سرویس تئاتر هنرآنلاین: این روزها اگر به سالن تازه تاسیس "تئاتر مستقل تهران" سر بزنید شاهد اجرای اثری از مصطفی کوشکی خواهید بود که پیش از این در سی و یکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر به صحنه رفت و توانست توجه منتقدان و تماشاگران تئاتر را به دست آورد. این اثر با ساختار پیچیده خود به مانند لابیرنتی می‌ماند که مخاطبانش را با خود همراه می‌کند و آنها را به هزارتوی داستان ساده خود می‌برد و آنها را دچار چالش می‌کند. "باد شیشه را می‌لرزاند˝ اثری سورئالیستی و شاید هم اکسپرسیونیستی باشد که در بستری رئالیستی نمود عینی می‌یابد. به این بهانه گپ و گفتی دوستانه با بازیگران و کارگردان این نمایش داشته‌ایم که می‌خوانید:

این نمایش در مورد تکثیر شدن است

نمایشنامه "باد شیشه را می‌لرزاند" یکی از مهمترین ویژگی‌های نمایش شماست و سال‌ها پیش توسط مهدی کوشکی به صحنه رفته بود. این متن از چه جذابیت‌هایی برخوردار بود که به عنوان کارگردان به سراغ آن رفتید؟

مصطفی کوشکی: نمایشنامه سال 85 توسط مهدی کوشکی در دوران دانشجویی‌مان نوشته شد. در آن دوره به دلیل ساختار خاصی که داشت بسیار مورد توجه قرار گرفت چراکه هم برای آن شرایط نامتعارف بود و هم با کانسپتی روبه‌رو بود که مورد بحث قرار گرفت. همه در مورد آن حرف می‌زنند، با آن ارتباط می‌گرفتند اما خیلی متوجه آن نمی‌شدند. این نمایش را همان زمان در سالن کوچک تالار مولوی به صحنه بردیم، خود من هرشب اجرا متوجه نکته جدیدی در آن می‌شدم و تو در تویی آن برایم جذاب بود. متن‌هایی هستند که تماشاگر با یکبار دیدن آن متوجه نمی‌شود و این به خاطر گنگ بودن آن نیست بلکه مخاطب از اثر بریده می‌شود.

این نمایشنامه پیچیده نوشته نشده بود بلکه مفهوم آن در مورد پیچیدگی بود و باعث می‌شد که خود را عقب‌تر از کار ببینید. مسئله‌ای که آن را گردن نمایشنامه نمی‌اندازید. شما به عنوان تماشاگر وارد لابیرنت می‌شوید و مفاهیم آن را درک می‌کنید. آغاز متن داستانی مشخص دارد و بعد پیچیده می‌شود. این اثر در مورد تکثیر است و این چنین مسئله‌ای به شکل دیالوگ دشوار است. بر این اساس علاقمند بودم آن را دوباره به صحنه ببرم. آن نمایش اثری، 25 دقیقه و مبتنی بر فرم بود. چیزی که در اجرای جدید آن را تغییر دادیم.

و این تغییر چه بود؟

مصطفی کوشکی: رویکرد من و هستی حسینی دیگر کارگردان این نمایش آن بود که زندگی را در آن جاری کنیم. ما اتودهای زیادی انجام دادیم و وارد جزئیات شدیم. از فرم کم کردیم و وارد زندگی عادی آدم‌ها شدیم. به نظرم چیزی که می‌توانست به ما کمک کند این بود که چطور می‌توانیم به ذهن برویم. نمایش در پوسته ظاهری و نحوه برخورد تفاوت کرده است، به گونه‌ای‌که افراد محدودی که قبلا آن را دیده بودند آن اجرا را به یاد نمی‌آوردند.

آن شکل لابیرنتی که در اجرای این اثر مدنظر داشتید ایجاد شده اما من به عنوان مخاطب احساس می‌کردم چیزی در اجرا کم است و نمی‌توانم به راحتی با آن ارتباطم را حفظ کنم.

مصطفی کوشکی: این مسئله نباید وجود داشته باشد که تماشاچی از کار دور شود، شاید باید یک یادداشت در بروشورمان می‌داشتیم که آن را با این مدل کارها اشتباه نگیریم چراکه ذهن ما به دیدن کارهای معمول عادت دارد. بسیاری فکر می‌کنند این‌ها بازی در بازی است در صورتی که اینگونه نیست. یک نفر در چهار وضعیت مختلف قرار می‌گیرد و این مفهومی که باید منتقل شود. نمایش داستان خطی دارد. آنچه همه چیز را بهم می‌ریزد کاراکتری است که هم زمان در دو جای مختلف است و این اتفاقی است که همه چیز را می‌شکند. ما هم زمانی داریم نه شکست زمانی. این بحث فیزیک کوانتوم است که در موردش حرف زده می‌شود و بحث تکثیر شدن است. تاثیر کار آدم‌ها در شرایط مشابه است.

ما از ابتدا هم سه بازیگر را در کار می‌دیدیم. از بازی تیپیکال دور بودیم مثل اینکه بازیگری کلاه بر سر می‌گذارد و شخصیت دیگری پیدا می‌کند اما اینجا کاراکترها بدون هیچ تغییر ظاهری عوض می‌شوند و مخاطب هم آن را درک می‌کند. این اتفاقی درونی در بازیگر است.

خود شما هم در این کار بازی می‌کنید، این مسئله تمرکزتان را کم نمی‌کرد؟

مصطفی کوشکی: این نوع بازی بسیار سخت بود. ما بازیگران بسیاری عوض کردیم زیرا نمی‌توانستند مسئله را درک کنند. برای همین خودم بازی کردم، من طراح صحنه نمایش هم هستم و طبیعتا نباید بازی می‌کردم اما به دلایلی که گفتم مجبور شدم این کار را انجام دهم. ده روز قبل از اجرای جشنواره بازیگر دیگری داشتیم که متاسفانه به دلایلی نتوانست و مجبور شدم خودم بازی کنم. این اجرا هم قرار نبود در این زمان به صحنه برود، امیدوارم در اجرای دیگر این نمایش فرد دیگری بازی کند.

طراحی نمایش هم راستا با آن ساختار لابیرنتی که در نظر داشتید طراحی شده است، به نظرتان طراحی کاملی برای کار به شمار می‌رود؟

مصطفی کوشکی: بله، به خاطر ساختار کار می‌خواستیم تو در تویی را تداعی کند. طراحی کارهایم را خودم بر عهده دارم، به نظرم طراحی و کارگردانی به یکدیگر نزدیک‌اند. فکر می‌کنم درهایی با لولاهای کافه‌ای به آنچه ما می خواستیم بسیار نزدیک است و باعث می‌شود کاراکترها گم و پیچیده‌تر شوند.

استفاده از سایه روی دیوار هم به همین دلیل بود؟

مصطفی کوشکی: بله برای تداعی ترس و وهم بود و بافت آجری سالن ما را به آن نزدیک می‌کرد. این فضا قدمت و نموری موتورخانه را به ما می‌داد.

به نظرتان ابعاد سالن برای این کار مناسب بود؟

مصطفی کوشکی: این سالن بزرگ است و ما باید ابعاد دکورمان را بزرگ‌تر می‌کردیم اما فرصت انجام آن را نداشتیم. هر قدر فضا صمیمی و نزدیک‌تر باشد بهتر است.

همیشه دغدغه متن دارم

آقای دل افکار نقش آفرینی در نمایش ˝باد شیشه‌ها را می‌لرزاند˝ به واسطه نوع خاص بازی‌اش از ویژگی‌های خاصی بر خوردار است. در مواجهه با این متن و شخصیت‌پردازی آن چگونه عمل کردید؟

شهروز دل افکار: آنچه برای من در انتخاب کارهایم از اهمیت زیادی برخوردار است دغدغه متن است، اینکه مسائل مطرح شده در آن تا چه اندازه به من نزدیک است. در غیر اینصورت هیچ‌گاه آن را انجام نمی‌دهم چون حتما با مشکل مواجه می‌شوم. شخصیت‌های این نمایشنامه را جدا از جنبه‌های تکنیکی‌اش دوست دارم و علاقمند بودم با آنها دست و پنجه نرم کنم. کاراکترهایی مانند شاهد در جامعه بسیارند و می‌توان آنها را در کنارمان ببینیم. وقتی شما شخصیتی مانند "ویتسک" را بازی می‌کنید کاراکتر او برای همه قابل لمس است. خیانت موضوعی جهانشمول در داستان "ویتسک" است و به راحتی قابل درک است. حال در این میان اگر متنی ایرانی از چنین ویژگی‌هایی برخوردار باشد قطعا از جذابیت بیشتری هم برخودار است.

شما نقش‌های متفاوتی را در این کار ایفا می‌کردید. شخصیت‌هایی که از هم فاصله هم داشتند، چگونه ارتباط میان آنها را حفظ کردید؟

شهروز دل افکار: اصولا بازی در بازی را دوست ندارم. نمی‌فهمم چگونه یک نفر سی شخصیت را بازی می‌کند. چون وقتی من نقشی را ایفا می‌کنم تا مدت‌ها درون من است و خارج شدن از آن زمان می‌برد. گرچه در کشور ما به دلایل مالی همه مجبورند از این کار به کار دیگری بروند! سعی کردم در این نمایش دو نقش بازی نکنم، این شخصیت‌ها به هم شبیه‌اند، مثل اتفاقی که این روزها در مورد همه ما در حال رخ دادن است و چه به لحاظ ظاهری و چه اخلاقی شبیه یکدیگر شده‌ایم.

این نمایش دل من را لرزاند

لطفا از نقشی که در این نمایش برعهده دارید و ارزیابی که از نقش‌هایتان دارید صحبت کنید.

شهره رعایتی: کار فضای گنگ دارد و از ابتدا همه چیز رو مشخص نمی‌کند. تماشاگر کاراکترهای مختلفی را می‌بیند و نمی‌داند چه اتفاقی برای آنها رخ می‌دهد. ایفای چند نقش همیشه برام جذاب بود. زنی در موقعیت‌های متفاوت قرار می‌گیرد و تمام آنها شرایطی برای کشف و شهودی در رابطه با این زنان را به وجود می‌آورد. برایم جذاب بود به عنوان بازیگر چگونه عمل کنم و از چه زاویه‌ای وارد آن شوم. از سوی دیگر در بسیاری از کارهام زن محور داستان بوده است. در این کار هم زن نقشی محوری دارد.

ایفای نقش چند زن برایتان سخت نبود؟

شهره رعایتی: یکی از سختی‌های متن این بود که امکان داشت بازی‌ها تیپیکال شود. نکته‌ای که کارگردان بر دوری از آن بسیار تاکید داشت و نمی‌خواست به سمت تیپیکال شدن برویم. ما زمان و تمرینات زیادی را برای رسیدن به نقطه مورد نظر پشت سر گذاشتیم تا تماشاگران‌مان تغییرات را بدون ایجاد تفاوت زیاد در بازی ها درک کنند. البته هدایت کارگردان روی این مسئله بسیار موثر بود.

سخن آخر؟

شهره رعایتی: به عنوان زن تنها بازیگر زن این نمایش در تمام طول اجرا حال خاصی داشتم. در این مدت با این شخصیت‌ها زندگی کردم و رفتاری مانند آنها داشتم. در این نمایش سخت‌ترین اتفاق‌ها برای زن می‌افتد مانند کفشی که بر پای زن نیست، خیس شدن و... سختی‌هایی که به واسطه جادوی صحنه برایم محو می‌شوند. اسم این نمایش "باد شیشه را می‌لرزاند" اما در واقع این نمایش دل من را لرزاند.

مهرانگیز قهرمانی

گزارش تصویری مرتبط.