سرویس تئاتر هنرآنلاین: تاریخ با اسطورهها و راز و رمزهای نهفته در آن همواره سوژهها، مضامین، داستانها و ایدههای بسیاری را در اختیار نویسندگان قرار داده است. بیشتر این ظرفیتها، جذابیتهای زیادی، برای قرار گرفتن در جریان تولید با خود به همراه داشتهاند. از همین روست که توجه به تاریخ، رویکرد تاریخی به مسائل اجتماعی و موضوعاتی از این دست هر بار در قالب یک نمایش به اجرا درآمدهاند.
علی شمس از جمله کارگردانانی است که این بار از زاویهای متفاوت به تاریخ و اسطوههای آن نگاه میکند و آن را به تصویر میکشد. او در تازهترین اثر خود که برای حضور در سیو چهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر و بعد از آن اجرای عموم آماده میشود، بستری از تاریخ بین النهرین را مد نظر قرار داده است و همراه با بازیگران نام آشنایاش، مراحل تمرین این نمایش را پشت سر میگذارد. به این بهانه تصمیم میگیرم ساعتی را با او و گروه اجراییاش بگذرانم.
سالنها و پلاتوهای نمایش این روزها به واسطه تمرین گروههای نمایشی برای حضور در جشنواره تئاتر فجر روزهای شلوغی را پشت سر میگذارد. به تالار محراب جایی که گروه نمایش "داستانهای میان رودان" در آنجا تمرینات خود را پشت سر میگذارد میروم، وقتی به سالن کوچک تالار وارد میشوم گروه مشغول تمریناند؛ اولین تصویری که با ورود به سالن تمرین با آن روبه رو میشوم، تصویر کتیبهای است که بازیگران آن را ساختهاند، تصویری که مخاطب با دیدن آن گویی با ماشین زمان وارد سالها و سرزمینهای دور بین النهرین میشود؛ سالهایی که شاید تنها تصاویری از آنها در کتیبههای سنگی و منابع مکتوب باقی مانده باشد.
با کهن الگوها شوخی میکنیم
به جمع گروه نمایش "داستانهای میان رودان" میپیوندم و به صحبت با آنها میپردازم. علی شمس با اشاره به اینکه این اثر متنی پارودیک است میگوید: این اثر، متنی پارودیک در سه اپیزود است. در واقع این نمایش نگاهی پارودیک به سرچشمهها، مفاهیم اولیه هستی، شکلگیری کلمات و ساخته شدن مفاهیم دارد. مفاهیمی مانند انتقام، کشورگشایی، روابط انسانی و شکلگیری ملتها. در واقع با مفاهیم کلیدی و کهن الگوها که جوامع مدنی شکل داده شوخی میکند. البته این مسئله تسری پیدا میکند و تنها به میان رودان محدود نمیشود، حتی کهن الگوهای ادبی ما را هم دربرمیگیرد.
او ادامه میدهد: بشر همیشه در مورد شکلگیری، اختراع و اکتشاف خیالپردازی کرده است. بسیاری از اتفاقات هم بر حسب اتفاق بوده است. در واقع خیلی مواردی که الان به عنوان دستورالعمل استفاده میکنیم، حاصل کشف و اتفاق است، مانند اینکه دایره گرد است و اگر چرخ هم گرد باشد، در ارابه مورد استفاده قرار میگیرد. این مفاهیم با استفاده از کلمات در فضای کمدی به من کمک میکند که برای ساختن مفهوم بدلی، با مفاهیم اصلی شوخی کنم.
کارگردان نمایش "قلعه انسانات" با ارائه توضیحاتی در مورد اینکه این مفاهیم چگونه خود را در اجرا نشان میدهد، عنوان میکند: بخشی از این مفاهیم متن است که ساختار کلی اجرا را نشان میدهد و بخشی از آن هم مبتنی بر تواناییهای بازیگر و میزانسن صحنهای است که برگرفته از ژستال، آنالیزهای خطی و استفاده از رفتارشناسی جهان باستان است که ما از کتیبهها، کاشیکاریها و معماری دوران باستان اخد و شوخی کردیم. این روند با همآمیزی با متن آن چیزی را میسازد که به آن "داستانهای میان رودان" میگوییم.
شمس در رابطه با فضای کمیک این نمایش بیان میکند: این نمایش به شدت پارودیک است، اجازه نمیدهد که تماشاگر چیز جدی ببیند و با نگاه استعاری در مورد موضوعات حرف میزند که تمام چیزهای جدی تاریخ میتوانند به همین شکل شوخ گونه شکل گرفته باشند. تمام مسائل عمیق فلسفی ممکن است خیلی شوخیتر از این حرفها باشند. داستان این نمایش از بین النهرین شروع میشود چون خاستگاه تمدن و خط بوده است.
او در رابطه با تغییر یکی از بازیگران نمایشاش تنها چند روز مانده به برگزاری جشنواره و اجرای عموم توضیح میدهد: درست دو هفته پیش از جشنواره تئاتر فجر، یکی از بازیگران نمایش با وجود قراردادی که با ما داشت، اعلام کرد پیشنهاد خوبی برای بازی در یک سریال داشته و بدون اینکه شرایط ما را در نظر بگیرد، گروه را ترک کرد تا در یکی از سریالهای نوروزی تلویزیون بازی کند. متأسفانه این بازیگر چهار ماه تمرین این نمایش را نادیده گرفت و تمام انرژی را که صرف آمادهسازی کار شده بود، هدر داد و حالا گروه باید وقت و انرژی مضاعفی برای آمادهسازی نمایش بگذارد. البته ما به سرعت بازیگر دیگری را جایگزین او کردیم اما به هر حال ناچاریم دوباره از ابتدا یکسری تمرینها را انجام بدهیم و همه اینها، شرایط دشواری را به گروه تحمیل میکند.
او اضافه میکند: اغوای سینما و اعتماد به نفس سینماییها بسیار بیشتر از ماست. این مشکل از خودِ تئاتر است که همیشه خود را نسبت به تصویر در سطح پایینتری میبیند. مثلا بارها شاهد بودهایم که گروههای تئاتری نمایشهای خود را به کارگردانهای سینما تقدیم کردهاند اما هرگز ندیدهایم یک کارگردان سینما حتی یک سکانس از فیلمش را به کارگردانهای بزرگ تئاتر تقدیم کند! این مسئله تنها به اخلاقیات فردی باز نمیگردد، هیچ قانون و چهارچوبی وجود ندارد که بتوانیم به آن تکیه کنیم.
با نقب به تاریخ باستان، ریشهها را به چالش میکشیم
رامین سیاردشتی یکی از بازیگران این نمایش است. او با بیان توضیحاتی درباره این اثر عنوان میکند: اکنون در حال آماده سازی نمایش "داستانهای میان رودان" هستیم. متن یک پارودی است که مرکزیت و بن مایهاش از تمدن بین النهرین است و کارگردان تلاش کرده به نوعی ریشههای مسائلی چون خشونت، قدرت طلبی و... را مد نظر قرار دهد. حکومتهایی که در طول تاریخ شکل دیکتاتورگونه و نمایی از جمهوری دارند و از درون دچار مسائلیاند. با نقب زدن به تاریخ باستان آن ریشهها مشکلات سیاسی اجتماعی و فرهنگی به چالش کشیده میشود و از دل این مسائل به فضای کمدی میرسیم که به نوعی با آنچه امروز در جوامع امروزی شاهد آنیم پیوند برقرار کنیم.
او ادامه میدهد: این نمایش سه اپیزود دارد که هر کدام آنها داستان یک پادشاه را روایت میکند. در واقع آنها شکل انتزاعی و فانتزی دارند غیر از حمورابی که آن هم تغییر شکل یافته است. ارتباط مستقیمی با حمورابی تاریخ ندارد و با قانون گذاری او شوخی شده است. دو نقش را برعهده دارم یکی از آنها پدر حمورابی است که به دست او کشته میشود و دیگری پادشاه "شمشی ادد" است که فردی به نام "طاعون" وارد سرزمیناش میشود و با توسل به شراب و مواد مخدر مردماناش را به نابودی میکشد. فضای کلی نمایش نو است. تا امروز کمتر با تاریخ بین النهرین شوخی شده است. ما تلاش داریم با نشانههای تئاتر که بعضی از آنها ایرانی و برخی دیگر نیستند، به دور از کلیشههای مرسوم تئاتر فضایی مفرح و خاص را به تصویر بکشیم.
کار گروهی را بعد از مدتها در تئاتر تجربه کردم
زمان استراحت بازیگران فرا میرسد و با آنها صحبت میکنم. سام کبودوند یکی از بازیگران این نمایش است، او با ارائه توضیحاتی در مورد نقشهایی که در این نمایش ایفا میکند میگوید: در این کار دو نقش را برعهده دارم، یکی از آنها پادشاه "اور" و دیگری پادشاه بابل "حمورابی" است. پادشاهانی که هر کدام به دلیلی از بین میروند. متن به خاطر زبان خاص و شکلی که دارد به بازیگر تعریفی برای بازیاش میدهد که چگونه پیش برود. یکی از سختیهای کار آن بود که کاراکترها به شدت افراد بدوی هستند، بنابراین میبایست ما از رفتارهای شناخته شده دوری میکردیم، آدمهایی که صرفا آنها را در کتیبهها دیدیم و هیچشناختی از آنها نداریم.
او کار گروهی را یکی از ویژگیهای این نمایش عنوان و بیان میکند: کار به شدت گروهی است و همه با هم کار میکنیم. از روزهای اول شروع همه ما پیشنهاداتی را در تمرینها میدادیم، البته هیچ کار فرامتنی انجام نمیدادیم و حتی یک واو هم به دیالوگها اضافه نمیکردیم، تنها رفتار و موقعیت را خلق میکردیم.
او خاطرنشان میکند: با کار در این گروه، حس خوبی را بعد از مدتها در تئاتر تجربه کردم و آن انجام یک کار گروهی در محیطی دوستانه بود. همه با هم دوستیم و با نگاهی مشترک به یکدیگر کمک میکنیم. کسی با کسی رقابت نمیکند و همه در یک ردیفاند و این حس لذت بخشی دارد.
تلاش کردیم نقشها را شیرین ایفا کنیم
آرش فلاحت پیشه دیگر بازیگر این نمایش است، او پرکارترین بازیگر این دوره از جشنواره است و در چهار نمایش نقش آفرینی میکند. این بازیگر تئاتر اظهار میکند: این نمایش روایت گر داستانهای باستان و بین النهرین است. در این کار نقشهای مختلفی وجود دارد که هر کدام از بازیگران چند نقش را در آن بازی میکنند. زبان نمایش آرکائیک است و علی شمس به عنوان نویسنده آن را دستمایه کار خود قرار داده است. نقشها پیچیده نیستند و ما تلاش کردیم آنها را شیرین ایفا کنیم.
شیوه بازی براساس ژستال و اطوار بدنی است
فرزین محدث دیگر بازیگر این اثر است که بازیگر نقش "خواب گزار" است. او میگوید: از جمله ویژگیهای این کار زبان ارکائیک و پارودی با اساطیر بین النهرین است. دیالوگها، نوع شوخیها و نوع رابطه کاراکترها قرار است پارودیک وار اجرا شود. "خواب گزار" بر اساس ویژگی ظاهری که برایاش در نظر گرفته شده روی هوا نشسته است. من به همراه اصغر پیران دو بازیگریم که آینده و گذشته را پیشگویی میکنیم. امیدوارم با تکمیل کار کاراکترها باورپذیر شوند.
این بازیگر تئاتر در رابطه با آشنایی با اسطورهها بیان میکند: این آشنایی به مطالعات من در دوره دانشگاه باز میگردد. تلاش من این بود بر اساس متن پیش بروم، نقشی که ایفا میکنم، المانهای بیرونی دارد که از آنها استفاده کنم مانند ژستهای بدنی که در کتیبهها وجود دارد. شیوه بازی براساس ژستال و اطوار بدنی است هیچ کدام عمق درونی ندارند. در واقع هرچقدر به سمت اطوار بدنی نزدیک شوید درستتر است، روانشناسی خاصی در آن وجود ندارد.
نمایش "داستانهای میانرودان" نوشته و کار علی شمس در آخرین روز جشنواره تئاتر فجر به صحنه میرود و بلافاصله اجرای عمومی خود را از ۱۳ بهمنماه در تالار استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر آغاز میکند. این نمایش که مدت زمان آن ۹۰ دقیقه است در ۱۰ روز اول اجرای خود ساعت ۳۰ : ۲۰ به صحنه میرود و از روز ۲۴ بهمن تا پایان اسفند رأس ساعت ۳۰: ۱۸ در تالار یاد شده اجرا خواهد داشت.
در این اثر نمایشی بازیگرانی چون داریوش موفق، رامین سیاردشتی، آرش فلاحتپیشه، سام کبودوند، اصغر پیران، فرزین محدث، حمید دربانی، هاشم آذرهوا، آرش بزرگزاده به ایفای نقش میپردازند و علی برقی نیز به تازگی به گروه بازیگران این نمایش پیوسته است.
مهرانگیز قهرمانی