سرویس تئاترهنرآنلاین: شاید بارها شنیدهایم که پس زمینه تئاتر در ایران به دوران باستان باز میگردد. شروع اولین تئاتر و پدیدههای بازیگری مردم این سرزمین در مراسم و تشریفاتی که در آنها به ستودن قهرمانهای افسانهای، ملی و تحقیر دشمن میپرداختهاند تداعی پیدا میکرده است. با توجه به این مسئله و تاریخچه نمایشهای ایرانی، این روزها دیگر نمیتوان در میان خیل نمایشهایی که به صحنه میروند، نمایشهای ایرانی و یا آثاری که براساس این نمایشها هستند را مشاهده کرد، حتی دیگر شوق پرداختن به این نمایشها در میان هنرمندان جوان و فارغ التحصیلان تئاتر هم دیده نمیشود و تنها گروههای معدودی در این حوزه فعالیت میکنند.
گروه تئاتر "نقاب" از جمله گروههای نمایشی است که بر اساس پژوهش روی نمایشهای ایرانی کار میکند و تاکنون آثار متعددی را بر اساس نمایشهای ایرانی به صحنه برده است. این گروه در سی و چهارمین جشنواره بین المللی فجر با نمایشهای "سلطان مار" نوشته بهرام بیضایی به کارگردانی خیرالله تقیانیپور و "دو روی روایت نادری" نوشته خیرالله تقیانیپور و کارگردانی جواد نوری حضور دارد. بر این اساس گفتوگویی با این دو هنرمند داشتهایم که میخوانید:
هدف ما کار در سطح ملی است
در جشنواره سی و چهارم نمایشی با عنوان «سلطان مار» نوشته بهرام بیضایی را همراه با هنرمندان آذربایجانی در بخش استانی به صحنه بردید. این پروژه مشترک چگونه شکل گرفت؟ از سوی دیگر چرا این نمایشنامه را انتخاب کردید تا با همراهی هنرمندان کشوری دیگر اجرا کنید؟
خیرالله تقیانیپور: سال گذشته برای کارگردانی اثری به آذربایجان دعوت شدم. در واقع نمایش اثری عاشورایی در ایام ماه محرم بود. براین اساس تصمیم گرفتیم متنی را بازنویسی و کار کنیم. متن ایرادهایی داشت زیرا آنها نسبت به واقعه عاشورا شناخت کافی نداشتند. در این میان با هنرمندان بسیاری آشنا شدم، یکی از آنها «حیدر اف» مدیر یکی از کمپانیهای تئاتر آذربایجان بود. او علاقمند بود با ایران تعامل داشته باشد. او به واسطه حضور در جشنواره تئاتر فجر سی و سوم با کار من آشنا بود. بنابراین در خواست شکلگیری یک کار مشترک را دادند.
سیستم تئاتر آذربایجان متفاوت است. هر کمپانی، کارگردان و بازیگران خاص خود را دارد. ابتدا قرار بود یکی از متنهای خودم را کار کنیم اما با مشورتهایی که با اتابک نادری، مهدی شفیعی مدیر کل هنرهای نمایشی و دکتر سعید اسدی داشتیم، نمایشنامهای را انتخاب و روی آن کار کردیم، اینگونه امکان معرفی تعدادی از آثار شاخص ادبیات نمایشی نیز به وجود میآمد.
یکی از دغدغههای همیشگیام تئاتر ملی است. «سلطان مار» یکی از متنهای مهم استاد بیضایی است. استاد قصه آن را از مادر بزرگشان شنیده بودند و برای آذری زبانها نیز غریب نبود. گویی هنوز قصه زنده است. خوشبختانه تفاهم نامهای با جمهوری آذربایجان تحت نظارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نوشته شد و نمایش تولید و اجرا شد، این اثر با استقبال خوبی در باکو، گنجه و... نیز روبرو شد.
با توجه به اینکه تمامی هنرمندان اهل کشور آذربایجان هستند، تمرینهای نمایش چگونه شکل گرفت؟
خیرالله تقیانیپور: من به آذربایجان رفتم و نزدیک به یک ماه در این کشور با این هنرمندان تمرینات فشرده و سختی را پشت سر گذاشتم. دو هفته طول کشید تا با زبان آنها آشنا شوم زیرا ترکی آنها کمی با ما متفاوت است. روزهای اول به خاطر زمان طولانی تمرینها خسته میشدند چون به تمرینات فشرده این چنینی عادت نداشتند. یکی از اتفاقات خوب این کار، شکلگیری یک کار گروهی بود، هیچکس به تنهایی دیده نمیشود. نگاهی که امیدوارم در جشنوارهها نیز ایجاد شود، به این معنا که جوایز به افراد داده نشود، گروههای نمایش دیده شوند و مورد تقدیر قرار گیرند.
نمایش شما تنها در فجر استانی اجرا داشت، چرا؟
خیرالله تقیانیپور: ما میدانستیم به بخش بین الملل نخواهیم آمد، زیرا زمان امضای تفاهمنامه اعلام شده بود که نمایش باید ارزیابی و برای شرکت و یا عدم حضور آن در جشنواره تصمیم گرفته شود. متاسفانه ارزیابی صورت نگرفت و تنها فیلم اثر را دیدند. البته معتقدم مدیران فرهنگی ما، باید فرهنگ، نگرش و مفاخر ایرانی را در سطح جهان مطرح کنند، مدیر کل هنرهای نمایشی آقای شفیعی استراتژی خوبی را پیش گرفتهاند و آن صدور آثار و ادبیات ما به کشورهای همسایه است. اقداماتی نیز در این زمینه شکل گرفته است.
بدون شک زمانی که چنین روابط فرهنگی شکل میگیرد، باید قدر آن را دانست و گسترش داد. ایجاد برنامههای زیرساختی برای چنین روابطی ضروری است نه آنکه محدود شود. طبیعی است اگر اتفاقی به درستی ادامه پیدا نکند از بین میرود و ایجاد دوباره آن نیاز به هزینه و زمان دوبرابری دارد. برایم روشن است که نمایش "سلطان مار" در همان دو اجرایی که در مشهد و تبریز داشت با استقبال بسیاری از سوی هنرمندان روبه رو شد.
کارهایی که گروه نمایش ما طی این چند سال به صحنه برده است، همگی بر اساس تحقیق و پژوهش بوده و در اکثر موارد هم با موفقیت بسیاری روبه رو شده است. تلاش ما بر آن بوده است تا آئینهای ما در سطح بین الملل شناخته شوند. کاری که متاسفانه در اولین حرکتمان محدود شد. این مسئله از سوی مدیران خودمان شکل میگیرد نه خارج از ما. با این روند، وقتی به عنوان هنرمند تمام سختیها را به جان میخرم، در برابر چنین واکنشهایی، انگیزههایم از بین میرود و دیگر بار این کار را انجام نخواهم داد. هدف ما ملی شدن تئاتر است. دیگر افرادی را نداریم که به نمایشهایی که ریشه در فرهنگ و سنن ما دارند بپردازند. مگر چند نفر با این شیوه کار میکنند!
جواد نوری: کاش این نمایش کار خیرالله تقیانیپور نبود و میشد به راحتی در مورد آن حرف زد. هر کس از بیرون آن حرفها را بشنود فکر میکند او کار خودش را تبلیغ میکند. سال ۱۳۹۰ نمایش "پری" را اجرا کردیم. این نمایش اتفاقی خوب بود چراکه اولین بار از گروه تقدیر شد. میگویم گروه، زیرا در نمایش ایرانی همه در خدمت نمایشاند. ما نخستین بار در «تونس» اثری را به نمایش گذاشتیم که بر اساس تکنیکهای نمایش ایرانی بود، در کنار آن نشستهایی را با حضور دکتر محمدرضا خاکی برگزار کردیم تا در مورد شیوه نمایش ایرانی صحبت کنند. بازخورد نسبت به این اثر به گونهای بود که تلویزیون رسمی تونس در مورد این نمایش و نشست صحبت کردند و برنامهای را به آن اختصاص دادند. بعد از آن هم دعوتهایی از کشور هلند، لبنان و... برای این نمایش داشتیم. هیچ وقت یک جریان به یکباره شکل نمیگیرد. ما اجراهایی در هندوستان، تونس و گرجستان داشتیم تا نوبت به تولید و ایجاد همکاری مشترک با آذربایجان رسید. یکی از مشکلات عمده ما نداشتن برنامه مدون و دائم است. برنامهای در حوزه فرهنگی نداریم. تئاتر ما نیاز به بازتعریف دارد. این روزها جوانان ما از زوایه دیگر به هنر تئاتر نگاه میکنند تنها به دنبال جذب مخاطباند اتفاقی که تا چند سال پیش به این شکل نبود.
مهمترین مسائلی که شما در جشنواره تئاتر فجر با آن مواجهید چیست؟
خیرالله تقیانیپور: چگونه نمایشی که از بخش استانی به جشنواره آمده با نمایشی که اجرای عموم داشته میتواند رقابت داشته باشد؟ یا نمایشهایی که برای نخستین بار به صحنه میروند با نمایشی که ۶۰ اجرا داشته مقایسه شوند؟ بدون اینکه بداند تحت چه شرایطی قرار است به صحنه برود؟ اصولا تعریف ما از بخش مهمان در جشنواره چیست؟ نمیشود که همه بخشها حتی مهمان باهم مورد داوری قرار بگیرند! بیعدالتی است. ما باید تعریف داشته باشیم. اگر یکی از بزرگان تئاتر به جشنواره تئاتر فجر میآید، قطعا بازیگران خوب و با تجربه برای او بازی میکنند، یک جوان شهرستانی چگونه باید با او مقایسه شود؟ بخش مهمان نباید در بخش مسابقه قرار بگیرد.
جواد نوری: نگاه درست آنست که زمینه مناسبی برای رشد نسل جدید تازه تئاتر ایجاد کنیم، چراکه آنها آینده تئاتر ما هستند و باید به درستی هدایت شوند و از حمایت مادی و معنوی برخوردار باشند. جشنواره تئاتر فجر، بزرگترین رویداد تئاتری ایران است، بنابراین حساسیتها پیرامون آن بیشتر است.
نگاه ما به نمایشهای ایرانی باید به روز باشد
محوریت آثار شما برپایه نمایشهای ایرانی است. نگاه شما به این نمایش چیست؟ آیا نمایشهای ایرانی نیاز به بازتعریف دارد؟
خیرالله تقیانیپور: نمایشهای ایرانی ریشه در فرهنگ و سنن ما دارند. با احترام به نگاه موزهایی که به این نمایشها میشود و نمونههای آن را در تماشاخانه سنگلج داریم، باید نگاه متفاوتی ایجاد شود. با توجه به تغییرات زمانی دیگر نمیتوانم به مانند گذشته عمل کنیم، مانند اینکه تنها عروسک نخی مبارک را به همان سبک و سیاق قبل حرکت دهیم، دیگر این روزها تمام عروسکها چشمهایشان حرکت میکند. با توجه به ریشههای عمیق ما میتوان به خوبی از آنها بهره برد. تنها آن را به روز نمیکنیم. در طی این سالها آقای پورآذری تحولات را ایجاد کردند اما ادامهدار نشد. گروه ما تلاش میکند آنها را احیا و به روز کند. ما منابع را داریم اما حمایت نه. کار در این زمینه نیاز به تحقیق و پژوهش دارد. اگر در این زمینه تخطی کنیم مخاطبان به راحتی مچ ما را میگیرند. بنابراین کار در این حوزه بسیار سخت است.
چرا با وجود این سختیها در این حوزه کار میکنید؟
خیرالله تقیانیپور: بخشی از آن به علاقه و بخشی دیگر به تعصب بازمیگردد. شاید اگر ما هم مانند حمید پورآذری و اصغر دشتی و... ببینیم در سالهای آینده اتفاقی نمیافتد آن را رها کنیم. ما تلاش میکنیم اما متاسفانه همراهی و حمایتی صورت نمیگیرد. عدهای متعصبانه در مورد نمایشهای ایرانی کار میکنند و آنها باید حفظ شوند.
این به روز شدن به اصالت این نمایشها ضربه نمیزند؟ دیدگاههای متفاوتی در این مورد وجود دارد، برخی معتقدند نمایشهای ایرانی باید به همان شکل سنتی و موزهای خود باید باقی بمانند؟
خیرالله تقیانیپور: نباید اینگونه باشد. در معماری هم یک عده میگویند باید با همان خشت کار کرد. با توجه به زمانی که در آن قرار داریم، مصالحمان باید تغییر کند نه هویتمان. معماریمان باید اصالت خود را حفظ کند. در این میان میبایستی به مسائلی زیربنایی پرداخت. اینکه چه مسائلی مانع از آن میشود که بیشتر کارگردانان و نسل جدید تنها تمایل به آثار غربی داشته باشند، نه نمایشهای ایرانی؟ چرا هیچ دغدغهای در مورد این کارها که هویت ما محسوب میشوند، میان هنرمندان و مدیران ما وجود ندارد؟ بزرگترین مشکل ما اینست که خروجی جشنواره دانشجویی هیچ نمایش ایرانی وجود ندارد؟ آنقدر که آنها نسبت به آثار غربی شناخت دارند با آثار و نمایشهای ایرانی بیگانهاند.
این مسئله نیازمند آسیبشناسی فرهنگی است. گارد زیادی نسبت به نمایشهای ایرانی وجود دارد که بیشتر آن به مسائل زیرساختی باز میگردد.
جواد نوری: باید یک محصول درست به مخاطب بدهیم، بسیاری از کارهای پرفروش ما، نوشته و کار هنرمندان ایرانیاند. درگذشته حرکتهای خوبی آغاز شد، اما در نطفه از بین رفت. نمایش «غولتشنها» مولفههای ایرانی دارد. زیرا پشتوانه تحقیقاتی برخوردار بود. نمایش ایرانی جزء معدود نمایشهایی است که مخاطبان آن را دوست دارند زیرا حرف و داستانهای خودشان را میبینند. تفاوت ما با غرب در قصه گویی است. دلیل پیشرفت غرب داشتن تکنیک و بهرهگیری از داستان و قصه شرقی است. طبیعی است نمایشهای ایرانی را ما بهتر میتوانیم درک کنیم، همانگونه که آنها «هملت» را بهتر میشناسند و اجرا میکنند.
چند سال پیش بازار تئاتری ایجاد شد که کمپانیهای تئاتر به آن آمدند. آنها استقبال بسیاری از غرفه ما کردند و زمان زیادی آنجا ماندند. وقتی دلیل آن را جویا شدیم، مترجم گروه به ما گفت، به دلیل اینکه آنها آثار مختلفی از بزرگانی چون شکسپیر، بکت و... را دیدهاند. برای آنها تکنیکها و شیوههای نمایشهای ایرانی و موسیقی و کاربرد آنها مهم و جذاب بود. نمیدانم دانشجویان ما که حتی تجربه خروج از ایران را نداشتهاند و با فرهنگ، ادبیات نمایشی و هنرمندان دیگر آشنا نیستند، چگونه به آثار غربی میپردازند؟ بسیار جالب است که بدون شناخت و داشتن تجربه لازم از آثار بزرگ غرب اقتباس میکنند و با اسم خودشان کار میکنند. ما مخاطبانمان را نمیشناسیم. باید اتاق فکری ایجاد شود تا به بررسی این مسئله بپردازیم که تماشاگران ما به دیدن چه آثاری علاقمند و نیازمندند؟ متون خوب و قابل توجه انتخاب شوند.
اگر نمایشی جذاب است، آن را باید به استانهای دیگر برسانیم تا هنرمندان بتواند با توجه به دیدگاههای خود روی آن کار کند. وقتی تنها آثاری که به سختی درک میشوند توسط جشنوارههای مهم انتخاب میشوند، هنرمندان استانی ما هم به سمت ایجاد چنین کارهایی میروند که از جریان غالب عقب نمانند.
نادرشاه آذربایجانی نیست!
کمی درباره نمایش "دو روی روایت نادری" بگویید؟
جواد نوری: چرا با بحران مخاطب مواجهه میشویم؟ آیا تئاتر تنها برای تعداد کمی از مخاطبان است؟ ما هم از ابتدا روی نمایشهای ایرانی کار نمیکردیم، بعدها تصمیم گرفتیم روی درام ایرانی کار کنیم. برای اجرای هر کدام از کارهایمان دلایلی داریم. بعد از سفری که آقای تقیانیپور داشتتند، به نتیجه رسید که کشورهای همسایه از تمام الگوهای ما استفاه میکنند. رانندههای تاکسی در تاجیکستان به خوبی شاهنامه میخوانند یا نادر شاه را شاه آذربایجانی میدانند. کاری به خوب یا بد بودن نادر شاه ندارم اما بهره بردن از فرهنگ و شخصیتهای ما در سایر کشورها اتفاق خوبی نیست. در این میان رسالت ما به عنوان افرادی که فعالیت فرهنگی میکنند آن است که در این حوزه کار کنیم. براین اساس در مورد دوره افشاری تحقیق کردیم و متوجه شدیم هیچ درامی وجود ندارد. پادشاهی که در دوران حکومت نه ساله خود، تنها به دنبال کشورگشایی بوده است.
منابع در این رابطه بسیار پراکنده بود، بعد از تحقیقات بسیار آنها را گردآوری کردیم و با اساتید تاریخ جلساتی را برگزار کردیم. نوشتن نمایشنامه یکی از مراحل کار بود بعد از آن به طراحیها رسیدیم، که منابع کافی در مورد آن وجود نداشت. طراحی صحنه و لباس ما سه ماه زمان برد. ما به آکسسواری رسیدیم که وجود نداشت مانند کلاه خود، لباسهای سربازان و سرداران نادر شاه. تمام تلاشمان را به کار بردیم که مخاطب بداند پوشش آن دوره چگونه بوده است.
اکنون نمایش «دو روی روایت نادری» به عنوان یکی از آثار بخش مرور در این دوره از جشنواره حضور دارد. تنها مساله آنست که ما در برگه ثبت ناممان به دبیرخانه جشنواره درخواست دادیم در تماشاخانه سنگلج اجرا نرویم، اما باز هم بعد از اعلام در این تماشاخانه قرار داده شدهایم. دلیل ما نبود امکانات کافی برای اجرا است نه خود این تماشاخانه.
"بوقلمون" داستان خطی ندارد
شما نمایش "بوقلمون" را نیز تا پیش از جشنواره به صحنه داشتید. به نظرم کارگردانی کار از متن جلوتر بود، به خصوص در یک سوم پایانی نمایش که تکرار میشد.
خیرالله تقیانیپور: قصه برای مخاطبان آشناست. ما هر چه داریم از گذشتهمان است. تلاش کردم، شبیه آیینهای زورخانه ایی پیش برویم نه اینکه قصه ارسطویی و خطی داشته باشیم. باعث افتخار است اگر کارگردانی جلوتر بوده است. نمایش ایرانی اگر قصه خوبی نداشته باشد نمیتواند ارتباط برقرار کند. یکی از تعاریف نمایش ایرانی این است که شما داستان را میدانید، حتی میدانید تعزیه زینب را یک مرد میخواند. ما مخاطب را جلوتر فرض کردیم، اما تماشاگران نمیدانند غریبه همان پری است. اتفاقا نمایشنامه بسیار سختی است. زبان سختی دارد که هنرمندانه ساخته شده است مواردی در آن وجود دارد که متعلق به نویسنده است حتی واژهها. تمام اجزا کنار هم بار محتوایی را ایجاد میکند.
مهرانگیز قهرمانی/