سرویس تئاتر هنرآنلاین: جایگاه تئاتر در رسانه ملی کشور ما بسیار اندک و ناچیز است. تئاتر پدیدهای است با ماهیت ارتباطی و اجتماعی که بهرهمند از عناصر ارتباط و کارکردهای ارتباطی است. از لحاظ جامعه شناختی جایگاهی مهم را داراست و انسان، بخشی جداناپذیر از این پدیده است. همین موضوع تاثیرهای عمیق و ویژگیهای خاص تئاتر را برای ما خاطر نشان میسازد.
تئاتر قابل مقایسه با دیگر رسانهها نیست. ممکن است اجرای نمایش در رادیو و یا حتی در تلویزیون تداعیکنندة تئاتر برای مخاطب باشد اما دیگر تئاتر به معنای واقعی آن نخواهد بود. در کشور ما اگر رسانههای نوین آزادی بیشتری در انتخاب آثار، با تنوع بیشتر هم از لحاظ کیفی و هم از لحاظ کمی، داشته باشند شاید اجرای نمایش در این دست رسانهها بتواند مخاطب را بیشتر نسبت به تئاتر علاقمند سازد و در این صورت این فرهنگ در میان مخاطبان جا بیفتد. اما اینطور که به نظر میآید تا رسیدن به این دیدگاه بسیار فاصله هست.
در این میان نقش رسانه ملی بسیار قابل تامل است. رسانهای که اکنون تنها برنامه تخصصی آن "نقد چهار" به تهیهکنندگی مجید گیاهچی است. برنامهای که اکنون تنها تریبون هنرمندان و فعالان این عرصه در رسانه ملی به شمار میرود. در این راستا گفتوگویی با عطاء الله کوپال کارشناس منتقد و مجری این برنامه داشتهایم که میخوانید:
برنامههای تلویزیونی که اختصاص به تئاتر داشته باشند، بسیار محدودند، نخست، دیدگاهتان را نسبت به ضرورت پرداخت به برنامههای این چنینی مطرح کنید؟
هنر تئاتر یکی از ارزشمندترین و بافضیلت ترین هنرهای پر کننده اوقات فراغت در جامعه امروز است. اغلب افراد جامعه در اوقات فراغت خود درگیر شبکههای تودرتوی اینترنتی یا ماهوارهای میشوند و در این راستا فقط سرگرم میشوند، بیآنکه چیزی بیآموزند. تئاتر هم از یک سو اوقات فراغت را پر میکند و هم از سوی دیگر به انسان شیوه زندگی میآموزد.
شخصیتهای نمایش در واقع به جای ما زندگی میکنند و به هر یک از ما این امکان را میدهند که با دیدن هر نمایش یک بار دیگر زندگی کنیم. از این رو ضرورت دارد که تمام شبکههای سیما در برنامههای خود به مسئله تئاتر بپردازند. شبکه چهار به این ضرورت در قالب تهیه برنامه "نقد تئاتر" پاسخ داده است. شایسته است که شبکههای دیگر نیز در جای جای برنامههای روزانه خود به معرفی درامنویسان بزرگ جهان و یا شاهکارهای هنر تئاتر و همچنین خبرهای مهم تئاتر در جهان بپردازند و سطح عمومی دانش و اطلاعات تئاتری جامعه را بالا ببرند. دریغ است که نوجوانان با همه بازیکنان معروف فوتبال جهان آشنا باشند ولی هیچ شناختی از شکسپیر نداشته باشند. بخشی از این شناخت و تحول را رسانه ملی میتواند بر عهده بگیرد. اما این به معنای آن نیست که سایر رسانهها در این خصوص تکلیفی بر عهده ندارند.
اهداف برنامه "نقد چهار" و دیدگاه شما در ایجاد ساختار کلی این برنامه چگونه بود؟
نقد چهار بخشی از برنامههای وسیعی بوده است که مدیریت شبکه چهار تدارک دیده است و کلا به موضوع نقد هنر و ادبیات اختصاص یافته است. نقد تئاتر بخشی از این پروژه وسیع به شمار میآید. این برنامه صرفاً به نقد آثار نمایشیِ روی صحنه میپردازد. این امر میتواند منجر به استقبال بیشتری از تئاتر شود و تماشاگران افزونتری را به سالنهای نمایش بکشاند. ضمناً باید گفت جای برنامهای که صرفاً به نقد تئاتر بپردازد در میان شبکههای سیما خالی بود. البته باید اشاره کرد که این برنامه به همه مسایل نظری و عملی مربوط به تئاتر نمیتواند بپردازد و جای برنامههای دیگر در این ارتباط همچنان خالی است.
جایگاه نقد در تئاتر ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
در همه جای دنیا دیدگاه منتقدان برای روی آوردن مردم به تماشای یک نمایش بسیار تعیینکننده است. در اصل این منتقدان هستند که آینده هر نمایشی را رقم میزنند. با این حساب میتوان مدعی شد که نقد تئاتر یکی از عوامل اثرگذار در توسعه کمی و کیفی این هنر است. نقد تئاتر در ایران نیز از همین فرایند برکنار نیست. به ویژه حالا که تعداد تماشاخانهها رو به افزایش است. کسانی که نمایش مورد نظر خود را میخواهند انتخاب کنند بیتردید به نظرات و دیدگاههای منتقدان درباره آن نمایش مراجعه میکنند. البته نقد را نباید صرفاً با تحسین یا نفرین آمیخت. نقد هنر، کاری علمی و فنی است و نباید آن را با اظهار نظر اشتباه گرفت. هر کسی ممکن است با تماشای نمایشی درباره آن اظهار نظر کند ولی منتقد درباره آن، نظرات تخصصی ابراز میکند. کار منتقد کشف رمز و رازهای نهفته در اثر هنری است.
برنامه "نقد چهار" تا چه اندازه توانسته در مسیر تخصصی به نقد و جایگاه آن در هنر تئاتر بپردازد؟
برنامه نقد تئاتر پیش از هر چیز توانسته است مخاطبان گستردهای را از افراد مرتبط با تئاتر و یا صرفاً علاقهمندان تئاتر به خود جذب کند. این را با استناد به پیامکهای بیشماری میگویم که بلافاصله بعد از هر برنامه برایم میآید. در میان کسانی که پیامک میدهند استادان، دانشجویان و هم علاقهمندان تئاتر که در این رشته به تحصیل نپرداختهاند قرار دارند.
این سخن به معنای آن نیست که تمام کسانی که پیامک میفرستند همه محتوای این برنامه را صد در صد قبول میکنند. گاهی هم کسانی به نقد این برنامه میپردازند. در واقع سخنم به این معنا است که برنامه توانسته باب مباحثه را با مخاطبان خویش بگشاید. البته باید خیلی صادقانه اعتراف کنم که چون این برنامه در حال حاضر تنها برنامه مرتبط با هنر نمایش در شبکههای سیماست، اضطراب خیلی زیادی وجود دارد که علاقهمندانی که به تماشای این یگانه برنامه تئاتری نشستهاند، راضی و خشنود از برابر آن برخیزند.
شما اجرای این برنامه را عهدهدار هستید، نگاهتان به شیوه اجرای چنین برنامهای که از نگاهی تخصصی برخوردار است و در عین حال مخاطبان گستردهای دارد چگونه است؟
درباره شیوه اجرای این برنامه بهتر است خودم اظهار نظری نکنم و آن را به مخاطبان واگذار کنم. در عین حال باید به این نکته اشاره کنم که من به عنوان مجری و همین طور تهیهکننده محترم برنامه آقای مجید گیاهچی که منتقدان نمایش برگزیده هفته را دعوت میکنند، هیچگاه با منتقدان، قراری برای آنکه روی چه موضوعهایی بحث کنیم نمیگذاریم. مسئولان شبکه هم تاکنون هرگز دیکته نکردهاند که درباره فلان نمایش مثلاً روی یک موضوع خاص تمرکز شود. در واقع باید به اطلاع مخاطبان برنامه برسانم که در بحث و بررسی و نقد نمایشها هیچ دیکته از پیشنوشتهای در استودیو پاکنویس نمیشود و همه مباحث و حتی اختلاف نظرها در لحظه و در هنگام پخش زنده برنامه شکل میگیرد و البته باید اذعان کرد که در چنین فرایندی ممکن کاستیهایی نیز پدید آید که ناخواسته است.
چگونه میتوان مخاطبان را تنها به تماشاگران محدود و خاص که دارای اطلاعات لازم در زمینه هنر تئاتر هستند، محدود نکرد و عموم مردم را به دیدن آن تشویق کرد؟
مخاطبان این برنامه، همه طیفها را تشکیل میدهند. اما در هر صورت گروه کثیری از تماشاگران برنامه علاقهمندان و دست اندرکاران هنرهای نمایشی هستند. تئاتر برخلاف ریاضیات یا علوم محض، امر پیچیدهای نیست که تماشاگران عادی از مباحث مربوط به نقد آن سردرنیاورند و ارتباطی با آن برقرار نکنند. حقیقت این است که تاکنون به بهانه عامهپسند کردن برنامه، هیچ تمهیدی برای جذاب سازیِ ظاهری برنامه به عمل نیامده است.
یکی از نقدهایی که در حال حاضر از سوی اهالی تئاتر نسبت به این برنامه میشود، نبودن زمان کافی نقد نمایشها است، چه برنامهای برای رفع آن دارید؟
البته درباره طول مدت برنامه باید بگویم که مسئولان شبکه چهار اخیراً مساعدت کردند و پانزده دقیقه به زمان آن اضافه کردند. اما در هر صورت، این مدت زمان نیز برای بحث در باره هنرِ گستردهای همچون نمایش کم است و باید این موضوع در تمام شبکههای سیما به نحوی شایسته پیشبینی شود. مسئله فقط در پاسخگویی به نیازهای علاقهمندان تئاتر نیست. مجموعه هنرهای نمایشی میتواند بر کیفیات اخلاقی و معنوی جامعه تأثیر بسزایی بگذارد و بهتر است عموم افراد جامعه با کلیات و نکات مهم مربوط به تئاتر آشنا شوند.
بدین منظور لازم است که در طول هفته حداقل پنج ساعت برنامه در پیوند با موضوع هنرهای نمایشی از شبکههای مختلف پخش شود. این پنج ساعت برنامه میتواند درباره تاریخ تئاتر، نمایشنامهنویسان معروف ایران و جهان، سبکهای اجرایی و شگردهای کارگردانی، اخبار تئاتر ایران و جهان، معرفی کارگردانها و بازیگران نامدار تئاتر ایران، تکنیکهای نمایشنامه نویسی و نمایشنامه شناسی، انواع هنرهای دراماتیک همچون نمایش عروسکی و سایهای و یا نمایش رادیویی و مباحثی از این قبیل باشد. امیدوارم این آرزو، روزی تحقق یابد.
پیش از این تنها برنامه جدی در حوزه تئاتر و تحلیل آن، "مجله تئاتر" بود که متاسفانه با مسائل و مشکلات بسیاری روبهرو شد و در نهایت هم نتوانست به کار خود ادامه دهد. برنامه "نقد چهار" برای دور ماندن از چنین روندی چگونه عمل خواهد کرد؟
برنامه "مجله تئاتر" که قبلاً تولید میشد مورد علاقه من بود و سعی میکردم همواره آن را تماشا کنم. شخصاً امیدوارم برنامه کنونی نقد تئاتر ادامه یابد و بتوانیم از دوستانی که در مجله تئاتر نیز همکاری داشتند دعوت به عمل آوریم. اتفاقاً تا حالا در چند برنامه این اتفاق افتاده است. خانواده تئاتر چندان وسیع و بزرگ نیست و اعضای این خانواده در هر شرایطی باید پیوستگی لازم را با یکدیگر داشته باشند.
انتهای پیام/
مهرانگیز قهرمانی