سرویس تئاتر هنرآنلاین: انسانهای بسیاری در طول تاریخ، نام خود را در یاد و ذهن عموم مردم ثبت کردند. این زنده ماندن و ثبت شدن در یادها تنها بهواسطه خلق آثار هنری و علمی در کتابها نیست، بلکه به واسطه ردی است که این افراد از خود در قلبها میگذارند و برای همیشه ماندگار میشوند. امروز سالروز تولد یکی از این انسانهای فرهیخته است، فردی که نه تنها بهواسطه نوشتهها و ایجاد نقشهای ماندگار، بلکه به دلیل بزرگی روح، منش و رفتارش نه تنها در قلب و ذهن خانواده و همکارانش، بلکه در یاد افرادی که او و کارهایش را نمیشناختند هم ماندگار شد.
چه نیازی است که بگویم محمود استاد محمد، نقش بسزایی در تاریخ تئاتر ایران داشته، نقش انکارناپذیری در نمایشنامهنویسی ملی داشته، از بنیانگذاران نمایشهای قهوهخانهای با آن زبان شیرین و شیوا و بیکلک عامه مردم کوچه و بازار بوده، زبانی که در آن رکاکت معنا نداشته و مهربانی و حلاوت موج میزده است. نویسندهای با زبان گرم و پر از شر و شور. سوم آبان مصادف است با سالروز تولد زندهیاد محمود استادمحمد، به همین بهانه به یاد او و در کنار مانا استاد محمد تنها فرزندش درباره خاطرات و بنیاد استاد محمد گفت و گوی مفصلی داشتیم.
شما نزدیکترین فرد به محمود استاد محمد بودید. با گذشت دو سال از دست دادن محمود استادمحمد، هنوز هم با هر شخصی که صحبت میکنید، از او به گونهای سخن میگوید که گویی نزدیکترین فرد به این هنرمند بوده است.
محمود استادمحمد، آنقدر آدم شفافی بود که چیز نگفتهای نداشت. همه آنچه را که فکر میکرد به زبان میآورد. آدمهایی که اکنون من اینجا عکسهای آنها را بر دیوار هنرآنلاین میبینم، اکثرشان، دوستان او بودند. حتی افرادی که با آنها اختلافنظر داشت، ایدهها و فکرهایش را با آنها مطرح میکرد. تکتک آنها میدانستند که ممکن استادمحمد در این مورد با من اختلاف نظر داشته باشد و به من پرخاش کرده باشد، اما وقتی جای دیگری ما را میبیند، میبوسد، انگار نه انگار که با هم اختلاف داشتهایم. این شفافیت سبب بودنش در قلب آدمها است.
بیشتر از هر چیز، همه با او رابطه احساسی دارند تا اینکه بخواهند او را یک نمایشنامهنویس معاصر بدانند. با هر شخصی که حرف میزنم، به گونهای در مورد خاطراتش با پدرم حرف میزند که انگار، این فرد تنها دوست واقعیاش بوده است. همه وقتی من را میبینند میگویند: "اگر بدانی من و پدرت چه خاطراتی با هم داریم!" این جمله را هزاران بار شنیدهام، نه تنها از تئاتریها، بلکه از آدمهایی که خارج از این حیطهاند و هیچ روحیه هنری ندارند مانند کسبه محله که فکر میکنند صمیمیترین دوست محمود استادمحمد بودهاند.
با این وجود، دختر استادمحمد بودن چه شکلی است؟
خیلی چیزها را در زندگیام از دست دادم، به دلیل اینکه دختر استادمحمد بودم. وارد خیلی از حیطهها نشدم، چراکه میدانستم حساسیت ایجاد میکند و پدرم نسبت به این مسئله خیلی حساس است. بعضی دوستان هنر را به صورت ارثی به خانوادهشان منقل میکنند و سعی میکنند به این وسیله آن را حفظ کنند. پدرم مخالف این قضیه بود. اعتقادی به اینکه الزاما باید در حیطه کاری او حضور داشته باشم، نداشت. ترجیح میداد من نباشم تا دستش بازتر باشد و راحتتر کار کند. دختر استادمحمد بودن خیلی سخت است. حداقل به لحاظ روابط اجتماعی مزیتی نداشته، اما از نظر احساسی بینهایت خوب بوده است. آنقدر تامین شدهام که برایم مهم نیست چیزهایی را از دست دادهام. بهرحال باید رعایت طرز فکر و احوال پدرم را میکردم. شاید اگر بگویم، عزیزترین فرد در زندگیام بوده، باورنکردنی نباشد و بعضی معتقد باشند عزیزتر از پدر هم هست مانند بچه. اما در واقع عزیزترین فرد برایم بود، او عشقی به من میداد که مشابه آن وجود ندارد.
سال گذشته، برای تهیه گزارشی به منزل شما آمده بودیم، بسیاری از وسایل استادمحمد را میتوان در منزل شما مشاهده کرد. به همان شکلی که قبلا بودهاند. مثل کتابخانه و عینکی که روی آن قرار دادید و ...شما همیشه وقتی در مورد خودتان و پدرتان حرف میزنید از کلمه "ما" استفاده میکنید.
هنوز آخرین بسته سیگار پدرم روی میز کارش را نگه داشتم یا آخرین بطری آب معدنی که در یخچال خانه است. (او به شوخی و با لبخند می گوید: مثل خانوم "هاویشان" شدم). از زمانی که به یادم میآورم، همیشه همراه پدرم بودم. دوستان و همکارانش همیشه او را با یک بچه کوچک به خاطر میآورند. در قرارهای کاری، ملاقاتهای بیرون، مهمانیها و... همیشه همراهاش بودم. خاطرات بسیاری از افرادی دارم که شاید اکنون زنده نباشند و اگر هم هستند، دیگر زیاد دیده نمیشوند. من با آنها بودم و لحظات خاص آنها را دیدهام. گریهها و خندههایشان را. شاید آن زمان نمیفهمیدم که در مورد چه سخن میگویند، اما آن حس را درک میکردم. این روند ادامه داشت تا من بزرگتر شدم و همچنان او صمیمیترین دوستم بود.
حرفهای در گوشیمان با هم بود. حرفهایی که یک مرد ممکن است نخواهد آنها را به هیچکس بگوید. این باعث نزدیکی رابطه ما میشد. هر کاری انجام میداد یا مینوشت در جریان جزئیات آن قرار داشتم. بعد هم دوران مریضی پیش آمد، که مریضی، ما بود و پا به پای هم آن دوران را میگذراندیم.
استادمحمد در زندگی شما جریان دارد و هنوز هم هست.
تا این لحظه که با هم حرف میزنیم، به غیر از روزهای اول، که حس مرگ را داشتم. بعد از آن مرگ برایم حل شد، احساس نمیکنم مرده است، عزادار او نیستم. هست اما نزدیکم نیست. پدرم اقامت کشور کانادا را داشت و سالها در آنجا زندگی میکرد. الان حس میکنم کانادا است. دلم میسوزد خیلی کارهایی را که باید میکرد، نتوانست انجام بدهد. خیلی چیزها را با خودش برد. این را برای آنکه پدرم است، نمیگویم. او گنجینهای از اطلاعات و دانش داشت. این را تنها به خاطر تئاتر نمیگویم، او فرهنگ ایران را به خوبی میشناخت. اگر هر چیزی سر جای خود بود، خیلی میتوانست کمک کند، اما نشد. این حسرت، حسرت از دست دادن پدر نیست، حسرت از دست دادن گنجینهای است که رفت و حیف شد. چنین افرادی در زمان و تاریخ نامناسبی میآیند و میروند. ما آنها را از دست میدهیم. میدانم چقدر میتوانست مفید باشد، اما تنها چند نمایشنامه از او باقی ماند.
استادمحمد چگونه به تئاتر نگاه میکرد؟ او میتوانست در کشور دیگری به راحتی زندگی کند، اما چنین کاری نکرد؟
تئاتر از نظر او مقدس بود؛ هنر یا حرفه نبود. وقتی از تئاتر حرف به میان میآمد، گویی از اتفاق فرازمینی حرف میزند که باید احترام خاصی برای آن قائل شد. کم پیش میآید میان اساتیدی درجه یک چنین نگاهی وجود داشته باشد و خودشان را موظف بدانند که داشتههایشان را منتقل کنند. اگر جایی توهینی میشد یا کاری که از نظر او سخیف بود، آنچنان برآشفته میشد گویی به مقدسات دنیا توهین شده است. شاید اگر آن فرد جای دیگری آن حرف را میزد اشکالی نداشت، اما بیان آن روی صحنه توهین بزرگی بود. من کسی را این چنین ندیدم. هرآنچه ماند بر اساس این نگاه بود.
دلیل آن را چه میدانید؟
فکر میکنم این را مدیون نوجوانیاش و آدمهایی که به واسطه آنها تئاتر را شناخته است. نصرت رحمانی اولین فردی که پدرم را به تئاتر نزدیک کرد، بعد هم بیژن مفید. این طرز فکر از نگاه آن آدمها نشات میگیرد. آنها به او آموزش دادند. ممکن است نویسندهای داشته باشیم، آدم معروفی باشد اما آشنایی او با تئاتر به واسطه دیدن یک نمایش باشد. فکر میکنم چون پدر از پشت صحنه وارد تئاتر شده است، نه به عنوان مخاطب، نگاه دیگری داشته است. اول تئاتریها را شناخته بعد خود تئاتر را. هر چه بود، تئاتر تنها برایش هنر نبود، تمام زندگی بود. عزیزترین چیزی که در زندگی داشت.
همین مسئله سبب بازگشت به ایران شد؟
زندگی در خارج از ایران میتواند خوب باشد. باید دید از زندگی چه میخواهید. استادمحمد نتوانست بماند و هر قدر تلاش کرد بازگشت. شاید همین طرز فکر باعث برگشتن او میشود. آنچه جست و جو میکند آنجا نیست. تئاتر کار کردن، خارج از ایران سختتر از ایران است. شاید اگر هنرمند تجسمی مهاجرت کند، بتواند به راحتی کار کند، اما هنرمند تئاتر نمیتواند، چون مخاطب او ایرانی است. آن هم استاد محمد که نوشتههای خاص خودش را داشت. چه چیزی باید به صحنه ببرد که مخاطب آن را دوست داشته باشد. استاد عباس جوانمرد خاطرهای از آن زمان دارد، او میگوید: "وقتی در کانادا قرار بود نمایشی کار کنم. استادمحمد، در شهر دیگری بود. زمانی که متوجه شد، دارم تمرین میکنم با من تماس گرفت. به او گفتم، محمود تو سر کاری، نمیتوانی مرخصی بگیری بمان. امیدوارم در فرصت دیگری با هم کار کنیم. روز بعد که داشتم سالن را آماده میکردم و نورها میبستم، به دستیارانم توضیح میدادم که چه کار باید انجام دهند. یک دفعه صدایی آمد و گفت: آقا این خوب است. رفتم دیدم محمود است. شبانه آمده بود." آنجا هم که بود، نتوانست زندگی دیگری داشته باشد. تنها اتفاقی که افتاد این بود که هیچوقت برای گذران زندگی، وارد بازار تئاتر نشد، در نهایت هم برگشت. اما زندگی در کانادا، تجربه بزرگی بود و آن مهاجرت منجر به نوشتن نمایشنامه "کافه مک آدم" شد. نمایشنامه "آخرین بازی" را که همانجا نوشت و در لس آنجلس با بازی سعید راد کار کرد.
شما در صحبتهایتان گفتید، نتوانست کارهایی را انجام بدهد، آن کارها چه بود؟ چرا نتوانست؟
دو دلیل داشت. نخست آنکه، آنچه باید، اتفاق نیفتاد. ما فرهنگی داریم که همیشه بوده است. هیچوقت از آنچه داریم، درست استفاده نمیکنیم. از نخبههایمان بهره نمیبریم. این درحالیست که باید، آنها را شناسایی کرد و از دل جامعه بیرون کشید و شرایط مساعدی برای فعالیتشان ایجاد کرد. دوم آنکه، پدرم خیلی فعال نبود، شاید اگر خودش، با توجه به اینکه در چنین جامعهای هستیم، اراده میکرد میتوانست داشتههاش را مکتوب کند، اما نکرد. یک بخشی هم اشکال خودش است که هیچگاه اقدامی نکرد. میتوانست ساعتها حرف بزند و ضبط کند. از حساسیتهایش کم کند و در دانشگاه درس بدهد. هر گاه به دانشگاه رفت، خیلی زود بیرون آمد.
البته گویی آن دوره آدمها تفاوت داشتند؟ تنها زمان حال برایشان مهم بود.
شاید، نسل اکنون تجربه آن نسل را دارد. دیدم چه اشتباهاتی کردند. اگر ما بودیم این کارها را نمیکردیم. لحظه حال برایشان کافی بوده است. لذت کامل میبردند. اگر اکنون قلم به دست بگیری، فکر میکنید با آن چه میکنید. فکر میکنید و بعد قلم به دست میگیرید، این خیلی فرق میکند که اول بنویسید، بعد ببینید چه میشود. پدرم گاهی مینوشت و بعد پاره میکرد و دور میریخت. نمایشنامه کامل را.
از میان نمایشنامههایش کدام یکی در شما بیشتر رخنه میکند و آن را دوست دارید؟
آنچه بیشتر برام جذاب است، نمایشنامه "سپنج" است، به واسطه اینکه خیلی فضای متفاوتی از سایر کارهایش دارد.
تاکنون اجرایی از آثار استادمحمد دیدهاید که بگوید، این همان نمایشی است که باید شکل میگرفت؟
نه. تا بحال پیش نیامده، اجرایی را ببینم و بگویم این همانی است که باید باشد. زمانی که پدر بود، گاهی میگفت، گروهی دارد یکی از کارهایش را اجرا میکند، خوب است برو و ببین. وقتی میدیدم، میگفتم خوب است، اما با آنچه باید میبود، فرق میکرد. این اشکال کار کارگردان نیست. دلیلش آن بود که من در به وجود آمدن آن اثر بودم. حتی در مورد اجراهای خودش هم این مسئله بود و کارها با آنچه باید میبود، فاصله داشت.
این فاصلهها به چه علت به وجود میآمد؟
معمولا، اتفاقی که باید نمیافتد، زیرا بازیگر آن حسی را که میبایستی داشته باشد را نمیگیرد و دیالوگها را جور دیگری ادا میکند. در خانه، وقتی پدر دیالوگها را میخواند، میدانستم آکسانها را کجا باید قرار داد. این مسئله کاملا طبیعی است. شرایط اجرایی بسیار تاثیرگذار است و شما نمیتوانید نور، موسیقی و یا حتی کنترلی روی سالن اجرا داشته باشید.
شما دوران درمان و بیماری استاد محمد، را نیز دوران خود دانستید. این دوران چگونه گذشت؟
عمر دست خداست، اما اگر مسئله درمان به درستی پیش میرفت، شانس خریدن زمان بیشتری را داشتیم. این نظر پزشک او هم هست. اگر مسئله تحریم دارو نبود و قطع نمیشد، با وجود همه سختیها بیشتر زنده میماند. درمان اولیه جواب داده بود، خیلی ضعیف شده بود، اما روند درست را طی کرده بودیم. برگههای آزمایش ماهانه، این مسئله را به خوبی نشان میداد. آنزیمهای کبدی پیشرفت خوبی داشتند. آنزیمهایی در بدن ما وجود دارد که در حالت طبیعی، عددی زیر ده را نشان میدهد. این عدد با شیمیدرمانی برای پدرم حدود 300 بود. ماه آخری که قرصها قطع شد، این عدد به 21 هزار رسید و بدن دیگر جواب نداد.
(او در حالی که بغضی که در گلویش بود را فرو مینشاند) روزی تلویزیون نگاه میکردم، عموما این کار را انجام نمیدهم، آن هم تماشای برنامه خبری. خانم وحید دستجردی وزیر سابق بهداشت در مصاحبهای در مورد دور زدن تحریمها حرف میزدند. در حالی که از سمت خود کنار گذاشته شده بود. این زمانی بود که ما به سختی دارو تهیه میکردیم و من دلیل آن را به درستی نمیدانستم. فکر میکردم، دورهای است و بعد از آن خوب میشود. من آنجا متوجه موضوع شدم. تا آن زمان به داروخانههای دولتی میرفتم و داروها را تهیه میکردم، اما مدتی بعد دارو نبود. به سختی از شهرستانها و بازار آزاد بدست میآوردیم. آن زمان متوجه شدم چه روزهای سختی از این به بعد خواهیم داشت. ماه آخر دیگر دارو نبود، من به شرکتی خصوصی سفارش دادم تا از ترکیه برایم به دو برابر قیمت دارو بیاورند. برنامهریزی برای استفاده از داروها کرده بودیم تا روزی که سری جدید داروها بیاد قرصها قطع نشود. اما در گمرگ گیر افتاد و وقفه بیست و سه روزه، پدر بدون دارو ماند. در آن مدت آنزیمها به بیست هزار رسید. زمانی دارو به دستمان رسید که دیگر فایده نداشت و بدن نتوانست خودش را تطبیق بدهد. زمانی که او فوت کرد یک بسته از قرص از وزارت ارشاد با مکاتبات بسیاری که دوستان انجام داده بودند و یک بسته از ترکیه آمد و روی میز بود، اما فایدهای نداشت.
از همه سختتر آن بود که در تمام این مدت تلاش کردم تا به کانادا برویم، چون شرایط درمانی بسیار خوبی برایش فراهم میکردند، اما پدر قانع نشد.
(سکوت) گاهی زمانیکه به داروخانه بیماران خاص میرفتم، خجالت میکشیدم. از اینکه من میتوانستم 8 میلیون پول بدهم و برای یک ماه آینده دارو تهیه کنم، اما خیلیها نمیتوانستند. هیچگاه فراموش نمیکنم، پدر جوان، سیستانی را که، بچه بیهوشاش را روی دستانش داشت. بیشک او تمام زندگیاش 8 میلیون نمیشد که بتواند داروی یک ماه کودکاش را تامین کند.
جست و جوی آثار به جامانده از استادمحمد توسط بنیاد چگونه و بر اساس چه اهدافی شکل گرفت؟
فکر اولیه تاسیس این بود، که بتوانم اموری که به استاد محمد مربوط میشود را اداره کنم. بنابراین به کمک احتیاج داشتم و نمیتوانستم به تنهایی همه امور را انجام دهم. گذشته از رابطه پدر و فرزندی، او به تئاتر تعلق دارد و آدمهایی که در این حیطهاند، حق دارند نسبت به آن به درستی عمل کنند. نمیخواهم فعالیتهای سلیقهای و شخصی داشته باشم. میخواستم با افراد حیطههای مختلف صحبت کنم و مشاوره بگیرم. این دلیل اولیه شکلگیری بنیاد بود. از سوی دیگر، آنچه از او مانده بود، میبایستی حفظ و مدیریت میشد.
هیئت مدیره بر چه اساسی انتخاب شدند؟
همه سازمانها باید هیئت مدیره و امنا داشته باشد. لزومی ندارد هیئت امنا در آن رشته خاص تسلط داشته باشند، کار آنها نظارت بر فعالیت هیئت مدیره است. این افراد هنرمنداند، اما تئاتری نیستند. هرسال به آنها گزارش میدهیم، بیشتر تشریفاتی است تا اجرایی. هیئتمدیره را هیئت امنا معرفی کردند، آدمهای سرشناسی که در رشته خودشان متخصصاند و تصمیم نهایی را در مورد حضور آنها خودم گرفتم. انتخاب هر کدام از آنها نیز به دلایلی بود. نمیخواستم همه تئاتری باشند. ترجیح دادم از صاحب کرسی در تئاتر، مشاوره بگیرم و برای داوری جایزه نمایشنامهنویسی بنیاد از آنها دعوت کنم. در جلسهای با حضور این بزرگان در این رابطه حرف زدیم که چگونه عمل کنیم. البته در این مسیر از تجربیات بنیادهای ذیگر هم استفاده کردیم.
بنیاد ثبت شده است؟
بنیاد هرگز ثبت نمیشود، موسسه فرهنگی هنری ثبت میشود. این قانون وزارت فرهنگ و ارشاد است. پرسه طولانی مدتی است که ما در پیچ و خم آن هستیم. این ثبت برای انجام مراحل اداری باید شکل بگیرد.
آیا نمایشنامههای استادمحمد به مرحله چاپ و انتشار رسیدند؟
نمایشنامه هنوز چاپ نشده است. این مجموعه شامل آثاری است که هم چاپ نشده است و آنهایی هم که چاپ شدهاند، اکنون در بازار موجود نیست. باید کلیه آنها، مجددا چاپ شوند. در حال رایزنی با دو ناشر هستیم. سختی در هر مقولهای هست، دنیای نشر هم مسائل خاص خودش را دارد. امیدواریم بتوانیم در شکل معقولی آنها را ارائه دهیم. 17 نمایشنامه که امیدوارم هم به صورت مجموعه و هم تکی منتشر شوند. احتمالا طی ده روز آینده نشست خبری خواهیم داشت و اطلاعات لازم را ارائه میدهیم.
جایزه نمایشنامهنویسی بنیاد استاد محمد به چه نمایشنامهنویسانی تعلق میگیرد؟
امسال نخستین سالی است که میخواهیم، چنین کاری را انجام دهیم، بنابراین سال آزمون و خطا است. اثر برگزیده از میان، نمایشنامههایی که سال 93 منتشر و یا اجرا شدهاند، انتخاب میشوند. هدیهای نیز به عنوان یادگاری از سوی بنیاد به یادگار داده میشود.
راهاندازی سایت بنیاد در چه مرحلهای قرار دارد؟
سایت بالا آمده و تلاش میکنیم تا مطالب را در آن بگذاریم تا اتفاقاتی را که میخواهیم رقم بزنیم. امیدوارم آنقدر جان داشته باشیم که این کار انجام دهیم و ادامه دهیم.
سخن آخر:
گاهی در بنیاد اتفاقات کوچک اما اثرگذاری رخ میدهد. امروز یک نفر با من تماس گرفت و نوار کاستی را در اختیار من گذاشت که سالها قبل پدرم در نشستی در حوزه هنری شهر ری داشته است. بنیاد استادمحمد دنبال جمع آوری چنین مواردی است. او دنبال آرشیو کردن کارهایش نبود. میدانم خیلی چیزها هست که میتوانیم گردآوری کنیم. این همان گنجینهای است که در مورد آن حرف زدم، شاید اتفاق بیفتاد.
مهرانگیز قهرمانی