سرویس تئاتر هنرآنلاین: تئاتر فیزیکال، نمایشی بر پایه حرکات است و در واقع هنرمند به گونهای آن را خلق و اجرا میکند که باعث انتقال موضوع و مفهوم تئاتر شود. در ایران افراد معدودی هستند که به صورت حرفهای در این حوزه از تئاتر فعالیت میکنند، چراکه ایجاد و فعالیت در آن پیچیدگیهای بسیاری دارد. بنابراین کار کردن در این حیطه برای همه گروهها موفقیتآمیز نبوده و تنها عده معدودی توانستهاند در این زمینه آثار به یادماندنی از خود به جا گذارند و کار خود را ادامه دهند. عاطفه تهرانی از جمله کارگردانان شناخته شده تئاتر فیزیکال و حرکت بهشمار میرود. او این روزها در سالن تازه تاسیس ارغنون نمایش "برف در نیمه مرداد" را به صحنه برده است. به این بهانه گفتوگویی با او و حسام منظور یکی از بازیگران نمایش داشتهایم که میخوانید:
متن "برف در نیمه مرداد" چگونه شکل گرفت؟ آیا برای این اجرا نوشته شد؟
عاطفه تهرانی: تصویرهایی در ذهنم داشتم که در آن فردی با ناخودآگاه و درونیات خودش درگیر بود، این درگیری به واسطه اتفاقی در گذشته این فرد بود. بعد از آن تصویرها رو به کامل شدن رفت، اینکه همزمان یک نفر دیگر در این فضا وجود داشته باشد و بخشی دیگر از درگیرهای این شخصیت را به تصویر بکشد. علیرضا طلاچیان نویسنده کار، به روحیه و قلم من نزدیک است. ایده کار را با او مطرح کردم، او هم مواردی را بیان و ایدهها و پیشنهادهایاش را ارائه کرد و متن را نوشت. با شناختی که از کار تجربی داشتیم، کارها به سمت بهتر شدن رفت تا به اجرایی قابل توجه رسیدیم.
این ایده بر اساس دغدغه خاصی در ذهن شما شکل گرفت؟
عاطفه تهرانی: بله، صد در صد اینگونه است. قسمتی از وجود من، ناخودآگاه درگیر چیزی است که ذهن مرا به سمت ایجاد چنین ایدهای سوق میدهد که بخواهم آن را کار کنم.
طبق گفته شما تغییراتی در مسیر شکلگیری کار ایجاد شد، این تغییرات برگرفته از چه بود؟
عاطفه تهرانی: اگر میخواستم تفکر و ذهنیت خام خودم را کار کنم، چنین شکلی پیدا نمیکرد یا آنچه در ابتدا برای آقای طلاچیان ایجاد شد، در واقع شکل خامی بود که به سمت آن رفتن درست است اما قانع بودن به آن نه. طبیعی است، نویسنده ایدههایی دارد که من آنها را نداشتم و برایم جذاب بود، همینطور بازیگران نمایش که نقش مهمی را در این زمینه ایفا کردند. من ذهنیتم را به آنها میگفتم و حسام منظور یا بهنام دارابی جور دیگری عمل میکردند و من میدیدم که چقدر خوب است که به آنها بپردازیم زیرا فردی مانند حسام منظور که در زمینه تئاتر فیزیکال کار کرده و دارای تجربیاتی است در مسیر شکلگیری اثر بیتاثیر نخواهد بود. یا برعکس ایدههایی که از سوی من مطرح و اجرا میشد. ذهنیت اولیه انتخاب درستی است اما اکتفا کردن به آن نه، مطمئنا درجا زدن است.
در این کار از دیالوگ استفاده کردید، چه اتفاقی سبب رفتن شما در کارتان به این سمت شد؟
عاطفه تهرانی: این اتفاق خیلی ساده بود. یه لحظه فکر کردم، اگر دیالوگ باشد چقدر خوب است. من هم تا به حال نمایشی با دیالوگ کار نکرده بودم و دوست داشتم آن را تجربه کنم. تئاتر معاصر را میپسندم و کارم در این زمینه است. اما دوست داشتم بازیگرم مدل من کار کند. بازیگری که دیالوگ میگوید یا کسی که رئالتر کار میکند. دید و تکنیکهای خاص خودم را میخواستم در آن ایجاد کنم. اتفاقی که حسام منظور به درستی آن را انجام داد.
شما تئاتر فیزیکال را چگونه تعریف میکنید؟ ما در چند سال گذشته کارگردانان بسیاری را داشتیم که در این حیطه کار کردند اما نتیجه کار آنها چندان برای مخاطب جذاب نبوده است.
عاطفه تهرانی: برای این به سراغ تئاتر فیزیکال یا معاصر میروم زیرا چیزی درون من وجود دارد که اصلا نمیخواهم آن را با دیالوگ بیان کنم. برای همین آن را به شکل فرم درمیآورم. اصل آن اینست که اتفاقها و حرفهایی را که نمیتوانید ابراز کنید و یا به واسطه کلمات بیان کنید، با حرکت به تصویر بکشید و آن را عنوان کنید. این مسئله ربطی به پانتومیم ندارد. چیزی است که از درون تو به بیرون میآید. به نظرم بازیگر یا نمایشگری که به این سمت میرود، اگر با چنین دیدگاهی باشد، مطمئنا موفق خواهد بود. از دیگر سو، هر چیزی ابزار خودش را دارد. اگر آن نمایشگر یا کارگردان ابزار لازم را به نمایشگر ندهد، نمیتواند موفق عمل کند. این مانند آن میماند که بخواهم فیلم بسازم یا شعری را بسرایم، اگر ابزار و تکنیک آن را بلد نباشم و چهارچوب و ساختمان را به درستی ایجاد نکنم، به راحتی خراب میکنم. همینطور توانایی این را که حرفی برای زدن داشته باشید و آن را به صورت خط و نقطه و خطوط و سطح در آوری.
چگونه میتوان این روند را ایجاد و در مسیر درستی هدایت کرد؟ این اتفاق در اجرای این نمایش چگونه صورت گرفت؟
عاطفه تهرانی: من میدانستم چه کار میخواهم انجام دهم. قسمت ناخودآگاه چه کارهایی میخواهد صورت بدهد. چهارچوب کار را در ذهنم داشتم. قسمت زیادی از این مسئله به بهنام دارابی بازیگر نقش ناخودآگاه باز میگشت. او بازیگر بسیار با استعدادی است و در ورکشاپهای مختلفی حضور داشته است. دامنه حرکتی گسترده و ذهن تصویرگر و خلاقی دارد. این بازیگر میداند چه کار کند با راهنمایی من چگونه مسیر درست را ایجاد کند و در آن به درستی گام بردارد. البته باید میان بخش ناخودآگاه و خودآگاه تعادل درستی را به وجود میآوردم که ریتم درستی داشته باشد و بازیهایشان از حالت طبیعی خارج نشود.
خلق نمایشی که تا این اندازه به درونیات و ذهنیات فردی کارگردان و بازیگران آن وابسته است، چگونه میتواند با مخاطبان خود ارتباط درستی را ایجاد کند؟
عاطفه تهرانی: تماشاگران ما لازم نیست صد در صد بفهمند چه اتفاقی دارد رخ میدهد. من مخاطبانم را در موقعیتی قرار میدهم، تا آنها به یک دید چندوجهی دست پیدا کنند. زمانیکه میبینید حسام منظور دارد سر بهنام دارابی را شانه میکند و از سرش خون میآید، هر کسی میتواند یه چیز متفاوت ببیند. من تخیل تماشاگر را آزاد میگذارم. نمیخواهم آنچه در ذهن من است را کامل و درست در اختیار مخاطبانم قرار دهم. نکته جذاب کار هم این است که هر فردی که به تماشای کار مینشیند به گونهای آن را درک میکند. متن را که بخوانید خیلی واضحتر از آنچه من در نمایشام میگویم، بیان میکند. جایی در نمایش کاراکتر مرتب تکرار میکند: "کاش آدم یه جوی بمیره که بدنش سرد نشه" من کامل نمیگویم جریان چیست؟
شما وقتی این جمله را میشنوید، یک تصویری در ذهنتان خلق میشود و من تصویر دیگری. تصویرها مانند یکدیگر نیستند، قرار نیست صد درصد متوجه شوند. البته این بدان معنا نیست که من هر کاری دلم خواست انجام بدهم و بگویم تماشاگر هرچه خواست برداشت کند. من تا چیزی دقیق و قلبا در ذهنم شکل نگیرد به تصویر نمیکشم. اینگونه نیست که در انتهای کار تماشاگر پیش خودش بگوید؛ این چی بود؟ اگر من در اجرای اثرم به ساختمان محکم و قابل دفاعی برسم و آن را حفظ کنم و بتوانم ارتباط درستی را شکل بدهم، آن زمان شما به عنوان مخاطب من میتواند برداشت درستی داشته باشید و کار برایتان گنگ نباشد.
مخاطبان ما قابل پیشبینی نیستند، بهخصوص در مورد کارهای معاصر. این مسئله طبیعی است که کار شما را سختتر خواهد کرد.
عاطفه تهرانی: ما مخاطبان خودمان را داریم. چندماه آینده، کار دیگری به صحنه خواهم برد که کاملا حرفهای به حرکت معاصر میپردازد. اما برای کاری که عموم مردم مخاطب آن هستند، تلاش میکنم، زیاد به سمت تئاتر فیزیکال و معاصر نروم. مانند کاری که در این اجرا انجام دادم و از حرکتهای روزمره هم در آن استفاده کردم.
کار بعدی شما چه خواهد بود؟
عاطفه تهرانی: نمایشی به نام "کافه لاته". "لاته" به معنای فراموشی است. کاری مبتنی بر حرکت معاصر است و در تئاترشهر اجرا خواهد شد. البته بین کاری که در حال حاضر در دست دارم و نمایش "کافه لاته" به احتمال زیاد نمایش دیگری را به صحنه خواهم برد.
پرداخت به تئاتر فیزیکال در ایران چگونه است و به چه صورت میتوان محدوده مخاطبان را افزایش داد؟
عاطفه تهرانی: من تنها کسی که تئاتر فیزیکال کار میکند نیستم، اکنون گروههای بسیاری در این زمینه کار میکنند و ورک شاپهای بینالمللی هم در آن برگزار میشود. حتی بسیاری از نوجوانان و دانشجویان هم به سمت آن میروند. در واقع مانند پنج سال قبل نیست که همه با آن بیگانه باشند. ما تنها نمیتوانیم سبک اجرایی مشخص داشته باشیم. باید فراتر از آن را درنظر بگیریم که حتما مخاطبانی داریم که میخواهند فکر کند و تصویری در ذهن خودشان داشته باشد و تخیل کنند.
طراحی صحنهتان کاملا هم راستا با نمایشنامه و کاربردی بود. میتوانید در این رابطه کمی توضیح دهید؟
عاطفه تهرانی: طراحی صحنه فعلی ما ساده است. ما طراحی پیچیدهتری برای نمایش درنظر داشتیم که از لحاظ مالی امکان اجرای آن را نداشتیم، بنابراین به سمت سادهتر کردن آن رفیتم. اکنون تعدادی حجم داریم که تداعیگر کوه و قندیل است. ایجاد فضایی سرد که نمایانگر ذهن پیچیده کاراکتر و تخیلات اوست.
چرا سالن ارغنون را انتخاب کردید؟
عاطفه تهرانی: میخواستم کاری را همین امسال اجرا کنم، به تماشاخانه باران هم مراجعه کردم اما تا سال آینده جای خالی نداشت. این سالن تازه تاسیس است و امکانات اجرایی مناسبی دارد.
آقای منظور، لطفا از نقش و دلایل انتخابتان برای حضور در این نمایش بگوئید؟
حسام منظور: دو سال پیش تصمیم داشتم تئاتر را رها کنم و به دنبال کار دیگری بروم، اما یک جایی احساس میکنید باید بمانی و به راهت ادامه بدهی. خوش شانس بودم که با طیفی از کارگردانان تجربی کار کردم. کار کردن با عاطفه تهرانی آرزوی من بود و دوست داشتم اتفاق بیفتد. او شناسنامه خودش را دارد و همه با کارها و دستاوردهایش آشنا هستند. او بیشتر با تئاتر فیزیکال شناخته میشود. افراد خاصی آن را دنبال میکنند و زبان خاص خودش را دارد. مثل جریان رسمی و تجاری تئاتر ما نیست و حرف دیگری را میزند. در ابتدا با شگفتی روبهرو شدم، زیرا یک کارگردان زن نمایشی در مورد مردها کار کرده بود. اکثر کارگردانان زن، دغدغههای زنانه دارند عجیب بود چطور میشود دغدغههای یک مرد را از دید یک زن نشان داده شود. قبل از اینکه متن کامل شود، ایدهها و چهارچوبهایی برای این شخصیت در نظر داشتیم و اتود زدیم. در واقع سعی کردیم شمای کلی از این کاراکتر داشته باشیم. همیشه کاراکترها را در خودم جستوجو و آنها را کشف میکنم. این کاراکتر از من فاصله داشت اما در جایی یک نکته از این آدم را پیدا کردم و آن را گسترش دادم.
دوست دارم، نظر شما را هم در مورد تئاتر فیزیکال به خصوص در حوزه بازیگری بدانم.
حسام منظور: تئاتر فیزیکال مال ما نیست و برآمده از رفتار جسمانی، فرهنگ دیگری است. اگر ریشه آن را در رقص بدانیم، میبینیم چیزی به اسم رقص نداریم، اصلا نیازی به آن نداریم. در جامعه امروز برخورد خوبی با آن نمیشود. اصولا با بدن مشکل داریم این را میتوانید در راه رفتن آدمها در خیابان هم مشاهده کرد. بنابراین ما با چیزی در صحنه مواجهیم که مال ما نیست و میخواهیم آن را به نوعی در صحنه نشان بدهیم. به دلیل آنکه روانی نمیتوانیم با آن ارتباط برقرار کنیم، این ارتباط به درستی شکل نمیگیرد. البته عاطفه تهرانی معتقد است فرم باید مفهوم را برساند و در انتخاب میزانسنها و فرمها خیلی با وسواس عمل میکند. ما گاهی برای یک حرکت کوچک صدها اتود بدنی زدیم تا به آن اتفاقی که مدنظر داشتیم رسیدیم. اگر این روند درست طی نشود تبدیل به پارازیت میشود و کسی که آن را میبیند، دچار گیجی میشود تا اینکه تبدیل به المانی برای ارائه مفهوم باشد.
آیا برای رسیدن به چنین امکانی ما میتوانیم مسیر درستی را به خصوص در آموزش طی کنیم؟
عاطفه تهرانی: میشود، اما اولین اتفاق که باید برای او بیفتد آن است که شخصی که این کار را انجام میدهد، باید هرچه از قبل یاد گرفته و کلیشههای بدناش را کنار بگذارد. با خودش و بدن خام و تخیلاش کنار بیاد.
شما بخش دیالوگ محور کار را برعهده داشتید، اما از حرکت هم دور نبودید. چگونه انسجامی را در مسیر بازیتان ایجاد کردید؟
حسام منظور: اول با این شخصیت رئالیستی برخورد کردیم و چهارچوبهای روانی او را ساختیم. سعی کردیم با هدایت عاطفه تهرانی تعادلی را میان این کاراکتر و بخش ناخودآگاه آن که بهنام ایفا میکرد، ایجاد کنیم. من در بخشهایی به سمت حرکت رفتم و بهنام دیالوگ گفت. این در حالی بود که ابتدا من تنها بخش دیالوگ را برعهده داشتم. اگر غیر از این بود، آن اتفاقی که میخواستیم شکل نمی گرفت. البته ما بسیاری از ایدههایمان به دلیل کمبود امکانات و تکنولوژی شکل نگرفت، اما جوهره متن به درستی در صحنه ایجاد شد.
منظورتان از کم بودن امکانات و تکنولوژی چیست؟
حسام منظور: پروسه تولید تئاتر در ایران بیشباهت به شکنجههای قرون وسطی نیست. من گاهی فکر میکنم، ما آدمهای دیوانهای هستیم چون آدم عاقلی در این شرایط کار نمیکند. کارگردانهایی داریم که هر جای دیگری بودند، بهترین شرایط برایشان فراهم میشد. اما در ایران وقتی میخواهند کار کنند، گویی کار اولشان است. هیچ کس به کارنامه آنها توجه نمیکند و امکاناتی در اختیارشان قرار نمیدهد. کارگردانان باید جزئیترین کارهایشان را خودشان انجام دهند. در شرایط نامناسب تمرین کنند. مانند پلاتوهای غیراستانداردی که داریم، بیشتر یک اتاق خالی است. چه امکاناتی برای بازیگر فراهم میشود. با توجه با این شرایط چگونه میشود خوب کار کرد و خلاقانه عمل کرد؟ تا لحظه اجرا نمیدانید دکورتان چیست یا اصلا اجرا میروید؟ تمام اینها، فشارهای روانی ایجاد میکند. البته ما عادت کردیم مانند کماندو باشیم. میجنگیم تا اجرا برویم.
با توجه به این مسائل به کارتان در تئاتر ادامه می دهید؟
حسام منظور: عمر مفید یک بازیگر در ایران ده سال است. در اوج باید کارشان را کنار بگذارند، چون خسته میشوند. ما سوپراستارهای بسیاری در تئاتر داشتیم، آنها الان کجا هستند؟ بعضی به سینما رفتند. اگر هم افرادی سوپراستار هستند، پنج سال دیگه همین سرنوشت را دارند. انگار تمام این مسائل ایجاد شده است تا ما بریم. من خسته نمیشوم و نمیرم. زمانهایی خسته میشوم و فکر میکنم برم، اما باز هم برمی گردم. برای اینکه تئاتر کار نکنم نمیتونم زندگی کنم.
انتهای پیام/
مهرانگیز قهرمانی