سرویس تئاتر هنرآنلاین: وودی آلن یکی از نابغهترین نویسندگان و کارگردانان معاصر است که آثار او در سراسر جهان مخاطبان خاص خود را دارد. کارهایی که برگرفته از فلسفه و نگاه خاص این هنرمند است. نمایشنامه "این آب آشامیدنی نیست" به کارگردانی داوود بنیاردلان که بر اساس یکی از نمایشنامههای این هنرمند است پیش از ایام برگزاری جشنواره تئاتر فجر در نالار حافظ به روی صحنه رفت و قرار است به زودی اجراهای این نمایش در سالن دیگری از پی گرفته شود. این نمایش روایتگر داستان سفارتخانهای در کشور کمونیستی بلوک شرقی است که با حضور هنرمندانی چون سپند امیر سلیمانی، سینا رازانی، پگاه طبسی نژاد ، آیدا صادقی، حسین کشفی اصل، علی دولتشاهی، رضا افشار، محمد رضا خلج زاده، داریوش سام زاده، الهام پریشانی، احسان مرادخواهی، رامتین هداوندخانی، سمیه روزگاری، حمید رضا مرادی و عزت مهرآوران به صحنه رفت. بر این اساس گفتوگویی با داوود بنی اردلان کارگردان، مهدی نویدانفر تهیهکننده و عزتالله مهرآوران بازیگر این نمایش داشتهایم که در ادامه میخوانید:
وودی آلن در کارهایش مسائل مختلفی را با زبان کمدی نقد میکند و با این زبان مسائل مختلف را به چالش میکشد، هم مسائل عمده مانند موضوعات حکومتی و سیاسی و هم مسائلی از قبیل عشق، مرگ و ... این مسئله در همه آثارش دیده میشود. دیدگاههایی که در یک فلسفه خاص نمیگنجد. می خواستم نگاه شما را به آثار، طرز تفکر و نگاه وودی آلن بدانم و اینکه در کار خودتان آن را چگونه تعبیر کردید؟
داوود بنی اردلان: اگر بخواهیم نگاهی به آثار این شخص که نزدیک به چهل و دو سه اثر رسمی و چهل و نه اثر که هشت مورد آنها در سابقه فیلمسازیاش هم قید نشده داشته باشیم، میبینیم در کارهای اولیهاش با یک نقد تند روبرو هستیم برای مثال در جنگ سرد جایی نظام سرمایهداری را نقد میکند و جایی دیگر چپها را و ماحصل آن را دیوانه خانه مینامد.
در کارهای اولیهاش کمی قضایای سیاسی و غیر انسانی دیده میشود که با بالا رفتن سن و تکمیل شدن جهان بینیاش در این کارهای آخر او تنها چیزی که شاهدش هستیم روابط انسانی و عشق است. اینکه آدمها با یکدیگر چه کار میکنند. مساله او این است که دنیای حاضر چه تاثیری بر روابط گذاشته دارد. این متن در جنگ سرد اتفاق میافتد، ما از یک سو چپها را میبینیم و از طرف دیگر نظام سرمایهداری را. او هر دو را نقد میکند. از سویی دیگر سیاستمدارهای آمریکایی را نقد میکند که نماینده نسل آینده سیاستمدارهای امریکایی است. آنچه برایم در این متن اهمیت داشت روابط انسانی است که سعی کردیم آن را به جای نگاه جنگ سرد و اتفاقات آن دوره تعمیم بدهیم.
عزت الله مهرآوران: همین نگاه را من هم دارم. کار وودی آلن اثری است که نمیتوانیم در آن به دنبال قصهای بگردیم که منطق رفتاری داشته باشد. همین مساله کار کمدی وودی آلن را مستثنی میکند. من اسم آن را کمدی بیربط گذاشتم. روابط آدمها به شکلی است که هرگز نمیتوان نمونه آن را در زندگی شاهد بود، همیشه آنها را به چالش میکشد. بدون آنکه بدانند اتفاق و درگیری را برای انسانها به وجود میآورد. همه اینها کمدیهایی است که وودیآلن در ارتباط اجتماعی قصد مطرح کردن آن را دارد. آنچه در "این آب آشامیدنی نیست" اهمیت دارد ریسمانی به نام عشق است که دو ارتباط انسانی و عاشقانه را به یکدیگر میرساند مثل "سوزان" و "مگی" که تمام تلاش وودی آلن برآن است که بگوید در این بلبشوی موجود عشق هنوز به دنبال انسانها و رساندن آنها به یکدیگر است. بر این اساس بازی شخصیتها هم بسیار سخت است. اگر راهنمایی و هدایتهای داود بنی اردلان نبود نمیتوانستم از عهده آن برآیم. کمدیهایی که تاکنون در آنها بازی کرده بودم کمدیهایی عام بوده و این کمدی بیربط، آنی نیست که همه میپندارند.
در کمدیهای وودی آلن طنز کلامی جاری و بسیار دیالوگ محور است. شما در این کار تغییراتی ایجاد کردید به دلیل اینکه شاید نوع نگارش و شوخیهای اینجا معنی نداشته باشد، این تغییرات از کجا و چگونه ایجاد شد تا به آن نقطه مناسب رسید؟ بازیگران در این روند چقدر نقش داشتند؟
داوود بنی اردلان: وودی آلن در مورد نمایشنامه "این آب آشامیدنی نیست" میگوید: "بعد از این کار دیگر جرات نکردم اینگونه بنویسم، چرا که پر از شوخیهای کلامی است و شخصیت و داستان در آن گم میشود." این اثر اولین تجربه نمایشنامهنویسیاش بوده و به قول خودش تا سالها بهترین تجربهاش محسوب میشده و بعد از آن جرات اینگونه نوشتن نداشته است. بخشی از این شوخیها ربطی به فرهنگ و شئونات ما نداشت، بنابراین سعی کردیم جنس شوخیها را به جامعه خودمان نزدیک کنیم، حتی اسم آدمها را جابه جا کردیم مثلا اگر نویسنده یک تنیسور آمریکایی را احمقترین تنیسور معرفی میکند اسم این فرد دو کارکرد در نمایشنامه پیدا میکرد، اول آنکه "والتر" پدر خانواده خود چه شخصیتی دارد که اسطورهاش یک تنیسور احمق آمریکایی است و از طرف دیگر فکر کردیم این تنیسور را مردم از کجا باید بشناسند؟ از سوی دیگر کمدی کلامی را به سمت کمدی موقعیت بردیم و این حاصل همفکری کل گروه بود. شاید به این دلیل فرایند دورخوانی نمایش به نسبت نمایش بیست و یکی دو جلسه طول کشید زیرا مجبور بودیم همه چیز را تغییر دهیم؛ زیرا جنس شوخیها کاملا امریکایی است.
مهدی نویدانفر: از دوران دانشجویی با وودی آلن آشنا بودم و کارهایش را کم و بیش دیدهام. این یکی از جذبههای این کار بود که به سمت تهیهکنندگی آن بروم. مسئلهای که دوستان مطرح کردند وجود داشت زیرا ما نگران بودیم که نمایشنامه نتواند با نسل جدید که آشنایی خاصی با شخصیتهای مطرح شده در متن نداشته باشند و به همین دلیل باید آنها را تغییر میدادیم. شاید تا کسی امکان زندگی در آمریکا را نداشته باشد درک این مفاهیم برایش سخت باشد.
البته شاید موضوعاتی که وودی آلن مطرح میکند، در فرهگ آمریکایی و اروپایی بیشتر باشد اما اکنون به واسطه ارتباطات گسترده از طریق رسانههای جمعی همه با فرهنگهای متنوع و مختلف آشنایی دارند. ما هم درگیریهای حکومتی و محدودیتها را به نوعی تجربه میکنیم. درست است تغیراتی ایجاد شده است اما مباحث مطرح شده میتواند بیانگر مسائل جامعه کنونی ما هم باشد.
داوود بنی اردلان: پایه و اساس درست است، وقتی نویسنده حرفی جهان شمول میزند، دیگر تفاوت نمیکند که آمریکایی، انگلیسی یا ایرانی باشد مانند خیلی از کارهای علیرضا نادری که به پدیده جنگ نگاه درست و کاملی دارد. ما از این نویسنده کاری در کشور بلغارستان اجرا کردیم که همه مخاطبان آن را درک کردند، چون جنگ موقعیت جغرافیایی و فرهنگی آسیایی و اروپایی نمیشناسد و در قرن انسان معاصر تجربه شده است. عدم وجود روابط انسانی چیزی است که انسان معاصر آن را تجربه میکند. منطقه جغرافیایی تاثیری بر حرف جهان شمول ندارد.
عزتالله مهرآوران: درکاری که ما انجام دادیم اسمها کمکی نمیکند، نقد اجتماعی مهم است که نویسنده اثر هم آن را دنبال میکند. اگر متن را هم اجرا میکردیم میتوانست کمدی سرشاری داشته باشد و این برداشتی درست است چون بسیاری از کشورها آن را کار کردهاند و به همان اندازه که ما مخاطبانمان را خنداندیم، آنها را خنداندهاند. کار وودی آلن اقلیم خاصی ندارد، فرهنگی است که در تمام جهان جریان دارد. از چیزی صحبت میکند که انسان معاصر دوست دارد دنبال کند. به نظرم اسم اصلا مهم نیست. اسامی را نمیآورد که به واسطه آنها مهم شود. مهم موقعیتی است که با آدمها با بهرهگیری از کمدی موقعیت و گفتاری شکل میدهد. در تمام فرهنگها نقد اجتماعی جریان دارد. زنده یاد سعدی افشار تعریف میکرد در سفر فرانسه با اینکه متوجه حرفهایش نمیشدند، تماشاگران نسبت به کار واکنش بسیاری داشتند و مرتب میخندیدند. جواب من آن بود که واقعا نیازی به فهمیدن حرفها نداشتند، هر کسی کارهای شما را ببیند میخندد. وودی آلن به شکلی مینویسد که تمام فرهنگهای جهان با آن ارتباط برقرار میکنند.
مهدی نویدانفر: هر شخصی نسبت به معلومات خودش از یک اتفاق برداشت میکند اما هرچه قدر بیشتر کاراکترهای نمایش را بشناسند نگاه مخاطبان بیشتر تغییر میکند. جنگ سرد برای جوانان ما یک اتفاق بسیار قدیمی است باید با زمان پیش رفت.
داوود بنی اردلان: نویسندهها موقعیت انتخاب میکنند و مهم نیست که چقدر آن را میشناسد مانند فیلمی که "اسپیلبرگ" در رابطه با کشتار یهودیها میسازد و یک کودک ده ساله تا فردی که جنگ جهانی دوم را دیده است به تماشای آن مینشیند. مگر چند آدم در کل دنیا کشتار یهودیها و آشوویتس را دیده و برداشت ذهنی دارد؟ موقعیت تاریخی مهم نیست اتفاقی که در آن مقطع زمانی رخ میدهد اهمیت دارد. بستر تاریخی در این نمایش زمینهای است تا نویسنده حرفش را بزند. خروجی تفکر او خلق این تیمارستان و آدمهایی است که نمیتوانند با یکدیگر دیالوگ برقرار کنند. ما از یک سو نظام سرمایهداری و سیاستمداران امریکایی و از سوی دیگر نماینده نظامی را میبینیم که میگوید تمام دنیا جاسوسند. به همین دلیل اسم اهمیتی ندارد، اتفاق مهم است. فیلم "زیرزمین" امیرکاستاریکا افرادی را نشان میدهد که از آنها در زیر زمین بیگاری میکشند و اگر از آن مکان بیرون بروند کشته میشوند و بعد نمایی از شهر را به تصویر میکشد که جنگ ده سال است به پایان رسیده است و مردم در حال گذران زندگیشان هستند. اگر ما با این شکل نمایشنامهنویسی آشنا باشیم، میبینیم اصلا قضیه جنگ سرد نیست، روابط انسانی است. به خاطر همین سن مخاطب مهم نیست مهم این است که بتواند با آن همراه بشود.
آقای مهرآوران شما در این نمایش نقش کشیش را برعهده دارید، شخصیتهای نمایش وودی آلن آنگونه که به نظر میرسید ساده نیستند. نقش کشیش نشانگر مسائل عمیقی است. این نقش را چگونه تحلیل کردید؟
عزتالله مهر آوران: وقتی دیدم کشیش یک کشور کمونیستی است که پیروان زیادی ندارد شخصیتاش را دریافتم. او تنها توانست دو نفر را عقد کند. این شخصیت مدام رنگ عوض میکرد و این برایم بسیار جالب بود. من این شخصیت را طوری دیدم که هیچ چیز برایش حساسیتی ندارد حتی اعتقادات خودش.
آیا کشیش جانشین وودی آلن در اثر است؟
داوود بنی اردلان: اگر از جایگاه نویسنده پاسخ دهم، آنست که دین از جامعه سرمایهداری بیرون رفته است. کسی که قرار است مروج دین باشد تبدیل به شعبده باز شده است. وقتی با متن نویسندهای کار میکنی که نویسنده و کارگردان نابغه است هر کاری هم انجام دهید تنها به یک درصد دیدگاه او نزدیک میشوید. اگر قرار بود وودی آلن نقشی را در این نمایش ایفا کند، "والتر" پدر خانواده است. همه شخصیتها میتوانند او باشند چون تفکرش را در همه جا پخش کرده است.
شما تعداد اجراهای محدودی دارید و گویا در پروسه تولید و اجرای آن با مشکلاتی هم مواجه بودید.
داوود بنی اردلان: اگر بخواهید تئاتر کار کنید کسی نمیپرسد چه کسی هستی یا قصد داری چه کاری انجام دهید یا آنکه کار تو چیست، فقط میپرسند چقدر پول دارید؟ تعدادی کارگردان شناخته شده داریم که از آنها رزومه نمیخواهند و میگویند متنتان چیست؟
مسئله بعدی، برنامهریزی است. سالنها به هیچ عنوان خودشان را موظف به پاسخگویی به گروهها نمیدانند. ما از اسفندماه سال گذشته درگیر این کار هستیم. یکسال تولید نمایش طول کشید. با توجه به این مسئله امنیت شغلی افرادی که از این راه زندگی میکنند چگونه میشود؟ باید یکسال درگیر کاری باشم که بابت آن هیچ دستمزدی دریافت نخواهم کرد. اردیبهشت ماه با تالار حافظ قرارداد بستیم تا شهریورماه در این سالن اجرا برویم. خردادماه به ما اعلام کردند برنامهها تغییر کرده و به آذرماه موکول شده است. این تاریخ هم به علت تعمیرات سالن باز به تعویق افتاد و تاریخ دیگری به ما اعلام شد، با نزدیک شدن به تاریخ مشخص شده تالار به یکباره متوجه تعطیلات رسمی شد! ما تعدادی کارشناس در سالنها داریم که کارشان برنامهریزی برای همین مسائل است. اتفاقی که میافتد این است که گروههای تئاتر نمیدانند چه موقع باید کار و تبلیغاتشان را شروع کنند.
چرا تالار حافظ را انتخاب کردید؟
داوود بنی اردلان: دلیلم دکور نمایش بود که در سالنهای دیگر امکان اجرا نداشت. کف فروش تالار حافظ چهارصد هزار تومان بود که به یکباره سه برابر شد.
عزت الله مهر آوران: هیچ برنامهای برای سالنهای نمایش نداریم. تئاتر زنده به زمان است. متاسفانه در سیستم ما اول عمل بعد فکر می کنند.
داوود بنی اردلان: به جز سالنهای حافظ و ایرانشهر، به یاد نمیآورم سالن جدیدی برای تئاتر ساخته شده باشد. این تعداد فارغ التحصیل چه سرنوشتی پیدا خواهند کرد؟ من با یک گروه این کار را دورخوانی کردم، با تیمی تمرین و با تیم دیگری اجرا کردم. کل هزینههای تولید یک تئاتر از دستمزد یک ستاره سینمایی کمتر است. بچههای تئاتر به لحاظ اقتصادی در وضعیت عجیبی و غریبی به سر میبرند. این در حالی است که در همه جای دنیا تئاتر تحت حمایت است. هنرمند بودن شغل است، تئاتر شغل است.