سرویس تئاتر هنرآنلاین: وقتی نمایش به صحنه میرود و تماشاگران به تماشای آن مینشینند، نخستین چیزی که نظر آنها را جلب میکند، حضور بازیگران و نقش آفرینی آنها بر صحنه، داستان یا نوع کارگردانی خالقان آن اثر هنری است. آنچه غالبا از دید همه مخفی میماند حضور گسترده عوامل اجرایی است که پشت دکورهای عظیم و لباسهای رنگارنگ بازیگران گم میشوند. افرادی که فعالیت آنها در پشت پرده جهت اجرای یک نمایش ضروری است. طراحان لباس، نور و گریم، مسئولین نور و صدا، گریمورها، مدیران صحنه و سالن، مسئولین کارگاههای دکور و لباس و...
در گذشتههای دور بازیگران نقش اول کارگردانی نمایش را نیز بر عهده داشتهاند، ولی در اثر گذشت زمانی و لزوم تخصصیتر شدن کارها در تئاتر، مانند سایر علوم تغییرات و تحولات بسیاری رخ داده است. به نحوی که امروز یک مجموعه تئاتری از افراد بسیاری تشکیل شده که هرکدام شغل و کار تخصصی خود را در این مجموعه بر عهده دارند. حتی در برخی از موارد کامپیوتر جای انسانها را میگیرد و انسانها فقط نقش یک برنامهریز و سپس اپراتور را ایفا میکند.
طراحی صحنه تئاتر از عوامل موثری است که میتواند نقش بسزایی در پیشبرد اهداف گروه اجرایی داشته باشد، اتفاقی که متاسفانه در اکثر مواقع به دلیل مسائل مالی با بیمهری گروههای تئاتری مواجه شده و با بیتوجهی، این عامل موثر تبدیل به یک عنصرکم اهمیت و پیش پا افتاده میشود.
در تئاتر، طراح صحنه به عنوان پلی میان هنرهای تجسمی و هنرهای نمایشی وارد میشود. اوست که فضایی را خلق میکند تا اتفاقات نمایش در آن رخ دهد. در واقع طراح صحنه به عنوان یک فرستنده عمل میکند و برای این امر باید ذوق و استعداد فراوان داشته باشد. طراح صحنه دید و تخیلی خلاق، مهارت و چیره دستی یک کارگران فنی و دانش و درک تئاتری یک بازیگر را دارد. او باید این استعداد را داشته باشد که با شیوه و متود خود دیدگاهاش را به روشنی بیان کند.
باید همچون کارگران فنی بتواند با استفاده از مواد و شیوههای منحصر به فرد تئاتری، با مهارت، سرعت و در نظر گرفتن محدودیتهای ساختاری به طرحهای خود عینیت بخشد و از همه مهمتر با بررسی ساختار دراماتیک و درک اهداف نمایشنامهنویس، تصویر نویسنده را کشف کرده و ترجمان دیداری آن را روی صحنه پیاده کند.
آگاهی از حرکتهای ضروری بازیگران و تکنیکهای کارگردانی به طراح کمک میکند تا محیط مناسبی به منظور پشتیبانی کنش نمایش خلق کند. همچنین باید با لباس و نور آشنا باشد، حتی اگر این کار بر عهدهاش نباشد، زیرا از چگونگی تاثیرات تابش نور بر صحنه، چگونگی ترکیب و هماهنگی لباسها با صحنهای که طراحی کرده است، آگاه باشد. طراح صحنه باید با استفاده از یک فضاسازی صحیح و تاثیرگذاری قوه تعقل و ضمیر خودآگاه، تماشاگر را بیرون از صحنه نگاه دارد.
در این میان، جشنواره بینالمللی تئاتر فجر به عنوان رویدادی هنری به واسطه بخشهای مختلف و حضور هنرمندان و طراحان سراسر کشور بازتابی از رخدادهای یک سال گذشته و آینده تئاتر و نگاه هنرمندان عرصههای مختلف به هنر تئاتر باشد. به این منظور نگاهی کلی به حضور طراحان صحنه در مهمترین رویداد هنری کشور خواهیم داشت:
طراحان صحنه بخش مرور تئاتر ایران
آثار راه یافته به بخش مرور تئاتر ایران نمایشهایی هستند که سال گذشته به صحنه رفته و اجرای عموم داشتهاند و اکنون به عنوان آثار برگزیده به جشنواره سی و چهارم راه یافته و اجرا میشوند. نمایشهایی که بعضی از آنها طراحیهای سخت و با جزئیات بسیار داشتهاند و برخی دیگر نه. در میان نمایشهای بخش مرور نمایشهایی از استانهای کشور حضور دارند که اغلب کارگردانان آنها طراحی صحنه را نیز بر عهده داشتهاند. کارگردانهایی چون مهدی ضیا چمنی "کارگردان تب سرد روی پیشانی داغ" از مشهد، صمد آذرخش کارگردان "تعبیر خواب" از قم، امیر حسین طاهری کارگردان نمایش "خانم" از سیرجان و ندا قربانیان کارگردان "ساده با تو یک ترانه" از کرج. این مسئله میتواند از یک سو نشانی از مسائل مالی و فشارهای وارده به گروههای نمایشی باشد. مسئلهای که کم و بیش تمام گروههای تئاتری با آن روبه رو هستند. در این میان فشارهای مالی برای هنرمندان استانی به واسطه دور بودن از مرکز و محدودیتهای پیش پایشان به مراتب بیشتر است. البته کارگردانانی هم هستند که آشنایی با این حوزه دارند و حساسیتهایشان در اجرا و تولید باعث میشود تا خود طراحی کارهایشان را بر عهده گیرند مانند محمد مساوات کارگردان نمایش "بیضایی".
در این بخش میتوان نامهای آشنایی چون امیرحسین دوانی طراح صحنه نمایش "آنسفالیت"، رضا مهدیزاده طراح صحنه "هیچکس نبود بیدارمان کند"، سیامک احصایی طراح صحنه نمایش "جان گز"، احمد کچهچیان طراح صحنه نمایش "عامدانه، عاشقانه، قاتلانه"، مجید علی اسلام طراح صحنه "هتلی ها"، نوید به تویی طراح صحنه "وانیک"، علی افشاری طراح صحنه نمایش "ازدواج آقای می سی سی پی" را دید. طراحانی که از تجربه بسیار برخوردارند و با کارگردانان متعددی همکاری داشتهاند.
طرح های رئال و مینی مالیستی اساس آثار بخش تازه های تئاتر ایران
بخش تازههای تئاتر ایران نیز معرفیکننده تازهترین تولیدهای هنر نمایش است. بخشی که نشانگر مسیر تولیدات و آثار سال آینده تئاتر کشور خواهد بود. تمام تولیدات این بخش به جز نمایش "آخرین انار دنیا" از بندرعباس کار هنرمندان تهراناند. گروهی که تنها در طراحی صحنه این بخش نقش دارد. سایر آثار همگی طراحان صحنه خاص خود را دارند، طراحانی که در میان آنها نمیتوان نام آشنایی را دید.
در میان هشت نمایش راه یافته این بخش، بیشتر مخاطبان منتظر دیدن نمایش "راز مهر راز سپهر" به کارگردانی شکرخدا گودرزی بودند، نمایشی که پروژه بزرگی به شمار میرفت و گروه بزرگی در تولید آن دست دارند. این نمایش که روز گذشته در سالن اصلی مجموعه تئاترشهر به صحنه رفت، نتوانست نظر مخاطبان و منتقدان را به دست آورد، چراکه تمام صحنه و طراحیهای آن محدود به پارچههای سفیدی در اطراف صحنه و گونیهایی که با آن کف سالن را به رنگ خاکی درآورده بودند میشد. نکتهای که در این میان باید به آن توجه کرد آنست که در میان تولیدات تازه ایران، صحنههای نمایش بیشتر صحنههایی رئالیستی یا مینیمال دارند و از طراحیهای خاص در آنها خبری نیست.
فاصله طراحان نسل نو با تکنولوژی های نوین در آثارشان
بخش نسل نو جشنواره نیز فرصتی برای معرفی آثار برتر دانشجویان، تازه دانشآموختگان و هنرمندان جوان عرصه تئاتر فراهم میکند. بخشی که میتواند نشانگر آینده تئاتر باشد چراکه نگاه نسل تازهای از هنرمندان را که به زودی وارد عرصه هنری میشوند و تئاتر این سرزمین را در سالهای بعد شکل میدهند را معرفی میکند. در این بخش تنها فریار حسینی کارگردان نمایش "توران" و آلما گشتاسب با نمایش "خواب طولانی انار آباد"دو کارگردان جوان در کنار طراحان صحنه نمایششان حضور دارند.
نکته قابل تامل آنست که با توجه به اهمیت و علاقه نسل جدید به تکنولوژیهای اجرایی جدید، تنها یک نمایش درطراحی کار خود از این شیوهها بهره برده است و باقی آثار بیشتر فرمگرا هستند. با توجه به تاکید برگزارکنندگان و تاکید آنها در برگزاری کارگاههای آموزشی برای آموزش تکنولوژیهای جدید این سئوال پیش میآید که آیا نیازسنجی لازم در این زمینه صورت گرفته است یا نه؟ گویا کارگردانان و هنرمندان ما هنوز هم توجه زیادی در طراحی آثارشان به این روشها ندارند و ایجاد همان صحنههای معمول را ترجیح میدهند.
رقابت ایده های کارگردانان بزرگ تئاتر در بخش میهمان
شاید مهمترین اتفاق در زمینه طراحی صحنه در بخش میهمان رخ داده باشد. یکی از مهمترین طراحیها توسط استاد مسلم تئاتر ایران علی رفیعی همراه با مشاوره منوچهر شجاع یکی از طراحان مهم صحنه در نمایش "خاطرات و کابوسهای یک جامه دار" شکل گرفته باشد. علی رفیعی صحنههای را خلق کرده که هر یک مانند تابلوی نقاشی است. تابلوهایی که به زیبایی از مقابل دیدگان تماشاچیاناش عبور و آنها را محصور خود میکند. این بخش میزبان تعدادی از بزرگترین کارگردانان تئاتر همچون بهروز غریبپور کارگردان "اپرای کولوی"، آتیلا پسیانی کارگردان نمایش "وضعیت صفر"، محمد رحمانیان، کارگردان نمایش "دعوت به دو نمایش همراه، رضا گوران "شب آوازهای اش را می خواند"، محمد عاقبتی کارگردان نمایش "من شاه ریچارد بودم"، آرش دادگر کارگردان "اودیسه"، نادر برهانی مرند کارگردان نمایش "در خواب دیگران" و... است.
"جان پاپل باوم" مهمترین طراح بخش بین الملل
در پایان باید اشارهای به یکی از مهمترین آثار این دوره در بخش بینالملل هم داشت. نمایشی که بسیاری منتظر اجرای آن در تالار وحدتاند و آن "هملت" به کارگردانی توماس اوسترمایر یکی از 10 کارگردان معروف اروپا است. طراحی صحنه این نمایش بر عهده "جان پاپل باوم" است، او یکی از طراحان شناخته شده است که از شهرت بسیاری برخوردار است. طراحی که فعالیت خود را با کارگردانان معروفی چون چون استومایر، تام کوئل و رابرت شوستر از زمانی که دانشجوی معماری و تئاتر بوده، آغاز کرده است.