سرویس تئاتر هنرآنلاین: در رابطه با نوشتن نمایشنامهای بر اساس رمان و یا آدابته کردن آن برای دنیای نمایش الزامأ باید علت یا علل معین و شاخصی وجود داشته باشد و هنگام اجرا هم عملأ برای تماشاگر آشکار گردد و به اثبات برسد. نمایش "برنارد مرده است" چنین علتهائی مشهود و قابل درک نیست. ضمن آن که نویسنده باید نمایشنامهای درباره جنگ ایران و عراق که مربوط به موقعیت و شرائط پرسوناژهای ایرانی و بومی و عوارض پایانی ناشی از چنین جنگی میشد، مینوشت و به ادبیات خارجی پناه نمیبرد.
متن نمایش "برنارد مرده است" به نویسندگی مشهود حسینیان طبق آنچه در بروشور درج شده بر اساس رمان "گرگها" اثر "پیربوالو، تومانارسژک" نوشته شده و نشانگر نیرنگها و هویت باختگیهای دو زن و یک مرد است که در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم (زمانی که همه چیز از دست رفته) برای به دست آوردن ثروتی موروثی به ترفندهای خاص خودشان روی میآورند و در این میان انگیزهها، عواطف و حتی مقوله بسیار مهمی مثل عشق هم صرفأ وسیله و ابزاری مصلحتی برای نیل به چنین هدفی قرار میگیرد (عشق آنینیس و ژاک) و عملأ نادیده گرفته میشود.
نمایش درحوزه اجرا با بهرهگیری از دیوار نوشتههای قسمت انتهائی و مرکزی صحنه که کلأ مضامینی مقدماتی و پسزمینهای برای صحنهها به حساب میآید، پیش میرود و هرصحنه را درکلیت خود تا حدی از صحنه بعد منقطع و جدا میکند؛ در نتیجه، اجرای هرصحنه درکل به یک پلان-سکانس سینمائی شباهت پیدا کرده و توضیحات و توجیهات فوق که دراصل همان دستورالعملها و سفارشات ضمنی مربوط به حرکت،حالات و موقعیت پرسوناژها در متن نمایشنامهاند، به طور متناقضی درخود صحنه و در قالب همان دیوار نوشتهها نشان داده شدهاند؛ بنابراین، این نوشتهها دراصل همان توضیحات مربوط به اجرای دقیق نمایش به شمار میروند و نشان دادنشان در صحنه کاری عبث، اضافی، غیرساختاری و غیراجرائی محسوب میشود و کارگردان با توسل به آن از اجرای کامل و توجه به جزئیات و ضمائم پس زمینهای اجرا، طفره رفته و کار را برای خودش آسانتر کرده است. لازم به یادآوری است چنانچه این دیوارنوشتهها در خود متن جزو دادههای اجرائی قلمداد شده باشد، در آن صورت اساسأ نشانگر ضعف ساختاری خود متن است.
پرسوناژهای نمایش "برنارد مرده است" به نویسندگی مشهود حسینیان و کارگردانی علی سرابی با ترفندها و ذهنیتهای پنهان به دروغگوئی، دگرنمائی، هویت باختگی و هویت گریزی روی میآورند، اما نویسنده در پردازش حالات، رفتار و دیالوگهای آنان به این وجوه روانشناختی شخصیتشان چندان توجهی نداشته است و روی صحنه "قالبی" و "قراردادی" جلوه میکنند. البته متن حین ضعفهایش نقاط مثبتی هم دارد که در برخی دیالوگها به طور جسته گریخته خود را نشان داده است؛ مثلأ در دیالوگهای پرسوناژ افسر آلمانی که نقشش را خود "علی سرابی" ایفا میکند، درباره روسها میشنویم: "اگر ما دنبال اصلاح نسل هستیم، آنها دنبال اصلاح عقیده هستند " یا "از این لاشهای که این میان افتاده هر سگ درندهای سهم خودش را میبرد" و یا پرسوناژ "ژاک" که به طور فرضی و "وانمود سازی" به عنوان "برنارد" معرفی میشود، میگوید: "من از اردوگاه فرار نکردهام که در یک زندان دیگر زندانی شوم " و ...
میزانسنها گاهی به اقتضای مضمون اجرا شکلدهی نشدهاند، بلکه با در نظرگرفتن فضای زیاد صحنه طراحی شدهاند؛ به همین دلیل در جاهائی معمولی و حتی سرسری و سطحی از کار درآمدهاند: در صحنهای پرسوناژ "آنینیس" بعد از رد و بدل شدن چند جمله خطاب به "ژاک" میگوید: "وقتی دروغ میگی لبهات میلرزن" او این جمله را در شرائطی برزبان میآورد که "ژاک" با میزانسن غلطی نشسته و فقط نیمرخش به طرف "آنینیس" است، در حالی که شکل درست این موقعیت آن است که صورت "ژاک" کاملأ به طرف "آنینیس" باشد. ضمنأ دو پرسوناژ "هلن" و "آنینیس" وقتی جلو دیوار آغشته به رنگ قرمز (یا خون)، با ژست و حالتی معین و بدون دیالوگ قرار میگیرند، دقیقأ به نوعی "پوسترنمائی موقعیت" شکل میدهند و میزانسنشان اشتباها "نمایهای و ایستائی کردن یک موقعیت غیرایستای واقعی" است که قصد و تأکید کارگردان را در رابطه با هرچه خلاصهتر و آسانتر کردن صحنهها و کلیت اجرا آشکار مینماید. درجاهائی هم که پرسوناژها به مقوله جنگ اشاره دارند، حالت و بیانشان طوری است که انگار میترسند از جنگ حرف بزنند.
اجرای نمایش "برنارد مرده است" به کارگردانی علی سرابی فضائی سرد و نسبتأ تاریک دارد که با موضوع کاملأ متناسب است. در این اجرا "روایت نوشتاری" و "روایت بصری و صحنهای" همراه شدهاند، اما مکمل هم از کار در نیامدهاند، زیرا "روایت نوشتاری" اساسأ سنخیت و ارتباطی با روایت عینی و صحنهای ندارد؛ ضمنأ این ترفند به پیوستگی ادامهدار موضوع و محتوای صحنهها آسیب زده است.
نکته حائز اهمیتی در مورد اجرای این نمایش وجود دارد که سبب شده حتی بازی سه بازیگر برجستهتر نمایش، یعنی بهناز جعفری، مرتضی اسماعیل کاشی و مارال بنی آدم تاحدی ضعیف به نظر برسد و در ارتباط برقرار کردن تماشاگر با نمایش اختلال ایجاد شود؛ این نکته به آهستگی بیان و شنیده نشدن دیالوگهای بازیگران مربوط میشود؛ گاهی حتی در ردیفهای اول و دوم سالن هم دیالوگها کاملأ شنیده نمیشوند؛ این عارضه بخشهائی از "اجرای نمایش برای تماشاگران" را به "اجرای نمایش برای خود بازیگران" تبدیل کرده است. حتی اگر این نارسائی به چگونگی فضای سن و سالن و یا امکانات دیگر مربوط باشد، بازهم کارگردان مقصر و مسئول است؛ او باید به گونهای این نقیصه را (مثلأ با انتخاب یک سالن دیگر برای اجرا ) رفع مینمود. با همه اینها نمایش "برنارد مرده است" به نویسندگی مشهود حسینیان و کارگردانی علی سرابی به لحاظ مضمون و به سبب نشان دادن شرائطی که در آن همه پرسوناژها به علت ناملایمات جنگ جهانی دوم چیزهای زیادی از دست دادهاند و برای به دست آوردن و حفظ آخرین داشتههای احتمالی به دروغ و هویت باختگی روی میآورند - اجرائی نسبتأ قابل اعتناست، چون صراحتأ به عارضهمند بودن انسانهای آسیب دیده و نابسامانیهای ناشی از جنگ اشاره دارد.