سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: روز گذشته مراسم تشییع جنازه مترجم و پژوهشگر نامی کشور؛ ابوالحسن نجفی بود. نجفی را میتوان یکی از مهمترین مترجمان صد سال گذشته دانست؛ مترجمی که در دورهای از تاریخ معاصر دانشاش باعث شکفتگی نسلی از نویسندگان مستعد بود. نجفی، شخصیتی جامع الاطراف داشت و یکی از این ابعاد ترجمههای او از ادبیات فرانسه بود؛ ترجمههایی که از او به یادگار مانده است، همگی از آثار مهم قرن بیستم هستند. درباره نجفی و ترجمههای ادبی او با اصغر نوری حرف زدیم. اصغر نوری از مترجمان ادبی و از زبان فرانسه است که به زعم خودش از اساتیدی مثل نجفی تاثیر فراوان گرفته است.
او معتقد است: ابوالحسن نجفی یک مترجم تمار عیار بود. همه انتظارهایی که از یک مترجم میتوان داشت با خواندن آثار به جا مانده از او برآورده میشود: انتخاب اثری با ارزشهای ادبی که حرفی برای جامعه ما هم دارد، درک تمام و کمال متن اصلی و مهمتر از همه برگردان اثر با زبانی پالوده و درست. ترجمه های نجفی، جدا از معرفی نویسندههای بزرگ و آثار ارزشمند، نمونههای بی نظیری هستند از زبان فارسی در لحن ها و نثرهای مختلف آن که با آثار بزرگترین نویسنده های ایرانی برابری می کنند.
نوری گفت: استاد نجفی یکی از معدود مترجمان نسل خود بود که می دانست انتقال درست معنا کمترین کار یک مترجم است نه تنها کار مترجم. او به رعایت سبک نوشتاری نویسنده اعتقاد داشت و موقع ترجمه هر اثر، لحنی مناسب در زبان فارسی انتخاب می کرد تا سبک نویسنده تا حد امکان منتقل شود. با بررسی ترجمه نجفی از آثاری مثل "خانواده تیبو"، "ضد خاطرات"، "شازده کوچولو" و... با متن اصلی، متوجه این نکته می شویم که او به خوبی میداند کدام بخش از سبک نویسنده مربوط به زبان اصلی است و منتقل نمیشود و کدام بخش را می شود در زبان فارسی بازآفرینی کرد.
اصغر نوری ادامه داد: نجفی با تسلط بی نظیری که به زبان فارسی داشت، برای بخش های غیرقابل انتقال اثر هم مابه ازاهای خوبی در زبان فارسی پیدا میکرد و اصطلاحها و ضرب المثلهای قدیم و جدید فارسی را جایگزین نمونههای فرانسوی آن میکرد. بررسی ترجمههای نجفی با متن اصلی، اولین درس بزرگش این است که مترجم قبل از هر چیز باید تسلط خوبی روی زبان فارسی داشته باشد و رد نثرها و لحن های مختلف این زبان را در متون قدیم و جدید دنبال کرده باشد.
مترجم آثاری از پاتریک مودیانو گفت: آشنایی من با استاد ابوالحسن نجفی از ابتدای دهه 70 با خواندن ترجمه های او شروع شد که طیف گستردهای از ژانرهای ادبی را شمل میشد: رمان، داستان، نمایشنامه و متون نظری. نجفی برای من مترجمی فرهنگ ساز بود که در انتخاب آثار به نیازهای زمان خود توجه می کرد و از این رو بود که هم نمایشنامههای "شیطان و خدا" سارتر و "کالیگولا"ی کامو را ترجمه می کرد و از طرفی "نژاد و تاریخ" کلود لوی استروس و رمان ها و داستانهای گزیده ادبیات معاصر فرانسه.
او گفت: سال 76 تحصیل در رشته زبان و ادبیات فرانسه را در دانشگاه تبریز شروع کردم و هدفم مترجم شدن بود. آنجا استادی نداشتم که مترجمی از او یاد بگیرم و استادان من درواقع مترجمان خوبی بودند که در حوزه ادبیات فرانسه کار میکردند. میرفتم و کتابها را به زبان اصلی از کتابخانه دانشگاه میگرفتم و آنها را با ترجمههای فارسی تطبیق میدادم و اصولا مترجمان این کتابها به فارسی هم سه نفر بیشتر نبودند:"ابوالحسن نجفی"، "رضا سیدحسینی" و "مهدی سحابی". یادم میآید همان زمان کتابهایی مثل پرندگان میروند در پرو میمیرند، ضدخاطرات و کتاب دیگری را که آقای نجفی و سیدحسینی با هم ترجمه کردند به صورت تطبیقی خواندم و بعدها هم که کتاب شازدهکوچولو به ترجمه آقای نجفی بیرون آمد، این کتاب هم به همان شکل ترجمه کردند.
نوری در ادامه گفت: به هر صورت من به همین دلیل که البته برای من دلیل کمی هم نیست، ایشان را استاد خودم میدانم و چیزهای زیادی از جناب نجفی یاد گرفتم که اگر خودم میخواستم آنها را فرابگیرم باید سالها زحمت میکشیدم اما از این طریق توانستم این راه را بهتر و سریعتر طی کنم. بعدها هم کتاب "غلط ننویسیم" و دیگر مقالات ایشان را خواندم که واقعا با زبان فارسی و درست نوشتن بیشتر آشنا شدم. زبان مادری من زبان فارسی نیست و درست نوشتن فارسی را مدیون ایشان هستم.
نوری ادامه داد: من اعتقاد دارم بسیاری از مترجمان ما هم مدیون زحمات ایشان هستند که بیش از 50 سال است در این راه تلاش و کوشش کردند و بیشک یکی از بزرگترین چهرههایی هستند که اگر به کارنامه و خط سیر ایشان دقت کنیم میبینیم در تمام این نیمقرن همیشه بیحاشیه و بدون جوسازی و جنجال کار خودشان را انجام دادند. این مساله واقعا برای من یک الگو محسوب میشود و بسیار مهم است. امثال استاد نجفی میدانستند که ادبیات برخلاف دیگر رشتههای هنری محل جنجال و هیاهو نیست و فقط باید در تنهایی و خلوت نشست و کار کرد. او میداند که آثار ما باید به جای ما حرف بزنند و همین درک باعث شد که او طی این سالها کمتر در محافل ادبی ظاهر شود یا کمتر به مسائل مختلف واکنش نشان دهد و حرفشان را با آثار ماندگارشان به دیگران منتقل کردند.
اصغر نوری در ادامه گفت: اگر بخواهم نگاهی گذرا به یکی از ترجمههایشان و تفاوتش با دیگر ترجمهها داشته باشم باید از کتاب "شازدهکوچولو" مثال بیاورم. من ترجمه استاد نجفی، آقای قاضی و شاملو از "شازدهکوچولو" را با متن اصلی کتاب تطبیق دادم و این تطبیق با زبان اصلی میتواند درس بزرگی به همه ما بدهد. به جرات میتوانم بگویم که ترجمه آقای نجفی نزدیکترین ترجمه به متن اصلی است، آقای شاملو ترجمهای سلیقهای نسبت به متن اصلی کتاب انجام دادهاند. درسی که آقای نجفی از این ترجمه به ما مترجمان میدهد این است که ترجمه یک کتاب به نوعی بازآفرینی آن است، نه نوشتن کتابی دیگر. آنچه در ترجمه مهم است یکی انتقال درست مفهوم کتاب و دیگری تا حد ممکن انتقال سبک و نثر نویسنده است.
او درباره "شازدهکوچولو" توضیح داد: ترجمه "شازدهکوچولو" ابوالحسنی نجفی یکی از درخشانترین نمونهها در این زمینه است که واقعا میتواند درسنامه خوبی برای همه مترجمان باشد. خاطرهای که میتوانم از آن در انتهای این یادداشت از همزیستی ادبیاتیام با استاد نجفی یاد کنم این است که در دوره دانشجویی داستان کوتاهی به ترجمه ایشان خواندم از مارسل امه به نام "دیوارگذر". سالها بعد که میخواستم اولین کتابم را در حوزه ترجمه کار کنم همین مجموعه داستان را به صورت کامل ترجمه کردم و نام "دیوارگذر" را هم از آقای نجفی وام گرفتم. در همین نامگذاری مشهود است که ایشان به جای اینکه بیایند و دو کلمه دیوار و گذر را جداگانه ترجمه کنند مانند خود نویسنده از یک کلمه ترکیبی استفاده کردند تا همانطور که گفته شد سبک نویسنده حتی در نامگذاری داستان نیز رعایت شود. بعدها ایشان را دیدم و از ایشان برای این کار اجازه گرفتم.
اصغر نوری در پایان گفت: ابوالحسن نجفی جزء نسلی است که متاسفانه در ادبیات ما تکرار نشدند. نسلی که شرافت و وجدان کاری برایشان بیشتر از هر چیز دیگر اهمیت داشت و ادبیات را بیش از همهچیز جدی میگرفتند.