سرویس تجسمی هنرآنلاین: اردشیر مجرد تاکستانی متولد 1328 در رشت است. او نگارگر و محقق نگارگری و فارغالتحصیل هنرستان هنرهای تجسمی است. تاکستانی که مدرس مینیاتور در هنرستانهای گرافیک دانشگاه تهران و از داوران نخستین دوسالانه نگارگری ایران نیز بوده است چندی قبل مجموعهای از آثار خود را در در گالری لاجورد به نمایش گذاشت. تاکستانی نگاهی نو به نگارگری دارد، او معتقد است که نگارگری زبان گویایی برای بیان مسائل روز دارد و هنرمند نگارگر نیز مانند هریک از اهالی نسبت به پیرامون خود حساس است. با او به گفتوگو نشستیم تا بیشتر با شیوه کاری و آثارش آشنا شویم.
آقای تاکستانی چه شد که به سمت هنر و به خصوص هنر دشواری مانند نگارگری جلب شدید؟
من ابتدا نزد برادرم نقاشی و مینیاتور را به شکل خودآموخته فرار گرفتم. سال 47 بود که من وارد هنرستان هنرهای زیبای پسران شدم، آنجا متوجه شدم که رشته مینیاتور هم در میان رشتهها وجود دارد و من چون سابقه این هنر را داشتم آن را برای تحصیل انتخاب کردم. من نزد برادرم چیزهای بسیار خوبی آموختم، نکاتی که معمولا استادان در کلاسهای موجود، آموزش نمیدهند یا حتی بلد نیستند. مثلا من صاف رنگ زدن صفحه، جدول کشیدن، رنگ ساییدن و ترکیب رنگها را از او آموختم. سال نخست هنرستان ابوطالب مقیمی استاد ما بود، او طرحهای خیالی را به ما آموزش میداد، با این حال روش تدریس مدونی نداشت و به شکل نظری درس میداد. هیچوقت تا زمانی که خودم معلم شدم فکر نکرده بودم که میشود روش درستی را تدوین کرد تا هنرجویان به راحتی آن را فراگیرند. اواخر سال 47 بود که آقای فرشچیان برای تدریس به مدرسه ما آمدند و تا سال 52 شاگرد ایشان بودیم. او علاوه بر شیوه کاری منحصر به فردش فضایل اخلاقی بسیار خوبی داشت که از همان زمان تا امروز به همان شکل مانده است. او همیشه به هنرجویان به شکل مادی و معنوی کمک میکرد.
شما از همان زمان پس از هنرستان کار تدریس را آغاز کردید؟
از آنجا که مجبور بودم علاوه بر درس خواندن کار کنم، به این موضوع فکر کردم که چه راهی برای آموزش درست مینیاتور وجود دارد. سال 54 بود که آقای فرشچیان مرا برای کمک در تدریس به هنرستان پسران دعوت کرد. البته شاید آن زمان که تنها 27 سال داشتم زمان درستی برای تدریس کردن من نبود اما خوبی کار این بود که سعی میکردم راههای بهتری برای تدریس پیدا کنم، شروع به جزوه نوشتن کردم و این جزوههای درسی بعدها به کتاب من تبدیل شد. در سال 1361 بود که از هنرستان استعفا دادم و از آن زمان به شکل مستقل کار کردم. کتاب "شیوه تذهیب" را در همین دوران تصنیف کردم. از سال 61 نیز به مدت 8 سال در موزه شهدا کارگاهی در زمینه آموزش مینیاتور داشتم که شاگردان بسیاری در آن حضور داشتند. سال 70 نیز برای تعمیر و مرمت نسخههای خطی به قم دعوت شدم و 14 سال در آن شهر به این کار مشغول بودم. این فرصت بسیار خوبی بود که 3500 نسخه خطی از قرن چهارم تا معاصر را ببینم و در زمینه طراحی جلد و انجام صحافی سنتی و کارهای دیگری تجربههای بسیاری کسب کردم.
شما کتابهای بسیاری نیز در زمینه مینیاتور کار کردهاید.
بله، در همان سالهای 60 تا 70 بود که کتاب "راهنمای نقاشی در هنرهای کتابآرایی" را نوشتم. در این کتاب 24 فن مانند رنگسازی، جدولکشی، طلاکاری، صحافی، متن و حاشیه، ابر و باد سازی و... را که تا آن زمان به عنوان رموز کار مینیاتور شناخته میشد را نوشتم تا در اختیار همگان قرار گیرد. این کتاب 10 سال طول کشید تا تکمیل و منتشر شود. همچنین کتاب "طراحی حیوانات یا تشعیر" را نیز در همان دهه نوشتم. جلد دوم این کتاب به استفاده از تشعیر در کتابآرایی و نقش آن در زندگی روزمره مردم در هزاره پنجم قبل از میلاد تا صفویه اختصاص داشت که انتشارات انقلاب آموزش اسلامی آن را منتشر کرد. پس از آن کتاب "مبانی نقاشی ایرانی" که 5 سال قبل منتشر شد و بعد از کتاب صادق بیک افشار که در قرن دهم نوشته است نمونه منحصر به فردی است. از میان آثارم نیز مجموعه "زال و سیمرغ" در قالب یک کتاب منتشر شده است.
شما پیش از این نیز گفته بودید که به شکل دنبالهدار روی یک موضع کار میکنید کمی در این باره توضیح دهید.
من معمولا یک داستان را از زوایای مختلف و در تابلوهای متعدد کار میکنم، به عنوان مثال همین داستان "زال و سیمرغ" را به شکل سریالی در 40 تابلو کار کردم. کلیات شمس را نیز در 40 تابلو از 40 درویش کار کردم که البته موضوعات مختلفی داشتند.
من تا امروز شاگردان بسیار خوبی داشتهام که هرکدام سبک و شیوه و بیان خاص خود را در مینیاتور داشتند. نقاشی ایرانی امروز از چارچوب سنتی خود که تنها به کتاب آرایی مختص بود بیرون آمده است و میتواند مطالب بسیار مهمتری باشد که در جامعه وجود دارد. البته زمانی که خود من برای نخستین بار دست به چنین کاری زدم با نقدهایی مواجه شدم اما اینکه مینیاتور بتواند موضوعات روز و دردهای جامعه را بیان کند برای من بسیار ارزشمند است. به عنوان مثال در دوران جنگ نمایشگاهی داشتم که "رقص مرگ" نام داشت، این نمایشگاه به موضوع آسیبدیدگان و کشتهشدگان در بمببارانها و جنگ اختصاص داشت. نمونه بارز آثار این نمایشگاه نیز مردی است که بالای جنازه همسر و پسرش در حال رقص است که مانند نمایشگاه "رقص مرگ" نام داشت. تاثیراتی که ناهنجاریهای جامعه روی یک هنرمند میگذارد به رشته خاصی محدود نیست و مینیاتوریست نیز مانند هر فرد دیگری تحت تاثیر قرار میگیرد و میتواند آنها را در آثارش نشان دهد.
با توجه به این نکتهای که به آن اشاره کردید به نظر شما مینیاتور چه اندازه قابلیت چنین کاری را دارد؟
ببینید مینیاتور یک روش تدرس خاص برای خود دارد که بر طراحی مبتنی است. چرا حسین بهزاد قالب مینیاتور را در ایران تغییر داد و بیانی جدید برای آن ارائه کرد؟ به این دلیل که او طراحی را خوب میدانست. اگر بهزاد این قالبها نمیشکست ما هرگز امروز نمیتوانستیم به این شکل کار کنیم. طراحی نکته بسیار مهمی است که امروز نیز مانند همه دورانها و همه کشورها رمز موفقیت هنرمند است. هنرمندی که طراحی نداند بلاتکلیف است و این به دلیل این است که طراحی به درستی آموزش داده نمیشود و به طور کلی آموزش ما روش غلطی دارد. استاد نباید خودش را درس بدهد بلکه باید هنرجو را به مسیری هدایت کند که بتواند به بیان شخصی خود دست یابد.
در این سالهایی که در زمینه نقاشی ایرانی مشغول به فعالیت بودهاید چند دوره کاری میتوانید برای آثارتان تعریف کنید؟
من از سالی که کار جدی در زمینه مینیاتور را آغاز کردم دوست داشتم که کارم با همه فرق داشته باشد و اگر مثلا کسی اژدهایی که من کشیدهام را جایی میبیند با یک نگاه بفهمد که این طرح متعلق به تاکستانی است. من شاگرد استادان بسیاری بودهام و باعث شد من تکنیکهای همه این استادان تجربه کنم، بین سالهای 47 که هنرستان رفتم تا سال 54 سبکهای متفاوتی را کار کردم و شیوه خاصی برای خودم نداشتم. به ویژه در آن دوران چون از طراحی نداستن بسیاری از هنرمندان دل خوشی نداشتم شروع به طراحی کردم و زمان بسیاری برای طراحی صرف میکردم، از سال 54 تا 61 به دلیل کثرت طراحی کم کم شیوه کاری من تغییر کرد و تا سال 72 بود که به زال و سیمرغ رسیدم. این داستان فردوسی بسیار عجیب و غریب است. من به این فکر کردم که این کودک در کوهستان هر روز چه داستانی را پشت سر گذاشته است، به این ترتیب 40 موضوع را انتخاب کردم و آنها را به شکل یک مجموعه به تصویر کشیدم. که در نمایشگاه کنونی بخشی از این مجموعه نیز به نمایش گذاشته شده است. در مورد سیاوش نیز که در همان سالهای ابتدایی دهه 60 کار کردم 7 صحنه از داستان سیاوش را تصویر کردم. البته در مورد سیاوش عین داستان
را نیاوردم بلکه صحنههایی ورای داستان و از نیایشهای سیاوش با اسب و آتش و آسمان را به تصویر کشیدم.
پس از این دو مجموعه بود که کلیات شمس را در 40 تابلو کار کردید؟
بله، این تابلوها، 40 درویش در حال سماع هستند. این تابلوها داستانی نیستند، برعکس مثنوی که سرشار از قصههای کوچک و بزرگ است و میتوان آن را تصویر سازی کرد. البته من تا امروز سه مثنوی را نیز تصویر کردهام که از سوی نشرهایی چون فکر روز، یساولی و میردشتی منتشر شده است. هر سه این کتابها که در فاصله سالهای 80 تا 84 خلق شده است، دارای 20 مینیاتور است که البته داستانها و فضای فرمی آنها با هم متفاوت است. در کنار همه این مجموعهها از مثنوی تابلوهایی را نیز کار کردهام باز با این کارها تفاوت دارند. البته شاهنامه را نیز به طور کامل چهار بار و در چهار فضای مختلف از ابتدا تا گشتاسب کار کردهام چون از ایجا به بعد بیشتر تاریخ است.
در حال حاضر روی چه موضوعی مشغول کار هستید؟
الان مدتی است که روی خسرو و شیرین نظامی کار میکنم که با کارهای قبلی من متفاوت است و فضایی تغزلی دارد. تصویرسازیهای نظامی بسیار فوقالعاده است. او به علاوه شاعر بسیار مودبی است و زبان بسیار ویژهای دارد. البته نگاه من به این داستان توجه به نقش فرهاد در میان رابطه عاشقانه خسرو و شیرین است البته نگاهی انتقادی به این شخصیت سوم داستان است.