سرویس تجسمی هنرآنلاین: آیین رونمایی سه کتاب "سرامیک"، "طلسم" و "نمکدان" از آثار پرویز تناولی که به تازگی از سوی نشر نظر و انتشارات بنگاه تجدید چاپ شدهاند، با حضور پرویز تناولی، علیرضا سمیعآذر (نویسنده و پژوهشگر) و محمود بهمنپور (مدیر نشر نظر) عصر روز جمعه، 29 آبانماه، در گالری "آرتلانژ" برگزار شد.
به جز من کسی روی هنر عامه کار نمیکند
پرویز تناولی در این مراسم درباره فعالیت خود در زمینه چاپ کتاب اظهار کرد: در پاسخ به این سوال که چرا در این زمینه کار میکنم باید بگویم؛ بخشی از کار من صرف مجسمههایم میشود، اما بخش دیگر به پژوهش و نوشتن کتاب درباره هنرهای ایران اختصاص دارد. زیرا معتقدم اگر من روی این موضوعات کار نکنم هیچکس به سراغ آنها نخواهد رفت.
وی افزود: اشیای سنتی و فولکوریک ما در حال از بین رفتن هستند، چه کسی تا امروز روی آنها کار کرده است؟ درست است که هنرهای اشرافی ما در کاخها و مساجد ثبت شدهاند، اما کسی به هنرهای عامیانه توجه نکرده است. این هنرها با کارهای فولکلور تفاوت دارند زیرا مردم عامه آنها را با دل خود و بر اساس سلیقه و علاقه خودشان خلق کردهاند.
او افزود: مادران عشایر که پسرانشان را با گله همراه میکردند، هنر دستهای خود را به زیبایی روی بافتههای "نمکدانها" به یادگار گذاشتهاند. با خودم گفتم اگر من اینها را جمعآوری نکنم، چه کسی این کار را انجام میدهد؟ اروپاییها و آمریکاییها خیلی به این موضوعات توجه کردهاند، اما در ایران به مواردی مثل قفلها، طلسمها، سنگ قبرها و گرافیک سنتی توجهی نشده است. این هنرها از دل مردم برخاستهاند و مردمی هستند. کسانی که اینها را به وجود آوردهاند دانشگاه نرفتهاند و پیش استاد تعلیم ندیدهاند، اما خود به خود جوهر وجودشان که با عشق بوده باعث شده آثاری به وجود بیاورند که اسم هنر را روی آنها بگذاریم.
این مجسمهساز با بیان اینکه اکنون همه دنیا را سوییچهای ژاپنی و چینی پر کرده و ما دیگر کسی را نداریم که مثل قدیم قفل بسازد اظهار کرد: امروز به این اشیا باید به عنوان اثر هنری نگاه کرد و از آنها حفاظت کرد. اگر بگویم ایران غنیترین کشور دنیا در زمینه هنرهای مردمی است اغراق نکردهام. مردم ما به هر چه دست بردهاند، هنر به وجود آوردهاند. در وسیلههای سوارکاری، آشپزخانه، جهانگردی، اسلحه و هر چیزی که فکرش را بکنید ایرانیها هنرشان را در آن جای دادهاند.
تناولی با بیان اینکه آثار عامیانه همواره مورد الهام هنرمندان بوده است، اظهار کرد: آنها از عامیانهترین نقوش که در تبلیغات مورد استفاده قرار میگرفت الهام گرفتند تا پاپآرت را بنا کنند. هنرهای عامیانه ما تزئیناتی است که در همه جا وجود دارد، به بازار هم بروید، آنها را میبینید. تزئیناتی که شاید برای ما عادی باشد، اما فرنگیها را میخکوب میکند.
این پژوهشگر درباره کتاب "نمکدان" گفت: این کتاب دو زبانه است و مشتری اصلی آن خارجیها هستند و به دستبافتههای عشایر مربوط میشود. اینها دستبافتهها هیچ کدام شبیه هم نیستند. هر زن نقوشی که دوست داشته روی آنها کار کرده است. آنها با دستبافتهها مثل هنر رفتار میکنند و کپی و تکرار در آثار آنها نیست. متأسفانه این هنرها در ایران مورد استقبال قرار نگرفته و به آنها همیشه نگاه تحقیرآمیزی شده، اما فرنگیها قدر اینها را میدانند و در موزهها و کلکسیونهایشان از آنها نگهداری میکنند. حیف است که ایرانیها از این آثار غافل باشند و آنها را نشناسند.
این پیشکسوت مجسمهسازی ایران درباره چاپ کتابهای دیگری در این موضوعات نیز افزود: نشر "نظر" قرار است به صورت کامل، هر گروه از این هنرها را در یک کتاب مجزا منتشر کند. کشور ما کشور شعر و ادبیات است و سالی نیست که چند کتاب درباره شعرای معاصر چاپ نشود، اما ما هرگز به هنرهای تجسمی اینگونه نگاه نکردهایم. تا قبل از کتابهای من، کتابهایی که در این زمینه منتشر شده باشد تقریبا به صفر میرسد. حالا ما دست به کار شدهایم و من خوشحالم که اینقدر استقبال میشود و کتابها به چاپهای بعدی میرسند، امیدوارم این روند ادامه پیدا کند.
تناولی با اشاره به انتشار کتاب "زنان فرنگی" در خارج از کشور گفت: بیش از 400 سال قبل ایرانیان شیفته تصاویر زنان فرنگی شدند. پادشاهان و اشرافیان این تصاویر را دوست داشتند و سفارش میدادند که نقش این زنان را در کاخها کار کنند. بعدها که چاپ در ایران رواج یافت این تصاویر چاپ شدند و تصویر این زنان به عنوان سوغاتیهایی از غرب به ایران میرسید یا مجموعه آنها جزو داراییهای مردم محسوب میشد. مردم ایران با این تصاویر به عنوان عکسهای معمولی برخورد نمیکردند، آنها را با هنرهای سنتی ایرانی مثل گچبریها یا تزیینات دیگر آمیخته کرده و شاهکارهایی را پدید میآوردند، حیف است اینها کمکم از بین برود و کسی با آنها آشنا نشود. حس میکنم اگر من این کار را نکنم، کس دیگری هم این کار را نمیکند. من تنها توانستم در 50 سال اخیر چند فقره از این هنرها را مورد پژوهش قرار بدهم. صدها هنر بوده که در سالهای گذشته از دست رفته است.
او به وضعیت هنرهای تجسمی ایران در سالهای اخیر اشاره و اظهار کرد: در چند سال اخیر شاهد جهشهای غیرقابل تصوری در هنر تجسمی ایران بودهام. پیش از این وقتی نمایشگاه میگذاشتم، چیزی جز دردسر برایم نبود. چون تماشاچی نبود و اگر هم میآمدند روی خوش نشان نمیدادند الان مردم آثار جوانان را میبینند و میخرند و به نظرم این تازه اول کار است. با توجه به چیزهایی که امروز میبینم ما آینده درخشانتری در پیش داریم.
تناولی میراث مادی ایران را ثبت کرده است
در بخش دیگری از این نشست علیرضا سمیعآذر منتقد و مدرس هنر، درباره کتابهای پرویز تناولی گفت: کتاب "نمکدان" شامل تصاویر و توضیحاتی دربارهی دستبافتهای عشایری و روستایی ایران است؛ هنر اصیلی که عمدتا در دست زنان بوده و به همت آقای تناولی گردآوری و تحلیل شده است. دو کتاب دیگر با عنوان "طلسم" و "سرامیک" توسط نشر بنگاه منتشر شدهاند. کتاب دیگری هم که جلسه معرفیاش در لندن خواهد بود، به تصاویر زنان اروپایی در خانههای ایرانی میپردازد.
این مدرس هنر همچنین افزود: پرویز تناولی را بیشتر به عنوان مجسمهساز میشناسیم. او بزرگترین مجسمهساز منطقه خاورمیانه است که باشکوهترین آثارش را در سالهای اخیر دیدهایم، اما او میراث بزرگ دیگری هم دارد و آن مجموعههایی است که گردآوری کرده است. کلکسیونهای ارزشمندی از بافتهای عشایری، قفل، گبه، کلید و اشیایی که مجسمههای کاربردی ما در طول تاریخ بودهاند، اما شکل واقعی مجسمه ایرانی را دارند.
وی با بیان اینکه ریشه گرافیک در همین کارهای عامیانه است اظهار کرد: به همین دلیل گرافیک در کشور ما یک پدیده غربی محسوب نمیشود. قرنها پیش از آنچه به عنوان گرافیک غربی شناخته میشود هنرمندان ایرانی در اشیای دستساز و صفحهآرایی کتابهای خود درکشان از زیباییشناسی را به نمایش میگذاشتند. این میراث نشان دهنده غنای تصویری در ایران است و جمعآوری آنها برای من حکم ایجاد منبعی برای پژوهش و مطالعات بیشتر داشته است. این آثار فرهنگ مادی ایران را تشکیل میدهند و به ما نشان میدهند فرهنگ ایرانی از چه غنای هنری برخوردار است.
سمیعآذر با اشاره به ویژگیهای هنری اشیای کاربردی در گذشته اظهار کرد: اشیای ما در گذشته بیشتر کاربردی بودند، اما تمام ذوق، سلیقه و فکر زیباییشناختی در آنها به کار گرفته میشد و فراتر از یک شی کاربردی به شی هنری تبدیل شدهاند. معمولا وقتی مصرف آنها تمام میشود، به عنوان شیای دارای ارزشهای هنری تلقی میشود. بعد از مرگ کاربردی آنها، حیات هنریشان آغاز میشود. وقتی آنها را کنار هم میبینیم به ارزشهای هنریشان پی میبریم. اینها میراث ملی ما هستند که زمانی شی کاربردی در خانهها و محلها بودند، ولی حالا در کنار یکدیگر مجموعه بسیار نفیس اشیای هنریمان را شکل میدهند.
این نویسنده و پژوهشگر همچنین بیان کرد: کاری که آقای تناولی کرده به نظر من نوعی فرهنگسازی است، چون این اشیا به تنهایی کاربردی نیستند و حامل فرهنگ و هنر مملکتمان هستند و شکل توسعه یافته فرهنگ ما را در ارزشهای زیباییشناختی متبلور میکنند. تناولی تحلیلها و تحقیقها و تفسیرهایی را هم به آنها اضافه کرده و آنالیزهایی را ارائه داده که به خوبی میتواند میراث ملی ما را از بُعد ساخت هنری و خلق شی و ابداع و نوآوری متجلی کند.
او با اشاره به اینکه آنچه که تاریخ فرهنگ ما را تشکیل میدهد نوشتهجات مکتوب و اشیا ما هستند افزود: این اشیاء در ادوار مختلف از غنای فکری و هنری برخوردار بودهاند. کار مهم دیگر پژوهشی است که روی این اشیا به خصوص دستبافتههای عشایری انجام شده است. در حوزه گرافیک هم متن در ایران صرفا متن نبوده و نشانههای بصری داشته است. گرافیک در کشور ما یک پدیده غربی نبود، بلکه سالها و قرنها پیش از آن صفحهآرایی و هنر کتابت در ایران آکنده از درک زیباییشناختی بود. خیلی از کسانی که مبادرت به گردآوری این صفحات میکنند گاهی اصولا نمیتوانند متن را بخوانند اما به ارزش بصری آن واقف هستند و برای همین است که این آثار در حراجیها به فروش میرسند.
سمیعآذر به ارزش بالای کارهای مطالعاتی در زمینه هنر اشاره کرد و گفت: همیشه با خودم فکر میکردم که چرا کارهای مطالعاتی در این زمینه کم است. وقتی این آثار گردآوری شوند امکان مقایسه و بررسی تطبیقی فراهم میشود، ولی وقتی جدا باشند کار پژوهشی نخواهیم داشت. حالا این مجموعه گردآوری شده و من شگفتزده هستم که تناولی چطور با وجود تولید اثر، وقت کرده چنین کار ارزشمندی را انجام بدهد. او همچنین هرگز از فرصت پرورش هنرجویان مضایقه نکرده است. بر خود فرض میدانم از شخصیت و میراث او تقدیر و ستایش کنم و افتخار میکنم در عصری هستم که او نیز زندگی میکند. به خاطر کار عظیم او دینی به گردن ماست. نه فقط به خاطر گردآوری بلکه با پژوهشهایی هم که انجام میدهد زمینهساز پژوهشهای بعدی را فراهم میکند.
مدیر حراج تهران در بخش دیگری از سخنانش درباره نقش هنر تناولی در منطقه گفت: بیشتر ایرانیها در طول سالیان گذشته هنر مجسمهسازی را دنبال میکردند. در خارج از ایران ممنوعیتهایی وجود داشت، اما به طور طبیعی در تاریخ ایران شکوفاتر بود. سرآمد آن در قرن اخیر پرویز تناولی است که رکورد 2/8 میلیون دلاری او در حراجی کریستیز2008 به عنوان گرانترین اثر هنری خاورمیانه به ثبت رسیده است. آثار او در موزهها و جاهای دیگر هم نگهداری میشوند و جایگاهی استثنایی دارد. برخی از سریهای متنوع او بسیار مشهور شدهاند و از برندهای معروف منطقه هستند. کمتر مجموعهداری است که دوست نداشته باشد از هنر او در مجموعهاش باشد.
سمیعآذر همچنین با اشاره به افتتاح گالری "آرتلانژ" گفت: افتتاح این گالری تأثیر خوبی در فضای هنری کشور خواهد داشت و امیدوارم مسؤولان آن تا پایان راه از ادامه مسیر مأیوس نشوند و کار کنند.
همیشه از تناولی عقب هستیم
محمود بهمنپور مدیر نشر "نظر"، نیز در این نشست گفت: آقای تناولی همیشه مشغول تدوین کتاب و پژوهش هستند و با اینکه ما هر سال یک کتاب از ایشان چاپ میکنیم اما باز هم از ایشان عقب هستیم. ایشان لحظهای برای خودشان وقت خالی باقی نمیگذارند و من به عنوان یک ناشر بسیار خوشحالم که کتابهایی او علاوه در کشور مورد توجه مخاطب خارجی نیر هست.
وی همچنین اظهار کرد: تناولی هرگز ادعایی نکرده است که یک محقق است، اما بدون استثنا همه کارهایی که انجام دادهاند، پیش از این توسط کسی انجام نشده است. اگر این کتابها منتشر نمیشد تا مدتها در این زمینه کار قابل توجهی نداشتیم. امیدوارم فعالیتهای ایشان در این زمینه ادامه پیدا کند.
در پایان این نشست از سه کتاب پرویز تناولی رونمایی و نمایشگاهی از آثار مجموعه "هیچ" و همچنین تعدادی از چاپ سیلکهای این هنرمند در آرتلانژ افتتاح شد. همچنین پرویز تناولی در حاشیه این مراسم کتابهای خود را برای علاقهمندان امضا کرد.
انتهای پیام/