سرویس تجسمی هنرآنلاین: رضا توفیقجو کارگردان فیلم مستند "زار خاک" که در بخش مستند هشتمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر به نمایش درآمد، درباره نحوه تولید این فیلم به خبرنگار هنرآنلاین گفت: "زار خاک" در درجه اول یک سفارش از جانب تهیهکننده فیلم احسان رسولاف به من بود. در واقع من وقتی وارد جزیره هرمز شدم، فکر میکردم میخواهم فیلمی درباره فرش خاکی بسازم. اما به قدری جزیره هرمز، برای من عجیب و مرموز بود که داستان فیلم از داستان فرش، تغییر کرد و ارتباط بین انسان و خاک برایم مهم شد. ارتباطی که بین انسان و خاک و آدمهایی که آمدهاند فرش را درست کنند وجود داشت، یک ارتباط طبیعی نبود و آنچه را که میدیدم یک اتفاق تازه بود. ضمن این که خود جزیره هرمز، نیز جزیره عجیب و غریبی است. وی ادامه داد: شما در نگاه اول با یک اتفاق خارجی کاملا معمولی که در حال رخ دادن و قابل درک است روبه رو هستید. قرار است یک فرش خاکی ساخته شود. من میتوانستم یک فیلم کاملا گزارشی از این رویداد بسازم، اما این اتفاق را با تخیل و فکر درونی خودم و تاثیری که از جزیره گرفتم ساختم. تمام عناصری که شما به لحاظ مفهومی میبینید، برای من در آن منطقه اتفاق افتاد و کاملا بداهه بود و تحت تاثیر جغرافیا؛ من هیچ طرح پیش فرضی نداشتم و جز به جز اتفاقات همه در جزیره هرمز اتفاق افتاد و همه چیز به روز بود. اگر من براساس دیالوگ این فیلم را میساختم قطعا دستم بسته میشد و همانجا بود که فهمیدم باید با سکوت پیش بروم و این مستند را شاعرانه بسازم. طبیعی است که واقعیت به معنای صرف وجود ندارد و موضوع از فیلترهای شما گذشته است. چه بهتر که شما فیلترهای خودت را بشناسی و از یک خیال و دنیای دیگر موضوع را روایت کنی. سعی کردم جهان بیرونی را به سوژه خودم نزدیکتر کنم. در بسیاری از جاها که خاک در فورگراند تصویرم قرار دارد در واقع به بیننده این حس را القا میکنم که خاک نظارهگر است و جاهایی که در بک گراند است، بدین معناست که انسان نظارهگر خاک است. به نوعی نشانه شناسیها را رعایت کردم و سعی کردم به زبان تصویر این قاعده را برای خودم رعایت کنم. وی درباره عدم استفاده از دیالوگ در این فیلم نیز اظهار کرد: هرمز دقیقا برعکس قشم - با صداهای پنهاناش- سرشار از سکوت است و این برای من بسیار جالب بود. هر کسی که پا به هرمز میگذارد، چند روزی مبتلا به سکوت میشود . من هم به همین خاطر فیلم را بردم به این سمت که دیالوگ نداشته باشد ،چرا که انگار به یک ضیافت سکوت دعوت شدهاید.
این کارگردان با بیان اینکه به نظر میرسد قصد دارد در این فیلم ارتباط بین انسان و خاک را به نمایش بگذارد بیان کرد: احساس میکنم برخورد این گروه با خاک یک ارتباط احترام برانگیز بود و خیلی راحت از کنار خاک عبور نمیکردند. در واقع خواستم این احترام به خاک را نشان دهم. به نوعی این آدمها با خاک معاشقه میکنند و برای من این معاشقه بسیار مهم بود. روز اول که من به جزیره هرمز رفتم وقتی انرژی بچهها را دیدم اولین موضوعی که نظرم را جلب کرد، این بود که گروه اشتیاق بسیاری برای این کار دارند. این درحالی است که آدمی که روز افتتاحیه به عنوان بازدیدکننده میآید و فرش را میبیند نمیداند که چه اتفاقی افتاده، او در نگاه اول با یک اثر هنری روبه رو میشود. اما در سکانس آخر وقتی که مردم دور فرش حضور پیدا میکنند، نوع رفتارشان شاید برای مخاطب فیلم آزار دهنده باشد، چرا که کسی از عقبه به ثمر نشستن این فرش خبر ندارد و نمیداند که این فرش برای سازندگانش از چه اهمیتی برخوردار است به همین دلیل بزرگترین وظیفهای که بردوش خودم میدیدم، این بود که تجربه دیداری مخاطب را نسبت به اثر هنری باید عوض کرد. مخاطبی که این فیلم را میبیند اگر فرش را دیده باشد تازه میفهمد که هیچ چیز ندیده و به راحتی از کنار آن عبور کرده است. توفیقجو در پاسخ به این سوال که به نظر میرسد فیلم "زارخاک" فیلم سختی باشد عنوان کرد: بله، این فیلم، فیلم سختی است و باید نشست و رمزگشایی کرد. فیلمیست که تماشای آن حوصله و دقت میخواهد. اما به هر بینندهای که این صبوری را متحمل شود نوید کشف و شهودی را خواهم داد.
کارگردان "زار خاک" در پایان با اشاره به این که این فیلم تلاش دارد تا حق مطلب را درباره فرش داماهی ادا کند، خاطر نشان کرد: آنچه برای من مهم بود این است که یک اثر هنری مانند تابلو نقاشی ماندگار است و میتوانید روی آن کار کنید، اما در هنرهای محیطی میرا بودن بسیار مهم است. من همان موقع به اهمیت موضوع پی بردم و میدانستم که ثبتی که انجام میدهم، تنها سند تاریخی از این فرش خواهد بود. بنابراین میتوانم بگویم بله این فیلمی است که توانسته حق مطلب را به این فرش ادا کند.
گفتنی است، فیلم "زار خاک" جزو اولین فیلمهایی بود که در بخش مستند هشتمین جشنواره بینالمللی هنرهای تجسمی فجر در موزه هنرهای معاصر در بخش مسابقه اکران شد.