سرویس تئاتر هنرآنلاین: پیامد اجتماعی نمایش "متاستاز" بسیار مهمتر از تجربه تکنیکیای است که در این کار به تماشا مینشینیم. تنها دلیلش هم پرداختن به مساله انسانی است که در آن بیماری سخت درمانی مانند سرطان همگان را دارد تهدید میکند. جنس مواجهه با این موضوع است که در آن همپایان، یعنی کسانی که در خانوادهها مراقبت و همراهی از بیماران سرطانی را عهدهدار هستند، اصل و اساس این نمایش شدهاند که بشود ضمن شناساندن قدرت و منزلت این ایثارگران، بشود جامعه را آماده کرد که نسبت به بیماریها راه و روش بهتری برای برخورد پیش روی داشته باشند. بخش عمدهای از درمان سرطان به سکوت و آرامشی برمیگردد که باید ذهن بیمار را آماده نگه دارند که بشود با نیروی مثبت تلقینگری از پس مبارزه و در نهایت پیروزی بر آن برآید. به همین دلیل هم هست که نمیشود "متاستاز" را ندید و از آن تاثیر نگرفت چون با یکبار دیدن این تاثیر و دامنه با دوامش ما را متاثر خواهد کرد.
در این نمایش سعی شده است تا رابطهای ارگانیک و شکلی مابین شیوه اجرا و عنوان متاستاز برقرار شود. متاستاز، انتقال سلولهای سرطانی به بافتهای دیگر بدن است که در مراحل خیلی پیشرفته سرطانها ایجاد میشود و گاهی در این شیوه سلولهای سرطانی به دیگر نقاط و دستگاههای بدن سرایت میکند و موجبات سرطان دیگری را هم رقم خواهند زد. حالا در این اجرای نمایشی هم سعی میشود که بدن را نسبت به این انتقال و لانه گزینی و سرایت سلولهای سرطانی آگاه سازند. هدف عمده نیز توانمندسازی بدن افراد بیمار است که شاید از راه نمایش چنین منظوری ممکن شود و دستکم اینکه به لحاظ روانی چنین مقصودی محقق خواهد شد.
متاستاز از شیوهی ترکیبی و تلفیقی بهرهمند است تا که بتواند مخاطبش را به یک مسالۀ درمانی آگاه سازد. شاید هم خود شیوهای درمانی است و شاید هم چشماندازی از شور و امید است؛ به این امید که بشود در کنار بیماران سرطانی برای مبارزه با آن جنگید و برای درمان و دوام زندگی امیدوار شد. از این منظر هنر موجود در متاستاز کاملا کاربردی است. اما در آن تلفیقی از شیوه تئاتر روایی منسوب به مشرق زمین، رقص هندی و مشارکت و برخورد زنده و کارکردی مخاطب در بدنۀ آن لحاظ شده است.
علی اصغر دشتی پیوسته در حال آزمون و خطاست و برای همین هم بیگدار به آب نمیزند؛ هر چند برخی او را به شکست یا توقف محکوم کنند چون او پیوسته مسیر خود را طی طریق میکند و میداند که چه سر مقصدی دارد. شاید برخی او را پسامدرن تلقی کنند و برخی دیگر او را بیرون از قواعد جاری و متعارف بشناسند اما به هر تقدیر نمایش علی اصغر دشتی همواره مورد توجه و التفات همگان واقع شده است. این تنها یک دلیل دارد و آن هم جوهره هنری و زیبایی شناسانهای است که در تک تک آثارش جاری و ساری بوده است.
"متاستاز" هم یک وضعیت غیر متعارف دارد. در یک سالن تئاتر، گروهی از دختران در حال تمرین نوعی رقص هندی به نام "بهاراتاناتیام" هستند. این رقص از رقصهای کلاسیک هندی است. این گروه هم به سه دلیل این رقص را در پیکره راستین نمایش "متاستاز" قرار داده است؛ اول عنصر زیباییشناسی است، دوم، این رقص وجه اعتقادی دارد و به منظور نیایش و ستایش زیبایی و حیات انجام میشود، و سوم، این رقص نمادین است و بسیاری از حرکاتش را به شیوا، ایزد هندو نسبت میدهند که در واقع شیوا، نماد انرژی کیهانی است که علاوه بر ویژگیهای اصلی خلقت مانند آفرینش، جاودانگی و حفظ حیات نمایانگر قدرت ویرانی و تاریکی است. همین نکتهای است که ما را در پذیرش هر نوع سرنوشتی پذیرا خواهد کرد. اینکه در زندگی ما زوال و مرگ هم هست و به ناچار باید با عامل مرگ که گاهی نامش سرطان است و در این روزها هم بیشتر شده است، میتوان ضمن کنار آمدن با آن در تدوام حیات، امیدوارانه پویا و فعال بود.
نمایش با رقص آغاز میشود و در ادامه در مییابیم که دو نفر از این رقصندهها مادران سرطانی دارند و آنها در زمان برگزاری یک کارگاه آموزشی تئاتر به نام «بدن» و «عواطف معاصر» این دغدغه دو نفره را تبدیل به ماجرایی فراگیر کردهاند که بشود در جامعه نیز از راه اجرای نمایش به تبادل اندیشه پرداخت. هدف نسخه پیچاندن نیست بلکه هدف آگاهی است و این "متاستاز" نمونهای است که در آن نوع مواجهه با بیماران سرطانی را گوشزد میکنند. چنانچه در اجرای آن، همپای بیماران سرطانی نیز برجسته میشوند و هر شب از اجرا، یکی از این همپایان به روایت تازه و متفاوتی از یک بیمار سرطانی میپردازد. این نوع حضور و مشارکت است که نمایش را در مسیر بسیار نوین قرار میدهد و چهارچوبهای کلاسیک را در مینوردد. بنابراین هنوز هم عنوان پسامدرن مصداق عینی "متاستاز" خواهد شد. شاید هم نوعی برخورد درست با مقوله ناسازگاری پسامدرن با جغرافیا و اجتماع باشد چون به دلایل مدقن ما کشوری در حال گذار از سنت به مدرن هستیم بنابراین هنوز مدرن نشدهایم که بخواهیم و بشود پسامدرن باشیم. اما این نوع برخورد تکنیکی است که در آن ما را در شکل پسامدرن جلوه میدهد و در حقیقت ما در بطن قضایا هنوز هم فاصله بسیار داریم با پسامدرن. اما به نوعی این دوره معلق که در آن هنوز رویارویی سنت با مدرن باب است، به نوعی تداعیگر مواجهه آگاهانه در برخورد مدرن با سنت در شیوه پسامدرن است.
"متاستاز" در فضایی خالی و عاری از اشیا و هماهنگ با تمرینهای رقص پیش میرود. موسیقی زنده فرشاد فزونی هم در فضاسازی ایجاد حرکات و حالتها نقش موثری دارد. بازیگران هم فرصتی برای ابراز شخصی ندارد بلکه هدف نمایاندن یک وضعیت است و اینان طوری رفتار میکنند که آن وضعیت بر پایه خلاقیت گروهی شکل بگیرد. هیچکس خودنمایی نمیکند و این رفتاری به دور از بازیگری در تئاتر متعارف است. در این فضا هماهنگی بدنها طوری است که دقیقا همان مسیر جنگیدن با سرطان و در واقع ایجاد امید و رسیدن به پیروزی ممکن شود. هر چند اندوه سنگینی هم حاکم بر همه چیز است و ما را متوجه درد و تهدیدی خواهد کرد. این همان مساله اصلی است که میتواند ما را به دور از هر نوع هیاهویی آماده یک زندگی پر انگیزه کند. در واقع زندگی حقیقی هم در روابط خانوادگی با چنین هدف و منظوری شکل گرفته است و هنوز هم بر پایه چنین تعریفی خانواده حضور پر رنگش را نمایان میکنند.
به هر تقدیر، "متاستاز" نمایشی است که در آن شیوههای نمایش شرقی وجود دارد که در آن هنر نمایش هند و ایران به شکل بارزتری نمود یافته است و اما در آن بیماری ملحوظ معاصر است و سرطان را باید به عنوان دردی امروزی مورد کنکاش قرار داد. به هر جهت علی اصغر دشتی اندیشمند است و باری به هر جهت خود را نمایان نمیکند و هدفش هم نمایان شدن نیست. بلکه او درک زیبایی شناسانهاش را به ما نمایان میکند. به همین دلیل هم هست که "متاستاز" از یاد نمیرود و برای برخی تبدیل به نمایشی کارکردی برای مواجهه با این نوع بیماران خواهد شد. اینکه بشود که به نوعی هم با آن کنار آمد و هم با آن مبارزه کرد.
"متاستاز" نمایشی متفاوت در میان آثار علی اصغر دشتی است که اگر پیش از این برای او در مقام کارگردان نوجو انجام شکل و اجرایی متفاوت رکن و معیار بوده است، در اینجا شکل جاذبهای ندارد مگر آنکه در خدمت فحوای انسانی کار باشد؛ یعنی بشود اثری نمایشی را پیش روی مخاطبان قرار داد که آنها را لبریز از درک و معنایی کند که بشود با آن گوشهای از معضلات اجتماعی را حل و فصل کرد. این همان نکته و درایت علی اصغر دشتی است که باعث شده این بار هم به شکل متفاوتی "متاستاز" را ارائه کند بیآنکه شکل متفاوت یا متفاوت بودن برایش اصل و اساسی شده باشد. در واقع دشتی در مقام کارگردان به ساحت تازهای از تئاتر پا میگذارد که برای جامعه پر از مساله ما بسیار کاربردی است و باید که بیشتر از اینها بشود تئاتر کار کرد و در آن ریشهها و معضلات اجتماعی را احساس کرد. به هر تقدیر تئاتر ایران زمانی میتواند مخاطبان حقیقی بیابد که در آن چون آیینهای تمام نما مردم مقتدرانه خودشان را تماشا کنند.