سرویس تجسمی هنرآنلاین: "نو خط کهن" عنوان نمایشگاهی بود که چندی پیش با نمایش 23 هنرمند از سه نسل نقاشیخط ایران در گالری مژده برگزار شد. نمایش حاصل چند دهه نقاشیخط ایران در یک نمایشگاه فرصت خوبی بود تا نگاهی به آنچه در این هنر میگذرد داشته باشیم، هنری که برخاسته از خوشنویسی کلاسیک و نقاشی مدرن است و بخشی از هویت هنرهای تجسمی معاصر ما را شکل میدهد. عین الدین صادقزاده هنرمند و مدرس هنر، مژده طباطبایی مدیر گالری مژده و کیانوش یعقوبی هنرمند عرصه نقاشیخط میهمان ما بودند تا درباره نقاشیخط و شرایط هنری و اقتصادی آن گفتوگو کنیم.
شاید بد نباشد از این سوال آغاز کنیم که نقاشیخط چه تاثیری بر هنر ما داشته است و پس از پنج دهه ظهور خود چه تاثیری بر هنر معاصر ما گذاشته است؟
عینالدین صادقزاده: از دهه 40 به بعد ما با موضوعی به نام نقاشی مدرن مواجه میشویم، نوعی مدرنیسم که میخواستیم آن را وارد حوزه هنر کنیم. هنر معاصر ما احساس کرد که از جهان عقب افتاده است زیرا مدرنیسم همه جهان را فراگرفته بود و خیلیها میخواستند خودشان را با این جریان همراه کنند. آقای جلیل ضیاپور برای نخستین بار این کار را انجام داد، او بحث کوبیسم را وارد ایران کرد در واقع آن را ایرانیزه کرد و بعد هنرمندان مکتب سقاخانه هم کارهایی را انجام دادند. همه تلاش میکردند که نقاشی مدرن باشد و به علاوه میخواستند ماهیت ایرانی نهفته در آن را پیدا کنند. بهترین چیزی که هنرمندان سقاخانه برای نشان دادن این موضوع پیدا کردند خط بود. خوشنویسی خصوصاً خط نستعلیق ماهیت ایرانی بیشتری میتوانست به هنر آن دوره اضافه کند. این اتفاق برای به روز شدن نقاشی رخ داده بود، اما به هر حال هنرمندان این حوزه دو بخش بودند بخشی از هنرمندان نقاش بودند و خوشنویسی را وارد کار خود میکردند، گروه دیگری نیز خوشنویسانی بودند که رویکرد نقاشانه به کار خود داده بودند. اما بد نیست بپرسیم آنچه که در نقاشی خط برای جهان جذاب است چیست؟ در جهان غرب
مواجه شان با خط کاملاً کاربردی است یعنی خط را مینویسند که خوانده شود و اندکی هم زیبایی در آن است، زیبایی در حد و اندازه عوام است در واقع باید دکوراتیو باشد نه الزاماً هنرمندانه. خوشنویسی در جامعه و فرهنگ ما در جوهر ما نهفته شده یعنی در ذات ماست و همه ما از آن خاطره داریم.
نکته مهمتر اینکه ما در خوشنویسی بدیل نداریم به این معنا که سبکهای هنری غربی هریک به بدیلی در بیرون توجه دارند، مثلا امپرسیونیسم به نور و رنگ توجه دارد، یا در اکسپرسیونیسم هنرمند به حال درونی خود میپردازد اما خط هیچ مشابهی در جهان بیرون ندارد و مخاطب غیر شرقی همواره متحیر است که این فرمها و انحناهای موجود در خط از کجا آمده است. این فرمها در یک تاریخ ریشه دارد و امروز در نقاشیخط ظهوری دیگرگون پیدا کرده است.
این جذابیت و فرم که تا این حد شگفتآور است چه اهمیتی برای خط دارد و چه اهمیتی برای هنر ما دارد؟ جایگاه نقاشی خط در هنر ما، کجاست ؟ و پدید آمدن آن در هنر معاصر چه کارکردی داشته است؟
عین الدین صادقزاده: قبل از نقاشیخط خوشنویسی داشتیم ولی خوشنویسی تا این حد مطرح نبود به دلیل اینکه در اندازههای کوچک دیده میشد و به عنوان یک هنر مینیمال سنتی با آن مواجه بودیم. مثل هنر مینیاتور اروپاییها با آن برخورد میکردند. آن چیزی که در خوشنویسی بود قبلاً به این شکل دیده نمیشد و کسانی که در این حوزه کار میکردند اولین خلاقیتی که داشتند، بزرگ کردن خوشنویسی بود و تازه دیده شد یعنی اینکه هنر ما از یک بخش پنهان به یک بخش فعال رسید و همه جهان آن را دیدند، چیزی که ما داشتیم ولی نمیدانستیم که آن را باید رو کنیم. این بخش هنر ما مدیون به خط است.
مژده طباطبایی: در تمام هنرها، هنرمند موظف است که با روز پیش برود یعنی خودش را هر بار به روز کند، خوشنویسی هم دور از این جریان نیست و حرف هنرمند آن باید حرف زمانش باشد تا نسل جدید توانایی فهمیدن و درک آن را داشته باشد. این زمان، زمانی بود که خوشنویسی همراه با هنرمندانش وارد عرصه جدیدی شد که بتواند هنری قابل فهم باشد و خود را به روز کند تا در زمان خودش دیده شود.
کیارش یعقوبی: در کارهای کلاسیک و مخصوصاً مکتبی هنرجویان به شکلی اجتناب ناپذیر، دنباله رو هستند، در نقاشیخط نباید این طور باشد و همه باید شانه به شانه هم بروند یعنی هرکس باید کار خودش را انجام دهد. در نقاشیخط به دو صورت کار انجام میشود، یا از طریق نقاشی وارد آن میشوند یا از طریق خط. کسانی که از نقاشی وارد میشوند از فرم حروف و کلمه استفاده میکنند و کسانی که از خط وارد میشوند خط در کارشان غالب است. اما چیزی که اجتناب ناپذیر است و همه باید این کار را بکنند مطالعه است، متاسفانه هنرمندان ما مطالعه کمی دارند و باید در همه زمینههای هنر مطالعه داشته باشند. هنرمند خوشنویس فقط حیطه کاری خودش را در نظر میگیرد در صورتی که باید در همه جنبههای هنر شناخت کافی وجود داشته باشد. به نظر من نقاشی خط، نقاشی کردن عناصر است و میتواند صرفاً خط نباشد. ماده اولیه نقاشی خط اندیشه است و اندیشه در آن بیش از هر چیز حائز اهمیت است.
اما کارکرد نقاشی خط برای هنر معاصر چه بوده است؟
عینالدین صادقزاده: هر هنری جایگاه خودش را دارد، هنر بیش از هرچیز به معنای انسانیت است. یک تفاوت بزرگ در غرب و شرق وجود دارد، غرب میگوید: یک کار هنری لزوماً میتواند زیبا نباشد و حتی خیلی هم زشت باشد، اما در شرق به عکس میگویند هنر حتماً باید زیبا باشد. من هم با زیبایی موافقم زیرا عقیده دارم که زیبایی انسان را جذب میکند. کارهای نقاشی خط ما در ایران بیشتر با عناصر نوشتاری همراه است و ایرانی بودن ما در هنر نیز به این شکل نمایان میشود. خارج از ایران عناصر حروف و کلمه در کارهایشان کمتر است نقاشی خط به شناخت ما و فرهنگ ما کمک کرده و حتی باعث شده است که بیشتر به خط نستعلیق توجه شود.
یکی از موضوعات مهم درباره نقاشیخط، تاثیرگذاری آن بر بحث اقتصاد هنر است، درباره این نقش و اهمیت آن در هنر معاصر ما نظرتان چیست؟
مژده طباطبایی: آمار، اعداد و ارقام همه حاکی بر آنند که در ده سال اخیر جایگاه نقاشیخط در جوامع بینالمللی و به خصوص در منطقه خاورمیانه، چه اندازه پر رنگ و چشمگیر بوده است، شکل ظاهری این ماجرا باعث شد که عدهای تصور کنند به سادگی میتوان به وسلیه نقاشیخط به شهرت و ثروت در هنر دست پیدا کرد. در مدتی کوتاه هنرمندان بسیاری با افزودن خط به نقاشی خود به این اقتصاد وارد شدند و خیلی زود از این مقوله کنار رفتند طوری که نفهمیدیم چطور شد که آمدند و چطور شد که رفتند. نظر من به عنوان یک گالریدار این است که جامعه و مخاطبین خیلی خوب هنرمندان را فیلتر میکنند و هنرمند ناگهان متوجه میشود که یا به تکرار نشسته و یا ادای کسی را در میآورد و یا اصلاً به غلط وارد سیستمی شده است که راه و روش آن را بلد نبوده به همین علت هنرمند خیلی راحت حذف میشود. در میان هنرمندان قشری داشتیم که همواره به هنر به شکل سنتی نگاه میکردند و به هیچ شکلی نمیشد، نوع نگاه آنها را تغییر داد یا آنها را وارد فضای مدرن کرد، تنها از طریق همین نقاشی خط این امر محقق بود. به نظر من این بزرگترین رسالت و گامی بود که نقاشی خط در این زمینه
توانست بردارد.
اگر بخواهیم تعریف مشخصی از نقاشی خط داشته باشیم شما این هنر را چگونه تعریف میکنید؟
عینالدین صادقزاده: من برای این هنر تعریفی مشخص و خلاصه دارم؛ به نظر من نقاشی خط یعنی کشف کیفیات بصری حروف از نگاه نقاشانه.
مژده طباطبایی: من معتقدم که همه اصول هنری در نقاشیخط وجود دارد به علاوه حروف که مجموعه آن یک اثر هنری را به ما میدهد.
موضوعی که وجود دارد این است که بسیاری تایپوگرافی و نقاشی خط را یکی میپندارند، تفاوت این دو به نظر شما چیست؟
عینالدین صادقزاده: بحث تایپوگرافی و نقاشیخط دو مقوله جداست. تایپوگرافی بخشی از گرافیک است یعنی شما از ترکیببندی حروف به یک چشمانداز انتزاعی میرسید و برای بیان یک مطلب و سوژه خاص باید از ترکیب فونت استفاده کنید همچنین نیازی نیست که شما صاحب آن فونت باشید و نکته مهمتر این است که تایپوگرافی در فضای مجازی ایجاد میشود یعنی اینکه شما آن را در نرمافزار انجام میدهید و به چیزهایی مانند بوم و.... کاری ندارید. شما تنها از یک دانش خاص برای ارائه یک مقصود خاص استفاده میکنید. تایپوگرافی تاریخ انقضا دارد و در نقاشی خط این چنین نیست.
مژده طباطبایی: با توجه به نکاتی که آقای صادقزاده گفتند به این نتیجه میرسیم که با ابزارهای مانند کامپیوتر، من به عنوان یک گالریدار برای اینکه اگر بخواهم کار درست بر روی دیوار گالریام برود کارم سختتر میشود و باید افرادی را به عنوان کارشناس با خود همراه کنم و برای هرکدام از رشتههای هنری باید یک مشاور متخصص داشته باشیم.
ما هر روز در عرصه نقاشیخط با هنرمدانی مواجهیم که آثارشان کپی میشود، این نشان میدهد که نقاشیخط کمی از فضای اوج خودش فاصله گرفته است و هنرمدان به جای خلاقیت به آثار دیگران نظر دارند. به عنوان هنرمند جریان کپی شدن کارها را چطور میبینید؟ به علاوه این روند چه پیامدهایی را برای هنر ما دارد؟
عینالدین صادق زاده: در واقع یک شارلاتانیسم در جامعه است که نه تنها در نقاشی خط بلکه در تمام هنرها وجود دارد. من فکر میکنم که وقتی یک هنر با اقبال جامعه مواجه میشود طبیعی است که بخشهای دروغین آن هم میآید و کسانی این کار را میکنند که بهره کافی از هنر نبردهاند یا خلاقیت در آنها وجود ندارد. چون نقاشیخط یک هنر نوظهور است این مقوله از نظر من طبیعی است و یک دوره گذار است. درست است که این شرایط وجود دارد ولی باعث افول نقاشیخط نمیشود. با این حال برای اینکه به نقاشی خط ضربه وارد نشود باید سواد هنری جامعه نیز افزایش یابد که این بر عهده دولت، خبرنگاران و .... است. من مطمئن هستم که وقتی که این دوران سپری شود، سره از ناسره مشخص شده و هنرمندانی که بر پایه خلاقیت و توان هنری خود کار کردهاند شناسایی خواهند شد.
کیارش یعقوبی: این اتفاق طبیعی است و میافتد اما باید شرایطی وجود داشته باشد که خریداران از اصالت اثر مطمئن شوند و به خاطر کپی کار کردن بعضی بازار هنر دچار نقصان نشود.
همانطور که اشاره کردید کپی باعث شده است که نقاشیخط جایگاه اصلی خود را در اقتصاد هنر از دست بدهد. به نظرتان راهکاریی وجود دارد که نقاشی خط دوباره جایگاه خود را پیدا کند.
مژده طباطبایی: در همه جای دنیا یک اثر هنری منحصر به فرد راه خودش را پیدا میکند و به نظر من در شرایط کنونی در مورد اقتصاد نقاشیخط هیچ جای نگرانی وجود ندارد. به علاوه این افت و افول در مورد مارکت همیشه وجود داشته است. اگر بخواهیم آمارهای جهانی را ملاک قرار دهیم خواهیم دانست که این مسئله فقط مربوط به ما و خاورمیانه نیست. سلیقهای در جایی به خرید شکل خاصی از آثار هنری رو میآورد و از مارکت دیگر روی برمیگرداند، این به معنای آن نیست که مارکت ارزش خود را از دست داده است. مارکت یک عامل قابل پیش بینی نیست، از سوی دیگر در منطقه خاور میانه هم عوامل سیاسی و هم عوامل اقتصادی در بازار هنر بسیار مهم هستند. در دوران تحریم هم مشکلات زیادی در این عرصه داشتهایم که باعث افول مارکت ایران در دنیا شده است. من به آینده خیلی خوشبین هستم که اگر هنرمندانمان حرفشان را با هنر بزنند، در آینده نه چندان دور شاهد خلق آثار بهتری خواهیم بود.
کیارش یعقوبی: این موضوع به اخلاق هنری بر میگردد. هر کس باید یاد بگیرد که خودش باشد. توصیهای که به انجمن خوشنویسان دارم این است که کاش مقدار بیشتری بر روی تئوری هنر متمرکز میشد به هر حال هنرمندان خوشنویس نیز باید از هنر مدرن و ویژگیهای آن مطلع باشند، باید رنگ، فرم و فضا را بشناسد تا بتوانند در نقاشیخط آثار درستی را خلق کنند.