سرویس تجسمی هنرآنلاین: موزه هنرهای معاصر تهران در اقدامی شایسته بخشی از آثار گنجینه خود را تحت عنوان نمایشگاه "ذهنیت ملموس" در معرض دید عموم قرار داد. با نگاهی کلی به آثار نمایش داده شده در "ذهنیت ملموس" به راحتی در خواهیم یافت که این نمایشگاه در برگیرندة بخشی از تاریخ هنر معاصر غرب است که در آن هنرمندان بیشترین فاصله را از عینیت گرفتهاند و تا حد امکان به ذهنیت محض نزدیک شدهاند. اکسپرسیونیسم انتزاعی، انتزاعگرایی پسانقاشانه، انتزاع گرایی تغزلی و جریان تاشیسم، نام جنبشهاییست که این نمایشگاه به آنها پرداخته است. هنرمندان این جریانها شاید ذهنیترین آثار تاریخ هنر جهان را خلق کردهاند. پیش از ظهور اکسپرسیونیسم انتزاعی، مهمترین جریانی که در سالهای قبل از جنگ جهانی دوم وجود داشت سو رئالیسم بود. این جریان در واقع متشکل از عناصری عینی است که با روابطی ذهنی به هم مربوط شدهاند. سورئالیسم حاصل تلاشهای مکاشفه گونة هنرمند است که با تکیه بر ناخود آگاه پویای خویش نسبتهای تازهای را میان عناصر موجود در جهان برای خود و مخاطبانش تعریف میکند. لذا این جریان نیز به میزان زیادی وابسته به دور شدن از عینیت و نزدیک شدن به ذهنیت است. اما در سالهای پایانی جنگ و پس از آن فرزند جسور سورئالیسم که همانا اکسپرسیونیسم انتزاعی است متولد شد. در اکسپرسیونیسم انتزاعی و دیگر جریانهای ذهنی که چکیدة ارزشمندی از آن را امروز در موزه هنرهای معاصر تهران میبینیم، نه تنها نسبتهای میان اجزا عینیت ندارد بلکه خود اجزا نیز از در اغلب موارد زائیدة ذهن هنرمنداند. نتیجة این میزان ذهنیتگرایی و دوری از عینیت و صراحت میشود آثاری همچون معنویت در هنر از واسیلی کاندینسکی، نقاشی دیواری روی زمینه قرمز هندی از جکسون پولاک، مجموعه آثار مارک رودکو، فرانز کلاین و دیگر آثار جا خوش کرده در این روزهای گالریهای موزه هنرهای معاصر تهران.
اما انگیزه و دلیل این همه ذهنیتگرایی چیست؟ این همه میل به عدم صراحت در میان آثار هنری پس از جنگ چه معنایی میتواند داشته باشد؟ آیا هنرمندان آن دوره حرفی که حاوی معنا و مفهومی باشد نداشتهاند؟ آیا حرفهای آنها از جنس «حرفهایی برای نگفتن» بوده است؟ آیا این نوع فاصله گرفتن از مفاهیم، خود شیوهای ست برای اعتراض کردن؟ آیا ترس از سیاستمداران و صاحبان قدرت آنان را به اینگونه کار کردن وا داشته است؟ در واقع شاید همه یا بسیاری از این موارد را بتوان از عوامل رواج جریانهای انتزاعی برشمرد اما شاید ترسهای موجود پس از جنگ را بتوان یکی از مهمترین علل دور شدن هنرمندان از صراحت و درغلتیدن آنان به انتزاع دانست!
اگر نگاهی به تاریخ ادب فارسی خودمان داشته باشیم خواهیم دریافت که میزان عینی شدن و ذهنی شدن شعر کلاسیک فارسی نیز از یک منظر مربوط میشود به احساس امنیت و عدم امنیت آنها. شعر سبک خراسانی که اولین دوره از شعر فارسی به حساب میآید و از قرن سوم هجری آغاز میشود و تا بیش از سیصد سال نیز ادامه دارد عینیترین نمونه درتمام ادوار شعر فارسی را عرضه کرده است. سبک خراسانی شامل قصائدی ست محکم و استوار و صریح که اغلب در مدح صاحبان قدرت یا هجو دشمنان صاحبان قدرت سروده شده و یا در موضوعاتی مانند ستایش بزرگان دین و مسائل علمی و حکمی و اخلاقی وارد شده است. اگر احوالات قلم فرسایان خراسانی را بررسی کنیم، میبینیم که اغلب ایشان وابستگیهای بسیاری به دربار داشتهاند و دارای روابطی نیکو با حاکمان و زورمداران بودهاند و گاه حتی مناصب و شغلهایی هم در دربار شاهان نصیبشان میشده است. این شرایط سبب میشد که شاعران سبک خراسانی برای آنچه که میگویند احساس امنیت کنند زیرا اساسا آنچه که میگویند خارج از منویات ملوکانة سلاطین زمان نبود. البته در این میان استثنائاتی مانند فردوسی و ناصرخسرو و سنایی نیز وجود دارد که چرایی تفاوت وضعیت آنها در این مجال قابل بحث نیست. اما با دور شدن شاعران از دربارها و نزدیک شدنشان به مردم، میبینیم که ابهام و نازک خیالی نیز در شعر ها بیشتر میشود. در شعر سبک عراقی که پس از سبک خراسانی رواج پیدا کرد به راحتی میتوان ترکیبات ذهنی را یافت. این نوع شعر که یکی از نمونههای برجستة آن خواجه حافظ شیرازی است به وضوح سعی در نقد اصحاب قدرت و افراد صاحب نفوذ در جامعه دارد اما چون نقد صاحبان قدرت ممکن است خطراتی را در پی داشته باشد شاعران در این دوره برای بیان بسیاری از حرفهایشان رو به مضامین انتزاعی میآورند و در واقع آنچه که میگویند همان چیزی نیست که از سخنشان برداشت میشود بلکه میتوان گفت آنچه شاعر میگوید سایهای از حرف اصلی اوست! این شرایط بسیار شبیه است به جملة معروف فرانز کلاین که میگوید: «من چیزهایی که میبینم را نقاشی نمیکنم، بلکه احساساتی که در من بر میانگیزند را تصویر میکنم». در دورههای پس از سبک عراقی نیز این وضعیت ادامه دارد و حتی بیشتر نیز میشود. مثلا در شعر سبک هندی که نسبت شاعران آن با دربار از شاعران سبک عرافی نیز کمتر است، اوج نازک خیالیهای شاعرانه را میبینیم. در غزلهای سبک هندی که نامهای شاخص آن صائب تبریزی و بیدل دهلوی هستند شاعر مدام در پی برقراری ارتباطهایی تازه و ذهنی میان عناصر است و البته این میزان از نازک خیالی گاه چنان به افراط میرسد که حیات سبک هندی را نیز تهدید میکند...
بر گردیم به نقاشی. سالهای پس از جنگ جهانی دوم سالهای اعتراض وجدانهای بیدار جهان است به سیاستمداران. سیاستمدارانی که به خاطر مطامع خود میلیونها انسان را به ورطة نابودی کشاندند! هنرمندان نیز در این میان میل به اعتراض دارند اما از طرفی آنها به تازگی از شر توفان وحشتناک جنگ خلاص شدهاند و بیشک مایلند که آرامش نسبی خود و مردمشان از دست نرود. پس آنچه که میخواهند بگویند را نمیگویند. بلکه در فضایی مه آلود و مبهم سایهای از واقعیت را به مخاطبان خود نشان میدهند و این عدم صراحت، سبب خلق آثاری آنچنان عمیق و شکوهمند میشود.