سرویس تئاتر هنرآنلاین: "اودیسه" شکل متفاوت از بازپرداخت آن متنی است که به نام هومر شاعر یونان باستان میشناسیم. این باز پرداخت معنایی متفاوت از اقتباس، بازخوانی، و آدابته کردن دارد چون این بیانیه اجرایی گروه "کوانتوم" است که در متون بیگانه غور میکند و از آن جایی وارد جهان متن میشوند که اولا غیرقابل پیش بینی باشد و ثانیا بتوانند به نکات ریز و جزیینگر برسند و ثالثا به کشف تازهای از آن بپردازند که همۀ این موارد تحت نام کالبدشکافی متن به بازپردازش یا بازپرداخت آن منجر خواهد شد.
آرش دادگر مرد حوصله کردنهاست و توانسته این بار در بازنگری و مکاشفۀ متون بیگانه به پردازشی قابل تامل از اودیسه برسد هر چند که در آن اضافاتی هست و لحظات کشدار و بیموردی هم هست که اگر حذف بشود نه لطمهای به آن میزند و نه ساختارش را دچار خدشه میکند بلکه به ضرباهنگ و حتی ارائه فضای یکدست هم کمک خواهد کرد.
زیبایی متن امین طباطبایی این است که اولیس را سه پاره میکند برای آنکه بتواند یا بشود شخصیت جامع اولیس را با آن سفرهای پرماجرایش و در واقع اندیشه و مکاشفۀ قابل درکش در صحنه و قالب درام بهتر نمایان کند. البته این نگره چند پارگی و عدم انسجام از ویژگیها و الزامات جهان پسامدرن است. این ارجاع به متون کهن و بازنگری و کشف دوبارۀ آنها نیز از همین ارکان پسامدرن به شمار میآید و حتی حضور کارگردان - بازیگر که خود هم یک پاره از اولیس را بازی میکند، نمایهای پسامدرن است هر چند این حضور کارگردان بسیار شباهت به معینالبکای تعزیه دارد که باز هم در پیکرۀ اجرایی "اودیسه" یک عنصر پویا و دینامیک از تئاتر ایران و شرق تحت عنوان معینالبکا به ساختار اجرایی امروزی سمت و سویی قابل تاملتر میبخشد. در واقع این حضور دلالتهای فرا تئاتری و تکنیکی و تمهیداتی این هنر را برای مخاطبانش آشکار میکند. همۀ این موارد در نو شدن اثر موثر و مفید واقع میشود.
اما این "اودیسه" اضافاتی دارد به ویژه آن لحظاتی که بین اولیس و زئوس (خدا خدایان) مجادلۀ خطابهای شکل میگیرد. اتفاقا این اجرا باید کنشگر باشد چون کنش امکان پیشرفت و رشد را ممکن میسازد. چه در صحنۀ کوهنوردی و برف باریدن، چه در صحنۀ ماوراءبنفش و چه هر جایی که حرافی میکند کاملا زیادی است، اما در جاهایی که معینالبکاست عالی است و حتی در پردازش جهانهای موازی هم باید به شکل اجراییاش هم در متن و نمایش تدبیر و چاره اندیشی شود چون این بحث هم باید شکل اجراییاش در کلیت "اودیسه" مستقر شود. یعنی مخالفتی با خود مبحث نیست بلکه حضور آن به عنوان تکنیک و تمهید اجرایی بحث را کاربردی میکند و در عین حال از خطابۀ صرف خارج میشود. چنانه در صحنۀ کتابخوانی در ابتدا بحث خندیدنهای اولیس و بعد شکستن سکوت در کتابخانه و اعتراض کتابخوانها صحنه را آماده میکند برای مواجهه با آن چیزی که در کتابهای مختلف دربارهاش نوشتهاند؛ از اودیسه هومر گرفته تا اولیس جیمز جویس و مباحث فلسفی آدورنو که از اولیس به عنوان پدر روشنگری در جهان نام میبرد.
آرش دادگر لحظات و تابلوهایی از اولیس را به ما میشناساند که در متن هومر و دیگران نیست بلکه او توانسته در بازنگری به این اسطوره یونانی ماجراجوییهایش در واکنش به مباحث فلسفی و دینی، هنری و فرهنگی و حتی اقتصاد و سیاست و علم را نمایان کند. انسانی جامعالاطراف که بسیار کنشگر و تیزهوش مینماید و از هر چیزی به درک درست خواهد رسید. چنانچه در ابتدا از فرفره بازی چون هیولایی میهراسد اما وقتی از آن خوشش میآید و دلبستهاش میشود، به مطالعۀ چگونگی حرکتش میپردازد و حتی گشتاورش را هم محاسبه میکند و از منظر علمی به این پدیدۀ زیبا و بازیگوشانه توجه و التفات نشان میدهد. بنابراین نمایش "اودیسه" در شکل هم به دنبال ایجاد تابلوهایی است چندگانه که بشود درک ما نسبت به هستی را بر مبنای کنشگری و سفر درازمدت اولیس نمایان سازد. سفر از چنین خاصیتی برخوردار است که بتواند انسان را دچار دگرگونی کند تنها به این دلیل که مرارت موجود در سفر ذهن را متمرکز بر مفاهیم عالی خواهد کرد و شناخت در آن امری عادی است. برای همین روال و شیوۀ اجرایی متکی بر سفر میتواند در بازنمایی این شناخت و تامل برانگیزی نسبت به مکاشفات یک انسان آگاه و روشنگر تاثیرگذار باشد.
انسان مسافر از خود میگذرد و در سفر پیرامون پدیدهها متمرکز خواهد شد و این دقیق شدن راه را برای کشف پیش رویش قرار خواهد داد. یعنی فراخود یا رمزگشایی از طبیعت و هستی ممکن میشود و این شناخت نسبی است که ماهیت انسانی را کاملتر از پیش برای پیش رفتن به گسترۀ معنایی آماده نگه خواهد داشت. در اودیسه هم روال عادی زندگی حالا به هر دلیلی شکسته شده است. اگر گریختن هلن عامل جنگ است برای اولیس و 200 هزار تن کشته میشوند اما این سفر که بیست سال به درازا میکشد انگار که پاکیزگی روح و روان گناهکاران را موجب میشود که با رسیدن به شناخت و آگاهی آمادگی روشنگری را یافتهاند که بشود دیگران را در مواجهه با زندگی آمادهتر ساخت. اگر سفر اولیس نبود انسان انگار هنوز به غلط خود را اسیر فرامین خدایان باستانی میکرد و چنین است که در رنسانس به کلیت انسان محوری مسیری دیگری را پیش روی انسان میگذارند و چکیدۀ آن در نظر نیچه (فیلسوف قرن نوزدهمی آلمان) ما را متوجۀ خطری هولناکتر خواهد کرد چراکه در نبود خدا و به اعتبار گفتۀ نیچه که خدا مرده است؛ باید انتظار داشت که انسان متفرعن تبدیل به استالین، فرانکو، موسولینی و از همه شقیتر هیتلر شود.
قرن بیستم با درایت بیانگر افول انسان محوری است و در این بازنگریهاست که ارجاعات به سنتها و آیینهای کهن چون سفر دراز اولیس بیانگر ارجاع به معناهای قابل واکاوی است که بشود انسان را در مدار هستی شناسانهاش به درستی درک و لمس کرد وگرنه این راه به جایی ختم نخواهد شد و توقف و ایستایی بشر برایش سرنوشت قابل پذیرشی نخواهد بود. در جا زدن، ذهن و روان را چون ماندابی که به باتلاق منجر خواهد شد، به نیستی و ویرانی تدریجی خواهد کشانید. سفر اودیسهوار است که انسان را در برابر با آنچه راه تعالی و شکوه انسانی است، در پردازش دقیق ذهن برای چنین منظوری راهنمایی خواهد کرد.
اودیسه فرصتی است برای بازاندیشی انسان نسبت به خود و کائنات که بتواند چهارچوبهای دقیقتری را برای رهایی از همۀ قید و بندهای دست و پاگیر وضع کند. یعنی رها باشد و در سفر به حال لحظهای بسنده کند. اجرای آرش دادگر دقیقا دارد در مدار بازاندیشی و مکاشفه انسان ما را قرار می دهد و این رمز موفقیت این اثر است که اگر حشو و زوائدش را بدون هیچ دلبستگیای بزند حتما اجرای نفس گیرتر و تاثیرگذارانهتری را برای مخاطبانش عرضه کرد.
رضا آشفته