به گزارش هنرآنلاین ، در این نشست "آرامگاه دو بانوی عیلامی" توسط آرمان شیشهگر و "ویژگیهای طراحی در زیورآلات دوره عیلامی" توسط محمدرضا ریاضی بررسی شد.
دکتر آرمان شیشهگر با بیان تاریخچهای از کاوش خود و یافتن آرامگاه این دو بانوی عیلامی توضیح داد: "در سال 1386 ضمن عملیات عمرانی برای ایجاد کانال آب به آرامگاهی برخوردند که با اطلاع سازمان میراث فرهنگی بهعنوان کاوشگر به آنجا رفتم. مقدار زیادی از آرامگاه تا رسیدن ما تخریب شده بود. در طی کاوش نجات بخشی سه ماهه، آثار باقیمانده جمعآوری و مشخص شد که این آرامگاه مربوط به دورهی عیلام جدید است که نمونه مشابه آن بسیار کم است و به همین لحاظ بسیار برای ما ارزشمند است."
این پژوهشگر در مورد موقعیت جغرافیای آرامگاه توضیح داد: "این آرامگاه در استان خوزستان، شهرستان رامهرمز نزدیک روستای جوبجی واقع شده است. با کاوشهای بعدی مشخص شد علاوه بر این آرامگاه مجموعه این محوطه نیز دارای آثار دیگری است. این محوطه از شمال به رودخانه اعلا، از جنوب به روستای جوبجی و از غرب به روستای دهیور و از شرق به کارخانه سنگشکن محدود شده است. زمانی که تیم میراث فرهنگی به این محوطه رسید کانال آب در محوطه کنده و از داخل آرامگاه رد شده بود. این آرامگاه 4 متر طول و 3 متر عرض دارد و آنچه برای ما باقی مانده است، یک و نیم متر ارتفاع از دیواره شمالی و یک متر از دیوارههای دیگر است. آرامگاه سازه سنگی است که با سنگ لاشه بدون داشتن چیدمان مرتب بنا شده است که لابهلای سنگهای لاشه با سنگهای ریزتر پوشیده شده و روی آن نیز گچ کشیده شده است. مقبره در دل زمین حفر شده است، با وجود آنکه دو تکه از تابوتها باقی مانده و تعدادی از اشیا به دست ما رسیده است، به لحاظ وجود خط نوشتهها و اشکال مشابهی که بر تابوتها موجود است، توانستیم به بازسازی آرامگاه برسیم."
وی در خصوص سن تقریبی دو بانوی آرمیده توضیح داد:"از باقیمانده اسکلتها بهبه این تشخیص رسیدیم که یکی از دو بانو زیر 17 سال و دومی بین 30-35 ساله سن داشته است. در اطراف مقبره نیز جایگاه نذورات قرار دارد که لاشههای حیوانات و خمرههای سفالی و لیوان هاو... در آن دیده میشود. در آثار به دست آمده از یکی از تابوتها نواری از گلهای رزت نقرهای دیده میشود که هنوز مشخص نیست به لباس فرد مدفون متصل بوده یا در کف تابوت قرار داشته است. تابوتهای این دوu شکل مفرغی و به شکل وان است."
این استاد دانشگاه از اشیا زرین و جواهرات بهعنوان مهمترین اشیا یافت شده از دید هنری در این آرامگاه نام برد و ادامه داد:" یکی از آثار یافتشده دستبندی بود که بر مچ دست بانوی عیلامی زیر 17 سال یافته شد که بر روی آن نام بانو حک شده است. یکی از مهمترین یافتههای این کاوش حلقه قدرتی است که نام شاهی از دوره عیلام نو بر آن نقش بسته است که کمتر شناخته شده بود. شاهی به نام " شوتور نهونته پسر ایندد " . اهمیت این شخص برای باستان شناسان در آن است که فقط یک بار در یافتههای باستانشناسی در ایذه نام او آمده است. وقتی نام این شاه را در شمال شرقی خوزستان میبینیم و همچنین در این کاوش هم نام او دیده میشود میتواند نشاندهنده سیطره حکومت شاهی باشد که بعد از "آشور بنیپال" قرار داشته و همیشه این ابهام وجود داشت که شاهان بعدی "آشوربنیپال" قدرت آنچنانی نداشتهاند. در صورتی که یافت شدن این حلقه و اشیا طلایی همراه با دوزنی که منسوب به این شاه هستند این نظر را رد میکند."
وی افزود:"از دیگر آثار یافت شده در آرامگاه میتوان از النگوها وسنجاقهای متعدد نام برد که از هرکدام یک جفت در آرامگاه گذاشته شده بود. در مورد کاربرد این سنجاقها میتوان به عنوان وسیلهای برای وصل کردن لایههای لباس اشاره کرد. انواع مهرهها در سایزهای مختلف در این آرامگاه یافت شد که با وجود ریز بودن بسیاری از آنها روی همه آنها دانه کاری وجود داشت که از لحاظ فناوری زرگری بسیار قابل توجه است. آویزها، گوشوارهها، حلقههای موبند، گل سینهها و دکمهمانندهایی که به لباس و سربند دوزن وصل بوده است که اگر هرکدام را به دقت بررسی کنیم به این نتیجه میرسیم که ظرافت و کار زرگری استادانهای برای هرکدام به کاررفته است. با وجود این که از نظر مقدار وزن طلا، وزن زیادی ندارند ولی روی آنها کار دقیقی انجام شده است که نشان دهنده طبقه بالای اجتماعی این دو زن است."
این پژوهشگر در باره دیگر آثار یافت شده توضیح داد:"علاوه بر طلاها، کارهای مفرغی بسیار چشمگیری در آرامگاه یافته شد. بین دو تکه باقیمانده از تابوتها مجموعهای از مفرغها پیدا کردیم.یکی از ظرفهای یافت شده به اضافه مجسمه رویش در مجموعه 6 تایی یافت شد. پیش از این یک عدد از این مجسمههای مفرغی به صورت غیر مجاز پیدا شده بود که از راه استان همجوار کهکیلویه و بویراحمد، به موزه بریتانیا راه پیدا کرده بود. یکی دیگر از آثار ارزشمند این مجموعه، پیکر کوچکی است که بنظر میآید خودش به صورت پایه یا دسته یک چیزی بوده که قطعهای به آن وصل است و تصور کردیم این مجسمه همسر اوتاشگا دوره ایلام میانی بوده است. چیزی که در این مجسمه جلب توجه میکند، فرو رفتگی در آن است که شبیه آن پولکهایی است که آویزهای که من بازسازی کردم وجود داشت. به گردن این مجسمههای کوچک هم همچین آویزی وجود دارد."
وی با نمایش تصاویری از آثار یافت شده ادامه داد: "چیزی که این آثار را جالب کرده دسته یا فرمی است که اینها را خیلی استثنایی کرده است و همین ظرفی یا قوری که در اینجا وجود دارد، به نظر میآید برای آداب و آیین سوگواری باشد، چون در آن یک قیف برای صاف کردن مایع درون آن بوده است. از این قوری یک عدد سالم مفرغی و نقرهای و چندین قطعه و لوله و دسته ... یافت شده است. انواع ظرفهای دیگر و صافیها هم وجود دارد ، یک عدد پیسوز سالم که شبیهش را در ارجان و شوش پیدا شده هم جزو یافتههای ماست. قطعههایی آیینه هم پیدا کردیم. شی خاص مفرغی هم پیدا کردیم که به نظر میآید وسیلهای در ریسندگی و بافندگی باشد." وی در مورد ظروف سفالی یافت شده در درون و بیرون آرامگاه گفت:"در جایگاه پیشکش، ظروف سفالی یافتیم که در خمرههای هر کدام از اینها، لیوانهایی به عنوان در وجود داشت که نشان میدهد به باور مردمان آن زمان به مردگان همیشه تشنه باید آب پیشکش شود . 17 عدد از این خمرهها را سالم وشکسته پیدا کردیم. "
این پژوهشکر با ذکر این که یافتههای مربوط به این آرامگاه به عنوان گوشه ای از هنر دوره عیلام نو در کتاب "آرامگاه دو بانوی عیلامی از خاندان شاه شوتور نهونته پسر ایندد" توسط سازمان میراث فرهنگی منتشر شده است، از علاقه مندان خواست برای دریافت اطلاعات بیشتر و دیدن تصاویر بهتر به این اثر مراجعه کنند.
سخنران بعدی مراسم دکتر محمدرضا ریاضی بود که به ارائه مقاله پیرامون "ویژگیهای طراحی در زیورآلات دوره عیلامی" پرداخت.
وی با ذکر این که درکاوش شرکت نداشته و دورادور در جریان کار همسرش بوده است ادامه داد: "قبل از ورود به مبحث باید اشاره کنم ما با واژه طراحی مشکل داریم، یعنی دقیقاً مشخص نیست که وقتی از طراحی صحبت میکنیم از رسم یا شکل یا نقش صحبت میکنیم. منظور من از کلمه طراحی در اینجا ریخت و شکل حجمی یک مصنوع و نه طرح دو بعدی آن است. منظورم در اینجا طرح سه بعدی است و واژه دیزاین که به معنی طراحی در فارسی ترجمه شده است. طراحی در زبان انگلیسی یا ایتالیایی طرح یا شکلی است که در آن خلاقیت به کار برده شده باشد و هر پدیده ای که انسان خلق میکند و ابتکار یا خلاقیتی در آن ایجاد میکند، به معنای طراحی ست. انسان منبع الهامش طبیعت و انسان است. آن گونه که تاریخ هنر در ارتباط با طراحی و یا منبع الهام صحبت میکند این دانش ریشه در فرهنگ و تمدن یونان و روم و بعدها هم در اروپا دارد. اروپاییها اساس طراحیشان در ساخت هر مصنوعی اندام انسانی است، حتی در معماری؛ معیار تناسب اندام انسانی است، اما در ایران اساس طراحی بخاطر شیوه معیشت یا محیط زیستمان واین که انسان همیشه بین دو بخش دامداری وکشاورزی ارتباط مستقیم دارد و در واقع منشاء شکل گیری ظروفمان در ارتباط این دو پدیده است. میدانیم که تا دوره قاجار بیش از 70 تا 80 درصد مردم کشاورز یا دامدار بودند و حیات شهری یعنی اقتصاد شهری ما مبتنی بر تولیداتی است که جوامع دامدار و روستایی تولید میکنند که جامعه شهری به آن نیازمند است و جامع شهری بخشی از تولیدات صنعتی مورد نیاز جامعه روستایی را تولید میکند. ما در طراحی ایرانی مان باید عامل دامداری و حیات دام و حیات کشاورزی را ببینیم و به همین خاطر است که همواره کسانی که اهل هنر ایران هستند اشاره دارند که هنر ایران "جانورسان" است یعنی اشکال و پدیدهها را از اشکال جانوریی که در شکل ایران یا فلات ایران زندگی میکنند یافت میشود."
این پژوهشگر افزود: "اکثر کسانی درباره هنر و اشیای ایران بحث میکنند به نظم و طرحهای هندسی اشاره میکنند. در ایران بخاطر سیستم آبیاری است که انسان خیلی نظم. در ایران برای آبیاری مهارتهای پیچیده تری بخاطر محدود بودن آب وجود داشته است و از قناتی منظمی برای آبیاری استفاده میشده است. درایران باستان هر آنچه دارای نظم است آبادان است وهر جایی که نظم نباشد ویرانی است در نتیجه ما خیلی نباید تعجب کنیم که در هر کدام از اشیای که دیدیم معیاری از نظم و چیدمان اشکال در کنارهم دیگر دیده میشود."
وی با ذگر مشهور بودن ایرانیها به تزیین در آثارشان ادامه داد:" ایرانیها به تزیین اهمیت میدهند، بخاطر همین ما بخصوص در ساختن و پرداختن اشیای ریز مشهور بودیم و مساله تزیین همواره از ایام قدیم حداقل از دوره قاجار بخشی از ویژگی طراحی ما بوده است."
وی با اشاره به زیورالات جوبجی ادامه داد:" ما در عیلام به جز مجموعه جوبجی، مجموعه ارجان داریم، سه مجموعه دیگر هم داریم که از آن به عنوان گنجینه جیحون نام برده میشود که این گنجینه مجموعه بسیار وسیعی است از زیورالات متعلق دوره ای که از 600 تا 350و400 تاریخ گذاری میشود. مجموعه پاسارگاد هم داریم که یک دست تر است. تابوتی دیگری موجود است که مربوط به شوش بود. اما این که چرا این حجم از اشیا در گور یک فرد یا دو نفر دیده میشود، به شیوه زیست مردم ایران مربوط است و باید بپذیریم که در طول تاریخ جامعه کوچ نشینی و جامعه کوچ رو از اشکال بارز جامعه ایرانی بوده و در اغلب مواقع هم جوامع عشایر قادر به تشکیل حکومت شدند. به طور مثال حضور آریاییها ومادها ومطابقش هخامنشیها و اشکانیها، ساسانی هاوحتی سلسلههای دوره اسلامی جوامع کوچ روند. این جوامع هنرشان متحرک است، یعنی معماری یا آثار ثابت ندارند که بتوانند جنبههای از زندگی آنها به فرهنگ و اشیای ثابتشان بدهند. در نتیجه هنرشان در غالب اشیای متحرک بویژه در زیورالات نشان داده میشود.عیلامیها هم حکومت فدراسیونی داشتند وبیشتر نیروی متحرکشان از مناطق شمالیتر و کوهستانی و سلسلههایشان ریشه در مناطق کوهستانی دارد، بخاطر همین میتواند این حجم زیورآلات در ارتباط با شیوه زندگی کوچ نشینی باشد که امکانات ،ثروت درهنرش را در تن پوش نشان میدهد."
این استاد دانشگاه ادامه داد:" در بین ملتهای دنیا آسیاییها هستند که به هنر تن و لباس خیلی بها میدهند. ما هر تندیسی که حداقل از ایران از دوره عیلامی و هخامنشی و ساسانیها باقی مانده دقت میکنیم میبینیم گرچه از ساختار عالی نبوده اما دقت شده که گوشواره ودستبد و طوق گردن داشته باشند؛ یعنی انقدر که در ایران به لباس اهمیت داده میشده است، به سایر هنرها مثل خود نقاشی و پیکرتراشی توجه نمیشد. اقای پوپ در کتابش با اشاره ایران در دوره هخامنشی میگوید: در ایران زیورسازی بیشتر در مورد اندام انسان و مصرفش بر روی لباس کاربرد پیدا میکند و این برعکس یونان است که توجهی به تزیین لباس یا تزیین اندام به زیور ندارند و اشاره میکند که آنها چون جمعیتهای شهری و تاجر پیشه بودند، در واقع ظرافتشان در هنر را در شکل سکهها نشان میدادند وبه همین دلیل سکههای یونانی و رومی از نظر طراحی و شکل و نقش بی نظیرند در صورتی که سکههای ما قابل مقایسه نیست."
وی ادامه داد:"درمورد هنر ایرانیها به این ویژگی هم میتوان اشاره کرد که جدا از اینکه عیلامیها در تزیین لباس بسیار توانا بودند، در استفاده از رنگ هم به شکل سنگهای جواهری بسیار توانا بودند و توجهشان به سنگهای جواهری و تصریع آن بروی فلزات بخصوص طلا کمکم وارد هنر دوره هخامنشی میشود و سرانجام در دوره اسلامی که دلیل نهی استفاده از طلا یا نقره، به شکل هنر مینا کاری در میآید."
دکتر ریاضی در ادامه با نمایش تصاویری به توضیح ویژگیهای مورد اشاره در هنر عیلامی پرداخت.
انتهای پیام/