سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش «متاستاز» نوشته و کار اصغر دشتی مدتی است که در قالب یک کمپین تئاتر در سالنهای تهران در حال اجرا است. تاکنون این اجرا در برج آزادی، تالار سایه، تالار چهارسو، تماشاخانه باران، تالار شمس، تالار رودکی به روی صحنه رفته است. در حال حاضر (از ۷ تا ۱۹ دی ماه) در تماشاخانه خصوصی ارغنون به روی صحنه است. به این بهانه آرش عباسی نمایشنامه نویس و کارگردان تئاتر و علی اصغر دشتی گفتوگویی در هنرآنلاین با یکدیگر داشتهاند که بخش دوم آن را میخوانید:
آرش عباسی: معتقدم نمایشنامه تنها دستورالعملی برای کارگردان است، نه همه آنچه کارگردان برای به صحنه بردن نمایش احتیاج دارد. اکنون برعکس است نمایشنامه تمام و کمال آن چیزی است که باید بر اساس آن نمایش را به صحنه برد. آثاری مانند "کالیگولا"، "باغ آلبالو"، "هملت" و... همه نمایشنامههای کاملی هستند، اما چرا جاهایی نمایشنامهها را به اسم کارگردان میشناسیم و میگوئیم فلان نمایش کار "پیتر بروک"، "کاستالوچی" و... است. دیگر اسم نمایشنامهنویس را بیان نمیکنیم، چون دنیای کارگردانی اثر را مال خود کرده است. دیگر بین کارهای هنرمندان تفاوت زیادی وجود دارد. تنها یک اسم مشترک دارند. نمایشنامهها برایشان حکم یک دستورالعمل و چهارچوبی دارد که بر اساس آن ایدههایی را به دست میآورند و کار میکنند. اینجا است که میگویم جهان کارگردانی مرزهای نامحدودی دارد.
کتابی به زبان ایتالیایی وجود دارد که هنوز به فارسی ترجمه نشده است. کتابی مهم در حوزه کارگردانی. بازی در تیتر آن صورت گرفته که خیلی جذاب است. کارگردان به زبان ایتالیایی میشود "رجیستا". "ر" به معنی شاه است، اسم کتاب هست "ایل پستو دل ر" یعنی "جایی برای شاه". اول کتاب توضیح میدهد که بسیاری از فرهنگها کارگردان را با شاه و خدا مقایسه میکنند. به همین دلیل اسم کتاب را گذاشته "جایی برای شاه". کتاب در فصل اول توضیح میدهد کارگردانی چه دنیای گستردهای دارد و نمیتوان با آن شوخی کرد. هیچ محدودیتی برایاش وجود ندارد. کارگردانهای بزرگ چگونه عمل کردهاند که نمایشنامهها تبدیل شدهاند به جریان سازترین آدمهای تاریخ نمایش جهان شدهاند.
متاسفانه در تئاتر ما اصلی وجود دارد و آن پایبند بودن به نمایشنامه است. بسیاری از کسانی که با من در مورد نمایشنامههایم صحبت میکنند، میگویند اگر مجوز اجرا بدهید قول میدهیم حتما به متن پایبند و وفادار باشیم! من میگویم این کار را نکنید، تنها از قول من دیالوگ ننویسید. من کارم را انجام دادهام. این شما هستید که باید به آن جان دهید و زندهاش کنید. نمایشنامهای به نام "زیرزمین" داشتم که مدتی پیش آن را به صحنه بردم. در اجرای جدید، پنجاه درصد نمایشنامه را حذف کردم. اگر قرار است همان را کار کنم، میشود همان به صحنه بردن نمایش. در صورتیکه دنبال اجرا بودم. خوشحال میشوم که کسی با نمایشنامههایم این کار را انجام بدهد، این کار اجازه نمیخواهد. این خوشبختی یک نمایشنامهنویس است که کسی پیدا بشود و اینگونه با اثر او رفتار کند.
اجازه بدهید بحث را به سمت دیگری ببرم. معتقدم تئاتر در هر زمانهای کارکرد خاص خود را دارد. در کشور ما هم باید اینگونه باشد. شکل و شمایل تئاتر در دورههای مختلف فرق کرده به جز یک دورههایی که خنثی بوده و هیچ کاری انجام نداده است. در شرایط امروز کشور ما و جهان، تئاتر صرفا نمیتواند وسیلهای برای خوشگذرانی و سرگرمی مخاطب باشد. تئاتر نمیتواند جایی باشد برای آنکه تماشاگران به تماشای آثاری بپردازند و آخر هفته خوبی را ایجاد کنند. البته برای همه کسانی که این مدل کار میکنند ارزش قائل هستم اما همیشه واقعیتی را به خودم گوشزد میکنم و آن اینست که جریانهای پیشرو تئاتر بر نسلهای بعد از خودشان تاثیر گذاشتهاند. همیشه این مقوله مد نظرشان بوده که آثارشان مورد نیاز جامعه و محیط پیرامونشان باشد و جریانی را ایجاد کند. اگر مروری به دهه شصت و هفتاد میلادی داشته باشیم میبینیم چه گروههای بسیاری آمدند و تئاتر کار کردند. آنها هیچگاه در آف برادوی و سالنهای عجیب و غریب و بزرگ حضور نداشتند، بلکه کارهایشان را در گاراژها و محلههای فقیرنشین اجرا کردند. "پیتر بروک" کارهایاش را داخل روستاهای آفریقا اجرا کرد. اینها ماندگار شدند. شما نمیتوانید از آدمهایی اسم ببرید که بر جریانهای تئاتر دنیا و تاریخ نمایش تاثیرگذار بودهاند و در سالنهای مرفه اجرا داشته باشند. نمیخواهم بگویم با آنها مخالفت میکنم، بلکه از واقعیتی بیرحم حرف میزنم. آرتیست دوره ما رسالتی دارد که باید در برابر این جهان پر از خشم و خشونت و درد به آن بپردازیم. اگر توجه نکنیم، تبدیل به تئاتر سادهای میشود که رسالتاش این است که تنها مردم را بخنداند، خوشحال یا غمگین کند. به نظرم، کار شما رسالت بزرگی داشت. به این خاطر که نسبت به یک مقوله فراموش شده که آرام آرام جان جامعهای را میگیرد واکنش نشان دادید و ساکت نیستید. نمیتوان در مورد کار هنرمندی که اینچنین با مسئولیت عمل کرده سکوت کرد و حرف نزد. این واکنشی در برابر جامعهای است که خودش را به خواب زده و یا دوست دارد غافل باشد. مطمئنام اگر سازمانها، ارگانها و بنیادها آن را در نظر میگرفتند، میشد در مقابل سرطان انقلابی درونی شکل بگیرد، اما سکوت میکنند تا منافعشان به خطر نیفتد. بسیار ارزشمند است نمایشی داریم که در مورد این موضوع کار میکند.
تئاتر ما دور، دروغین میزند
اصغر دشتی: در مورد بخش اول حرفهایتان باید بگویم، معتقدم، تئاتر پدیدهای با پتانسیل درونی است که میتواند به شکلهای گوناگونی عمل کند، زیرا با انسان سرو کار دارد. انسان هم موجودی متغیر و گوناگون است. جامعه هم تولیدکننده و هم مصرف کننده متغیر است. به همین دلیل تولیدات مختلفی برای مصرفکنندگان دارد. نکتهای که وجود دارد آنست که امروز تئاتر ما دور، دروغین میزند. دور دروغین آن این است که دچار یونیفرم شده و احساس میکند تحول یافته است. اما این تحول نیست، یک کشف غلط از درون است. از درون خودش را غلط کشف کرده است. تئاتر امروزمان شگفت زده اقتصادش است که مقوله واقعی است. اگر دولت مردان زودتر از این به اقتصاد، آزاد سازی و خصوصی سازی تئاتر فکر کرده بودند تا این اندازه ناگهان تولیدکنندگان آن دچار شگفت زدگی از اقتصاد تئاتر نمیشدند و همه یونیفرم یک پارچهای را بر تن نمیکردند. این روزها نزدیک به صد و پنجاه تئاتر هر شب در تهران اجرا میشود، صفحه سایتهای فروش را که شما باز میکنید در میان تبلیغات آنها گم میشوید. این مسئله یک بعد جالب دارد آنکه تصور میکنیم شهر از فرهنگ و پدیده تئاتر پرشده است. دردناک این است که باید بگوییم که خطر یونیفرم شدن به صورت جدی تئاتر ایران را تهدید میکند برای همین ما تنوع آثار نداریم و کسانی که پیش از این تماشای کارهایشان آرزویمان بود امروز از آنها با الفاظ نازل یاد میشود، در حالی که آنها گذشته شگفتانگیز و عالی داشتهاند.
در این دو سه سال با کار نکردنام تلاش کردم در مقابل این یونیفرم شدن مقاومت کنم. البته یک یا چند نفر نمیتوانند با این پدیده مقابله کنند، زیرا این جریان با زور و حجم بیشتری حرکت میکند. تنها میتوانید نوعی مقاومت و محافظت از خویشتن داشته باشید. در این مدت امکان دسترسی به عوامل اجرایی و سالن برایم دشوار نبوده؛ حتی امکان دسترسی به مدلی از اجرا که تنها خوش آمد تماشاگر باشد. این از سر نتوانستن نیست، از سر تصمیم است. در کنار این سالهای مکث و وقفه، به این فکر میکردم که نگران پوشیدن این یونیفرم هستم، به این میاندیشیدم که اصولا امروز تئاتر چه کاری انجام میدهد؟ اگر بخواهم تئاتر کار کنم چه کاری میخواهم انجام بدهم، اصلا چیزی دارم که بخواهم ارائه بدهم؟ میخواهم خودم را به عنوان کارگردان مطرح بکنم؟ آنکه مربوط به سالهای جوان تریام بوده است. اگر میخواستم آن را انجام بدهم انجامش دادهام و حال یا قدرت محافظت از آن را دارم و حفظاش میکنم، یا اگر قرار است تئاتر ایران بر اثر کار نکردن آن را فراموش کند بگذار این اتفاق رخ دهد! حتما لیاقتاش را نداشتهام که در آن حضور داشته باشم. دورهای بوده، کاری کردهام و فراموش شده است. امروز میخواهیم به سیستمی که دائم به ما میگوید برای اثبات و نگهداری از خودت برصحنه باشی، پایبند باشیم؟ آیا این کار امنیت میدهد؟ آیا من باید امنیتم را از ساز و کار تولید و اجرای تئاتر بگیرم؟ .
میان عواطف سنتی و معاصر گم شدم
درست سالی که احساس میکردم امنیت برای من جاری است، آن سال احساس ناامنی کردم. فکر میکردم چرا به عنوان کسی که به تئاتر فکر میکند و با جدیت به همراه گروهم آن را دنبال میکنیم، باید وابسته به چیزی باشم که نخ مرا بگیرد و بگوید آزادتر یا سفتتر باش، برو و یا نرو. در نتیجه بر آن شدم تا به این رقابتی که آدمها گذاشتهاند وارد نشوم و رقابت نکنم. اینکه این هنرپیشه یا آن فوتبالیست را به صحنه بیاورم. این چیزهای بدیهی است که آدمها فکر میکنند با آنها کار مهمی انجام میدهند. از دیگر سو به نظرم جالب است که ما تعدادی آدم وارد سالن تئاتر میکنیم، اما بعد از ورودشان نمیدانیم با آنها چه کار میخواهیم انجام دهیم. با پارامترهایی افرادی را وارد سالن میکنیم بعد میگوییم چه کاری با آنها انجام میدهیم و آن پایانی است که من تئاتر را با آن شروع میکنم. من یکباره احساس کردم در جامعهای زندگی میکنم که خودم را بین عواطف سنتی که از خانوادهام یاد گرفتهام و عواطف معاصری که در آن زندگی میکنم گمشده دیدم. حال میگویم این عواطف معاصر با ما چه کار میکند. به یاد میآورم در فضای تمرین با بچهها در مورد این موضوع حرف زدم. اینکه اگر بخواهم نمایشنامه "هملت" را اجرا کنم و بازیگران نقش "هملت" و "افیلیا" را رها در عواطف معاصر کنم، آیا رابطه "هملت" و "افیلیا" همان رابطهای خواهد بود که "شکسپیر" نوشته است؟ از گفتار و دیالوگهایشان حرف نمیزنم از رابطهها صحبت میکنم. روابط تا چه اندازه تحت تاثیر عواطف معاصر است؟ عواطف معاصر ترکیب غیر اصولی است.
انسان میانه مرگ و زندگی ایستاده است
همیشه در کلاسهایم زمانی که در مورد نمایشنامه "ادیپ" (که یکی از نماشنامههای مورد علاقه من است) حرف میزنم، از دانشجویان میخواهم نمایشنامه "ادیپ" را تعریف کنند. میتوانید این مسئله را در مورد هنرمندان تئاتر هم امتحان کنید و بگویید نمایشنامه "ادیپ" را تعریف کنید. معمولا درباره پدر و مادری حرف زده میشود که صاحب فرزندی میشوند و پیشگو به آنها میگوید این کودک زمانی که بزرگ میشود، پدرش را میکشد و با مادرش همبستر میشود. آنها بچه را در صندوقی میگذارند و رها میکنند. آیا واقعا در نمایشنامه "ادیپ" این اتفاق میافتد؟ نمایشنامه از اینجا شروع نمیشود. این پیش داستان است، در نهایت چیزی که سوفوکل برای نمایش پیشنهاد میدهد از اینجا شروع نمیشود، از آنجایی آغاز میشود که شهری (تب) دچار طاعون شده است. تک به تک آدمهای شهر میمیرند و پادشاه ادیپ به وسط میآید و میگوید پیشگو را صدا کنید. اکنون این پرسش را دارم که چرا آدمهای شهر میمیرند؟ در واقع از یک پرسش شروع میشود، اینکه چرا آدمها میمیرند. فکر میکنم، بسیاری از نمایشنامههای کلاسیک ماندگارند، زیرا در مورد مرگ و زندگی حرف میزنند. انسان در میانه مرگ و زندگی ایستاده است. واقعیت انسان قرار گرفتنش در میانه مرگ و زندگی است.
من به این اندیشیدم که این مرگ و زندگی و عواطف معاصر امروز با ما چه کار میکنند. چیزی که تمرین به من یاد داد را با این خاطره و تاریخچه روشن میکنم؛ دوست خوبم "شیوا مهدوی" پس از یک موفقیت در حوزه رقص و یوگا در هندوستان به دلیل سرطان مادرش به ایران بازگشته است. متوجه میشوم بازگشت او به ایران با چه حسرتهایی همراه است. در اوج موفقیتهایی که در کشوری غریب به دست آورده همه چیز را رها کرده است. زمانی که در کشور خودمان موفقیت به دست میآوریم، رها کردنش دشوار است. او به ایران بازگشت و من از او درخواست کردم که برای گروه ما کارگاه آموزشی برگزار کند. در همان زمان "ایلناز" یکی دیگر از اعضا گروه متوجه سرطان روده مادرش شد. وقتی ایستادم و از دور به موضوع نگریستم، به این درک رسیدم که این پدیده چگونه میتواند در زندگی این دو فرد به شکل خاص اختلال ایجاد کرده و تاثیر این اختلالها را به شکلی مستقیم در پرسه ورک شاپی که نمیدانستیم به کجا خواهد رفت، مشاهده میکردم. پرسهای که تمرکزش بر بدن و عواطف معاصر بود. به یکباره فکر کردم که آدمها دارند میمیرند؛ مرگ تدریجی و پنهان! نه تنها آدمهای مبتلا به این بیماری، بلکه آدمهایی که ظاهرا بدنشان مبتلا به بیماری نیست دچار مرگ تدریجی شدهاند.
فکر کردم من به عنوان یک آرتیست که نمیتوانم جا پای علم پزشکی بگذارم، حتی نمیتوانم پا جای کسانی بگذارم که مسبب گسترش سرطان هستند. تنها میتوانم واکنش داشته باشم. به عنوان یک انسان میتوانم بیرون از بدنی که علم پزشکی در مورد آن باید صحبت کند، به پیشگیری، دلایل، گسترش و درمان صحبت کنم. بیرون از این بدن، انسان و انسانهایی وجود دارند که تک تکشان دچار افت کیفیت زندگی میشوند. افت کیفیت زندگی از کجا شروع میشود؟ به نظر من از جایی که فکر میکنیم به سرطان، بزرگترین افت کیفیت زندگی را مرگ برایمان به وجود میآورد. مرگ نزدیکانمان، احتمال مرگ یک نفر، مرگ خودمان، اصلا دلیل خودکشی چیست؟ به مرگ اندیشیدن است. به پایان اندیشیدن، سبب خودکشی میشود آنجاست که جسارت داری و به زندگی پایان میدهی. آنجایی که جسارت نداری به یک سیستم فرسایش در زندگی تبدیل میشود.
فکر کردم ملتی که هر روز به سرطان فکر میکند، ملتی است که هر روز به مرگ فکر میکند و هر روز به مرگ فکر کردن یعنی رفتن به سمت و سوی نزول کیفیت زندگی. یعنی جامعه فاقد تکاپو، حرکت و جنبش میشود. فاقد خلاقیت میشود. گویی جامعه مینشیند و مرگ دیگری را تماشا میکند. مینشیند و اضطرب مرگ خودش را تجربه میکند. مرگ و زندگی یک امر طبیعی است اما ما در مورد گسترش یک امر غیر طبیعی صحبت میکنیم. سرطان امر طبیعی است اما گسترش سرطان در ایران امر غیر طبیعی است. اینجا بود که به عنوان یک آرتیست دوست داشتم درباره انسانهای زنده صحبت کنم.
من نمونههای مثالیام را با این دو نفر شروع میکنم اما با افراد دیگری ادامه میدهم. من فکر کردم دیگر امروز نمیخواهم تئاتر کار کنم که آدمها بابت اجرای آن مرا تحسین کنند. امروز میخواهم تئاتر کار کنم که به جای اینکه بگویند اصغر دشتی یک نمایش به صحنه برده است، بگویند این تئاتر درباره این موضوع صحبت میکند. منهای اینکه زیباییشناسی من در تولید اثر را دوست داشته باشند و یا نه. موضوع چیزی است که درباره همه ما اشتراک دارد. هیچ مسئولی از این موضوع خلاصی ندارد و همه گرفتار آنند. تلاش شد این موضوع در این پروژه که یک کمپین - تئاتر است به عنوان یک مسئولیت اجتماعی به عنوان یک تلنگر اجتماعی دنبال شود.
"متاستاز" مهمترین فعلی است که در زندگیام انجام دادهام
ما سالها اختلالی به نام تئاتر اجتماعی داشتهایم. تئاتر اجتماعی به نظر من یک لغت اشتباهی است که با آن میشد بر سر بسیاری از اجراها زد یا فخر خیلی از اجراها را فروخت. وقتی از تئاتر اجتماعی صحبت میکردیم، وقتی در مورد آن تحسین میشدیم، متوجه میشدم تئاترهایی به اسم تئاتر اجتماعی تحسین میشوند که درباره روابط زن و مرد حرف میزنند یا در مورد روابط دختر و پسر و... آیا مگر میشود تئاتر غیر اجتماعی کار کرد! وقتی زندگی اجتماعی میکنید، هر کاری انجام دهید اجتماعی میشود.
"متاستاز" به نظر بعضیها شاید مهمترین تئاتری که کار کردهام الزاما نباشد؛ اما به نظر خودم مهمترین فعلی است که در زندگیام انجام دادهام. راستش را بخواهید، الان برایم مهم نیست کدام تئاتر مهمتر است، اما همین الان یقین دارم مهمترین فعلی است که در زندگیام انجام دادهام، زیرا فکر میکنم طرح موضوعی است که عواطف جمعی معاصر بدون استثنا در ایران با آن درگیراند. نه تنها در ایران بلکه در جاهای دیگر دنیا.
مشخصا وظیفه من این است که باید درباره جایی که در آن زندگی میکنم صحبت کنم. این در واقع عواطف معاصر جمعی و نقطه اتکا فرهنگی ما است که آدمها را گرد موضوعی جمع میکند. فکر کردم با این پروژه آدمها گرد موضوعی جمع میشوند، آنها خلاصه به تماشاگران "متاستاز" نمیشوند. مخاطبان و کسانیکه میشنوند تئاتری با این موضوع اجرا میشود مشارکت پیدا میکنند. تمام افرادی که این پروژه کمپین- تئاتر به آنها فرصت اندیشیدن و مشارکت میدهد. موضوع امروز طلب یک مشارکت است، کف آن اجرای تئاتر "متاستاز" است.
به نظرم سقف بیکرانی دارد. هر روزی که از این پروژه میگذرد حسرت این را میخورم که اگر امکانات گستردهتر بود، من کجای آن سقف حرکت میکردم و آن را به کجا میبردم. برای اینکه امروز در زمانی که انسانها میمیرند؛ در زمانه مرگ تدریجی و پنهان انسانهای زنده، تئاتر در مورد چه چیزی میخواهد حرف بزند؟ وقتی انسانها در حال زندگی کردن باشند، ما میتوانیم درباره روابط زن و مرد حرف بزنیم. جامعهای که با رنج و مرگ سر و کار دارد شبیه جنگ است. مگر میتوان در زمان جنگ درباره ظریف بودن روابط حرف بزنیم.
انتهای پیام/
مهرانگیز قهرمانی