درمیان معماران معاصر ایران در چند دهه اخیر، همواره تلاشی برای برقراری نوعی ارتباط میان دنیای معاصر ایرانی و تاریخ پرشکوه معماری ایران، مشهود است. حتی در اولین نمونه‌های آثاری که در ابتدای قرن توسط معماران اروپایی نظیر آندره گدار و ماکسیم سیرو طراحی و اجرا شده‌اند، نگاه به گذشته و تلاش برای برقراری رابطه ای میان دنیای قدیم و جدید به وضوح نمایان است. موزه ایران باستان، شاهدی بر این مدعاست. به تدریج، طی چند دهه اخیر، این گرایش سمت و سوهای صیقل یافته تری پیدا کرد و آثار برجسته ای پدید آمدند که در آن‌ها تلاش شده بود برقراری نسبتی میان امروز و دیروز، نه به گونه ای نمادین و ظاهری، بلکه با تعابیری جدید و متناسب با دنیای امروز مطرح شود.

در سال‌های پس از ،۴۰ در جهان معماری نوعی گرایش تاریخ گرا پدید آمد که تلاش می‌کرد معماری مدرن را به سمت و سوهای تازه ای هدایت کند. در سال ۱۳۴۹ نخستین کنگره بین المللی معماران با عنوان "بررسی امکان پیوند معماری سنتی با شیوه‌های نوین ساختمانی" با حضور تعدادی از معروف‌ترین معماران جهان همچون لویی کان و پل ردولف برگزار شد که نشانه ای آشکار بر نوعی گرایش تاریخ گرا در معماری بود.

این جریان، با وقوع انقلاب اسلامی در ایران تقویت شد و بسیاری از معماران دوره چهارم تاریخ معاصر تلاش می‌کردند ضمن پرهیز از ابتذالی که ناشی از به کارگیری افراطی و ظاهری عناصر معماری سنتی ایران بود، به بیان جدیدی دست پیدا کنند که واجد مؤلفه‌های نویی از بومیت باشد و نیز با ادبیاتی جهانی و متعلق به جهان مدرن سخن بگوید. سید هادی میرمیران در کنار معماران شاخص دیگری چون حسین شیخ زین الدین، علی اکبر صارمی، داراب دیبا و... از جمله افرادی بودند که نه تنها در آثار معماری خود در چالش و کشمکشی مدام در این زمینه بودند، بلکه با سخنرانی‌ها، مقالات، و آثار مکتوبی که منتشر می‌کردند، این مسئله را به مثابه پرسشی روشنفکری که مبتلابه جامعه امروز ایران است، مورد بحث و بررسی قرار می‌دادند. این نکته را البته نباید از خاطر دور نگاه داشت، که به رغم دغدغه مشترک، رویکردها و شیوه برخورد هریک از این معماران در برخورد با مسئله متفاوت و در جای خود قابل تحلیل است و این، البته امری کاملاً طبیعی است.

میرمیران در مقاله ای تحت عنوان "جریانی نو در معماری امروز ایران" می‌نویسد: "دغدغه پیوند با گذشته و عدم توفیق اساسی در به وجود آوردن یک جریان معماری که بتواند به صورت صحیح در ادامه و تکامل تاریخ باارزش معماری ایران باشد و سهمی را در معماری معاصر جهان به خود اختصاص دهد... موجب شد که در دهه اخیر برخی از معماران با تکیه بر تجربیات و تلاش‌های معماران دهه‌های گذشته، تلاش‌های جدیدی را در این زمینه آغاز کنند و به صورت جریانی نو در معماری امروز ایران درآیند." میرمیران در این مقاله تلاش می‌کند تا گامی در راستای تئوریزه کردن این "جریان نو" بردارد و مبانی نظری آن را تشریح کند.

او با این پیش فرض آغاز می‌کند که "از بررسی و تحلیل عناصر و الگوهای تاریخ معماری ایران این نتیجه حاصل می‌شود که عناصر و الگوهای مذکور اگرچه هریک در دوره معینی از تاریخ معماری این سرزمین خلق شده‌اند، لکن با حضور ممتد در دوره‌های بعدی، تکامل و پالایش یافته، دارای هویتی مستقل از زمان شده‌اند" و ادامه می‌دهد: "این‌ها مفهومی عام را از یک الگو و یا یک عنصر در معماری ارائه می‌کنند که شأن تجریدی یافته و دارای تصویری ذهنی و بار عاطفی است." و در نهایت نتیجه گیری می‌کند: "اگر بپذیریم که این کیفیت به زمان وابسته نیست، بار دیگر این اجازه را خواهیم یافت که آن‌ها را در شکل تجریدی خود در معماری امروز مورد استفاده قرار دهیم."

خاستگاه ایده در معماری میرمیران

معماری میرمیران، عمدتاً نقطه گره گاهی سه کانسپت و مفهوم است. اول، یافتن مبنایی استعاری به مثابه سکوی پرش طراح در مرحله ایده پردازی. دوم، تلاش برای دستیابی به بیانی تجریدی که نه با تناظری یک به یک، بلکه در جوهره کلی فرمال و فضایی خود نسبتی با تاریخ معماری ایران برقرار کند و سوم، بیان فضایی صریح و روشن از طریق حجم‌های خالص.

بر همین اساس، در معماری میرمیران، ایده نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند. او معتقد است: "نقطه شروع یا نقطه گرهی یا ایده طرح، می‌تواند بسیار متفاوت باشد: گاه یک فرم است، گاه یک الگو، گاه یک مضمون، گاه یک مفهوم، گاه یک شعر، گاه یک خاطر، گاه یک تصویر، گاه یک خیال، گاه یک اسطوره، گاه یک نظریه... و گاه نیزترکیبی از بعضی آن‌ها، البته من اعتقاد دارم که ایده طرح باید یک چیز باشد و اگر هم چند چیز است، یکی از آن‌ها کاملاً عمده باشد."

و از همین رو، در آثار او عمدتاً معماری کیفیتی تجریدی، در عین حال استعاری و در عین حال فرم و فضایی صریح دارد. در طرحی که میرمیران برای مسابقه کتابخانه ملی ایران ارائه می‌کند، بنا به اظهارات خود او، "شعر ناصر خسرو، بنگر به فرشته که دود از سپس دیو/ چون زر گدازنده که بر لوح چکانیش، با حضور مضمونی لوح‌ها به مثابه ثبت کننده دانش بشری درهم آمیخت و ایده کلی طرح را شکل داد" و براساس این ایده، معمار حجمی طلایی رنگ را در لفافی شیشه ای قاب می‌کند. در اثر دیگر او، مجموعه ورزشی رفسنجان، میرمیران ایده کلی حجم را از یک یخچال قدیمی منطقه الهام می‌گیرد و می‌گوید: "من رفسنجان را همیشه با یک یخچال قدیمی به یاد می‌آورم. بنابراین تصمیم گرفتم که از فرم و سازمان فضایی این بنا در پروژه استفاده کنم." و این نوع نگاه به معماری، در اکثر آثار او قابل ردیابی است.