سرویس تئاتر هنرآنلاین: "ازدواج آقای می سی سی پی" از نمایشنامههای معروف دورنمات نویسنده برجسته سوئیسی است که توسط حمید سمندریان به فارسی برگردانده شده است. نمایشی که 26 سال پیش تنها یک بار توسط زندهیاد سمندریان به صحنه رفت و با اقبال بسیاری از سوی منتقدان و مخاطبان روبه رو شد. این اثر که از نظر محتوا و ساختار مورد توجه سایر درامنویسان قرار گرفته، به لحاظ مضمونی به بیان بیعدالتی در جامعه پرداخته و از نظر ساختار از قید و بندهای رایج نمایشنامهنویسی آن دوران رها بوده است.
این اثر دارای چهار شخصیت اصلی است: "میسیسیپی" که به نظام سرمایهداری اعتقاد دارد و رفاه بشر را در پیروی از این نظام میداند؛ "سنت کلود" فردی که تحقق عدالت واقعی را تنها در پیروزی حزب کمونیست میبیند و از آن حمایت میکند؛ شخصیت سوم، پزشک فداکاری است که تمام سرمایه خود را به مستمندان بخشیده و از صمیم قلب به بشریت عشق میورزد؛ و در برابر همه شخصیتهای یادشده، که هرکدام نمادی برای جهانبینی ویژهای هستند؛ "آناستازیا" تنها شخصیت زن نمایشنامه، انسانی است که پایبند هیچ اصلی نیست؛ نه برای اخلاق اعتبار قائل است و نه برای وجدان، پیوسته دروغ میگوید، فریب میدهد و رنگ عوض میکند. دورنمات نشان میدهد که هیچیک از شخصیتهای مرد در مسیر آرمانگرایی خود توفیق نمییابند، بلکه جهان تنها به کام انسانهایی است که مانند "آناستازیا" به هیچ اصلی پایبند نیستند.
درونمایه آثار دورنمات تردید و کشاکش جهان در عدالت و بی عدالتی، برقراری ارزشهای انسانی، اجتماعی و معیارهای عرفی در جامعه است. او این ارزشها را گاه در غالب ضدارزش نشان داده و گاه دگرگونی و قلب آنها را درستتر معرفی میکند. این ارزشها در نمایشنامههای او در قالب کمدی بیان میشود و به گفته خودش بیشترین تاثیر را در این زمینه "آریستوفان" کمدینویس یونانی بر او داشته است.
اکنون این اثر به کارگردانی احسان فلاحت پیشه در سالن استاد ناظرزاده کرمانی مجموعه ایرانشهر به صحنه رفته است. نمایشی که اجرای آن طبق دیدگاه و نطر منتقدین، نگاهی کامل به این نمایشنامه مهم است. بر این اساس در نشستی تخصصی در خبرگزاری هنر ایران با حضور کارگردان و دو تن از بازیگران نمایش، به بررسی این اثر پرداختیم.
در ابتدا قرار بود نمایش دیگری را بر اساس یکی از نوشتههای خودتان به صحنه ببرید، اما این اتفاق رخ نداد و به سراغ اجرای نمایشنامهای رفتید که اجرای آن ریسک محسوب میشود. چرا به سراغ این متن رفتید؟
آرش فلاحت پیشه بازیگر نقش "سن کلود": در ابتدا قرار بود یکی از متنهای احسان فلاحت پیشه را کار کنیم، برای اجرای آن کار نیاز به سالن استاد سمندریان مجموعه ایرانشهر داشتیم که به ما تعلق نگرفت. زمانی که با سالن ناطرزاده مواجه شدیم تصمیم گرفتیم، متنهای دیگری را دنبال کنیم، حتی تا مقطعی این کار را انجام دادیم و دوباره کنار گذاشتیم. در نهایت نمایشنامه "ازدواج آقای می سی سی پی" به آنچه که میخواستیم نزدیکتر بود.
صادق ملکی بازیگر نقش "می سی سی پی": وقتی متن را خواندیم، به تنها چیزی که فکر نکردیم، آن بود که نتوانیم آن را اجرا کنیم. این نمایشنامه جز آثار بسیار خوبی است که همیشه در دسترس بوده است و هیچگاه سدی در مقابل کسی برای اجرای آن نبوده است. نکته اینجاست که اجرای تئاتر در شرایطی که حمایتی از تئاتر وجود ندارد، جرات می خواهد. اجرا، مثل حرکت چریکی است که در آن هر چه دارید را عرضه میکنید. اکنون کیفیت قربانی میشود چون بحث تهیهکننده و گیشه جدی است. در این میان کار ما چریکیتر محسوب میشود، چون به فروش فکر نکردیم و تهیه کننده نداشتیم.
احسان فلاحتپیشه کارگردان نمایش: اولین چیزی که در مجموعه ایرانشهر به من توصیه شد، فروش کار بود. البته من هم گفتم که متن بفروش در میان کارهایم ندارم. حتی تلاش کردم نمایشنامهای بنویسم، اما در نهایت متوجه شدم، این کار هم بفروش نخواهد بود. این مهارتی است که ما نداریم یا باید روی آن تمرین کنیم. انتخاب متن، اولین میزانسنی است که به عنوان خالق یک اثر ایجاد میکنید. طبیعتا این کار را بر اساس شرایط جغرافیایی، فرهنگی، اقتصادی و مخاطب سالن در نظر میگیرید. روحیه ما دانشجویی است. شرافت کار ما در آماتور برخورد کردن با وقایع است. به همین دلیل سعی میکنیم به سرعت تبدیل به آدمهای پیر و جاسنگین نشویم.
چرا سراغ این متن رفتید؟
احسان فلاحت پیشه: "فردریش دورنمارت" میگوید "اثر هنری باید از محتوای خودش فاصله بگیرد" ما از این منظر سراغ او رفتیم، چراکه او ضد جریانی است که در تئاتر ما وجود دارد به ویژه در سالنی مانند مجموعه ایرانشهر. کمدی او از آن چیزی که در تئاتر ما به عنوان فرم و محتوا اتفاق میافتد فاصله میگیرد. نمایشنامههایی مانند مک دونا، نیل سایمون و ....که مد شده است. رفتن به سمت چنین کاری میتواند خطای استراتژیک محسوب بشود. بسیاری به من گفتند، ای کاش این کار را در مجموعه تئاتر شهر به صحنه میبردم، اگر چه ما بعد از مدتها رنگ و بوی تئاتر را در این مکان میبینیم. من وارد ارزشگذاری نمی شوم. فارغ از این مباحث "فردریش دورنمات" نویسنده طراز اولی است که به آثار او علاقمندم.
تئاتر خصوصی یکی از موضوعاتی است که بسیار در مورد آن بحث شده است، لطفا دیدگاهتان را نسبت به این موضوع بگویید؟
صادق ملکی: 19 سال در این حیطه کار میکنم، با توجه به بحثهای زیادی که در این حوزه شکل گرفته است، معتقدم هیچگاه تفکر متعادلی پیرامون آن ایجاد نشده است. ما افرادی داریم که تئاتر آزاد کار میکنند که کاملا خصوصی است و حمایتهای سختافزاری محدودی از آنها صورت میگیرد. این هنرمندان پیش از انقلاب هم کار میکردند و محتوای آثارشان صرفا سرگرم کننده است. در هر شرایطی مخاطب دارند، قرار نیست اندیشه پویایی ایجاد کنند و ساختاری را بشکنند. تخصص آنها سرگرم کردن مردم است. این چرخه سالمترین چرخهای است که به لحاط اقتصادی هنر وجود دارد.
از سوی دیگر تئاتر علمی، تجربی یا حرفهای داریم. بخشی که همیشه در آن مسئله داریم. باید توجه داشته باشیم، تئاتر تجربی و علمی روی اقبال مخاطب برنامهریزی نشده است. گاهی کارها ایدههای جدید ارائه میدهند، ایدههایی که قطعا با مقاومت روبه رو میشوند، این یعنی بلیت نمیفروشند و کاری که نمیفروشد با شکست روبه رو میشود. بر این اساس چند بار میتوان شکست را تحمل کرد؟ این تولید اجتماع سرخورده بیماری ایجاد میکند که ایدهآلگرا شناخته میشوند. بریم سراغ کسایی که تلاش میکنند فضای تئاتر آزاد را در این تئاتر ایجاد کنند. آن زمانی است که فاجعه رقم میخورد.
وقتی جایگاه تئاتر علمی را به گیشه میدهیم، با جریان "یه کاری بکن تا مخاطب پول بدهد" فاجعه شروع میشود. هیچ جا اینگونه نیست، تئاتر خصوصی از مالیات معاف است و حمایتهای ویژهای میشود که امکان رشد به وجود میآورد، فیلمهای تتاتر، پوستر و بروشور فروخته میشود و امتیاز آن به گروه داده میشود. صرفا از بلیت درآمد ندارد. ما حتی تعریف شغلی نداریم، بازیگر چگونه باید زندگی کند. کارگردانی که در نهایت سالی یک اجرا خواهد داشت، حتی اگر نابغه فروش باشد، با سالی یک اجرا در یک سالن صد نفره نمیتواند علاوه بر تامین خود و گروه اش، سهمی را هم به سالن و دیگر موارد بدهد. امروزه سطح کیفی آثار را گیشه تعیین میکند. حتی کارمندان سالنها به محض اینکه اجرایی غیر کمدی به صحنه میرود، عکسالعملهای منفی نشان میدهند. جامعه خبری هم این نگاه را دنبال میکند.
تبلیغات صحیح در این مسیر میتواند کمک کننده باشد.
صادق ملکی: تبلیغات نیز روند درستی را طی نمیکند، همه جا هنر اولویت است. همراه هنر با سایر محصول به آن اعتبار میدهد. این قاعده در کشور ما برعکس است چون باید التماس کنیم که اسم ما را کنار محصولاتشان بگذارند. شهرداری هم خودش را مبرا کرده است. تمام بیلبوردها برای یک فیلم سینمایی داده میشود و تئاتر هیچ سهمیهای ندارد. تنها بیلبوردهایی را میشود گرفت که کسی آنها را دنبال نمیکند و همان هم نیاز به دو ماه و نیم زمان دارد. این فرهنگ به دانشگاهها هم سرایت کرده است، چون ما حامی نداریم. فرایند تولید هنری اینگونه ایجاد نمیشود. به یاد ندارم در دانشگاه به من اینطور آموزش داده باشند. جامعه نیاز به تئاتر دارد، حتی اگر خود جامعه متوجه آن نباشد.
آرش فلاحت پیشه: زنده یاد محمود استاد محمد میگفت ارزشگذاری برای تئاتر را میزان تماشاگر و کف و سوتی که برای تو کشیده میشود مشخص نمیکند. تئاترهایی داشتیم که در زمان اجرا، هفت تماشاگر در سالن بیشتر نداشتهاند، اما تاریخ تئاتر را تغییر دادهاند. نکتهای که باید توجه داشت نظارت است، با وجود نظارت، ادعای تئاتر خصوصی چیست؟
احسان فلاحت پیشه: این مدل در سراسر دنیا وجود دارد، مدل خیلی مشخص آن تئاتر برادوی است، شرایط سختی بابت اجرا متحمل میشوید، اما تعریف وجود دارد. در مقابل آن، تئاتر آف برادوی و آف آف برادوی وجود دارد. ما فوتبال را نتوانستیم، خصوصی کنیم با اینکه اسپانسر دارد. همه جا شهرداری اسپانسر تئاتر است، تماشاخانههایی دارد که از شرایط خاصی برخوردارند. فرهنگسراها شرایط استانداردی ندارند. ذات تئاتر با منزلت سر و کار دارد و در تعاریف جامعه شناختی جز سرمایههای فرهنگی است.
صادق ملکی: هنرمند، هنرمند شده که ریا کاری نکند. خودش را حفظ کند. این درحالی است که در فعالیتهایمان با آسیبهای بسیاری روبه رو هستیم. اکنون من کسی را نمیبینم که بگویم بیست سال آینده میخواهم اینگونه باشم!
احسان فلاحت پیشه: قدرت و ثروت تئاتر تهی از اندیشه و فضیلت است، اما از لحاظ درونمایه تفاوتی ندارد. شاید تنها شکل گولزنکی داشته باشد. با همه این مسائل، هرگاه کار میکنیم، تعین نمیکنیم، برای این کار چقدر هزینه خواهیم کرد. مثلا در ˝ازدواج آقای می سی سی پی˝از هنرهایی چون تجسمی و موسیقی استفاده کردیم. در واقع از تصویرسازی استفاده کردیم.
این نزدیکی و تلفیق چگونه ایجاد شد؟
امین منتظری طراح صحنه و تصویرساز : خوشحالم کنار کارگردانی هستم که بصورت تخصصی با رشتههای دیگر تعامل میکند و مشاوره میگیرد و آنها را به کارش الحاق میکند. در ابتدا در جلساتی که داشتیم به یک الگوی ذهنی و تصویری مشترک رسیدیم. این اتفاق با توجه به تمام محدودیتها برای رسیدن به هدف پیش رو ایجاد شد. حضور در کنار گروهی که از هنر تجسمی استفاده میکند و اتفاقات و صحنهها را بر اساس ابعاد زیباییشناسانه تعریف میکند اتفاق خوبی است و میتواند باب شود.
احسان فلاحت پیشه: فاصله گرفتن از اصلی که میخواهی به آن بپردازی و برخورد دورنمارت در آثارش با چرخش کمیک نسبت به واقعیت اتفاق میافتد، بنابراین در قبال فاجعهای که آن را زیست میکنیم مضحکه را قرار میدهیم، ضمن اینکه موقعیتی که با آن سرو کار داریم پارودیک هست. حتی شکل فاجعه گونهاش که دورنمارت مینوشت در آن نیست. ما از فجایع اشباع شدیم تلویزیون را که روشن میکنیم، اتفاقات ناگوار، گویی جزئی از زندگی روزمرهمان شده است. آن مدل بیگانهسازی برخورد تکنیک که برشت در مورد آن حرف میزند در رابطه با دورنمارت با پرداخت کمیک نسبت به وقایع تراژیک زندگی روزانه است و این امکان را به ما میداد که آن را تشدید کنیم و به سمت کاریکارتورگونگی برویم.
امین منتظری: آثار دورنمات و ساختار شکن بودن شان سبب میشود، آن را در بقیه عناصر تصویریمان دخیل کنیم. با در نظر گرفتن طنز گروتسکی که در آثار این نویسنده عیان میبینیم، میتوانیم اغراق را به آن اضافه کنیم و آن ظرایف تصویری که ذهن ما را به سمت کاریکاتور میبرد حتی در آثار گروتسک نقاشان ارجاع بدهیم که یک نوع سیاه و سفید بودن و کنتراست شدید دارد. اتفاقی که در گریمها میافتد تم اصلی ساختار شکنی است. اگر میخواستیم آن را واقعگرایانه پیاده کنیم، برای مخاطب بیگانه نمیشد. اغراق کمک میکند مخاطب بیشتر درگیر بشود. برای همین در انتخاب رنگها و کنتراستها سعی کردیم تم خاکستری لحاط نشود.
این مسئله در طراحی بازی بازیگران هم لحاظ شده است، نقش آقای "می سی سی پی" در آقای ملکی بسیار نشسته بود. در بازیهای متفاوتی که از شما دیده بودم، بازی شما در این کار تاثیرگذار بود.
صادق ملکی:این کلمه نشستن نقش به عوامل زیادی باز میگردد. اینکه تا چه اندازه آزادی عمل داشته باشید. مهم نیست ایده از کجا میآید، وقتی ایده درخشانی مطرح میشود، همه آن را دنبال میکنند و سعی دارند در قاب درست آن را اجرا کنند. قبل از این نمایش در کار "پینوکیا" حضور داشتم که یکی از فجایع زندگیم بود. وقتی شما ایدهای را مطرح میکنید و آن ایده به صخره میخورد و از بین میرود، دوباره ساختن آن تکهها سخت است و زمان را از بین میبرد. در حالی که لحظهها در تئاتر اهمیت دارد. بنابراین درخششی هم اتفاق نمیافتد. اینجا ایدهای مطرح میشود و کار گروهی شکل میگیرد ایده درخشانی که همه به سمت آن میروند. در این نمایش از من خواستند تا رفتار اکسپرسیونی داشته باشم، گویی در هر آدمی حیوانی وجود دارد. فارغ از هر تئوری که آن را اجرا میکنیم، زمانی که میبینی هرچه بیشتر تلاش میکنی، سایر افراد گروه هم این کار را میکنند و برای همه اهمیت دارد جذاب است. بسیار از رقم خوردن این اتفاق خوشحالم. سرنوشت اقتصادی آن مهم نیست، کاری که انجام میدهیم، درست اتفاق میافتد. ما سالهاست با هم کار میکنیم، ایدههایمان را اجرا میکنیم و اشتراکات زیادی با هم داریم.
آرش فلاحت پیشه: تمام عوامل اجرا، تلاش میکنند به تعاریف نزدیک هم برسند. فارغ از اینکه سالها با هم کار کردیم، داشتن شناخت ویژه از یکدیگر، از همان ابتدا و در زمان خوانش متن به کمک ما آمد. هر کدام از ما، ویژگیهای فردی داریم که مال ماست، این نوع نگاه و رفتار تعیین کننده است.
احسان فلاحت پیشه: اشراف نسبی به قابلیتهای هر آدمی منجر به کشف زودتر میشود. بازیگران فضا و امکان بیشتری به یکدیگر میدهند. این تجربه متفاوتی بود. گاهی تنشزا میشد، چراکه وقتی زمان محدود باشد، مقاومت ایجاد و جدال فکری صورت میگیرد، اما بازه آن بیشتر است. کدها کمک میکنند به سرعت به تعاریف مشخص برسیم. در کارگردانی سعی میکنم به قابلیت تک تک آدمها احترام بگذارم، چون متریال اصلی انسان است. هر چه شناخت بیشتر باشد تعامل راحتتر اتفاق میافتد. ما به سمت مدلی از اجرا رفتیم که کمتر به آن پرداخته شده و سختتر بود. اما به شکل کلی در هدایت هر ماجرایی این امکان را ایجاد میکنم که بیشترین بهره را از پتانسیل افراد ببرم. این تجربه خوبی برایم بود، رفتن به سمت آدمهایی که متخصص اند.
آیا طراحی حرکات و بازیها هم از قبل تصویرسازی شده بود؟ با دیدن عکسهای نمایش، گویی هر کدام از صحنهها به تنهایی میتوانند روایتگر یک داستان باشند؟
صادق ملکی: بازیها از قبل طراحی نشده بود، در طول تمرین کشف شد. پیشنهادهایی در هر بخش مطرح میشد که بخشهای از آن میماند و بخشهایی هم حذف میشد. زمان زیادی نداشتیم، متن را خواندیم، به اشتراک رسیدیم و رفتار کردیم. نزدیک اجرا آنها را روتوش کردیم. عمده تصاویر در تمرین شکل گرفت و تایید شد.
امین منتظری: ما روال طبیعی و استاندارد داریم، که در آن تصویرساز در نمایش و سینما با بازیگران همراه میشود و بازوی تصویری کارگردان خواهد بود. در این مسیر باید در تمرینها باشد. متاسفانه این روند را عموما در کارها نمیبینیم، گرافیست و طراح بدون دیدن کار طرحهایشان را ارائه میدهند. در تمرینها با گروه بودم. به دلیل محدودیت زمان بدون دیدن لباس و گریم اتودهایی را در ارتباط با کاراکترها و استیل آنها زدم.
احسان فلاحت پیشه: ما مجبور بودیم چیزهایی را پیش بینی کنیم و تخیل کنیم. مازیار طهرانی گرافیست و طراح پوستر با ما همراه بود و با توجه به شناختی که از من داشت، ذهنیتم را ترجمه می کرد. این تعامل اتفاق افتاد.
باتوجه به اتفاقاتی که در این نمایشنامه رخ میدهد، و گناهکار بودن آدمها، تماشاگر قضاوتی در رابطه با شخصیتها نمی کند. این مسئله را آگاهانه ایجاد کردید؟
احسان فلاحت پیشه: در جهان امروز همه گناهکاریم. بعد از آفرینش، هبوط انسان و سرگشتگی بشر نمیتوانید به نظم جدید برسید. انسان خطاکار است. مخاطب هم باید این تفکیک را ایجاد کند، آن هم پررنگ کردن این منظر است که گناهکار بودن عادی شده است. البته من خلاف این دیدگاه را شنیدم و آن خشونت کار است، با اینکه ما به سمت فانتزی رفیتم و این ذات اثر است. چیزی که استاد سمندریان آن را کمدی شیطانی میخواند. "آناستازیا" در نماد انسان تغییرناپذیر است. نفس خشنی است. سعی کردیم آن را تلطیف کنیم، اما اکنون در جهان پرخشونت زندگی میکنیم و این احساس به وجود می@آید.
صادق ملکی: کاراکترها در موقعیتی قرار دارند که انتخاب دیگری ندارد. برای هرکدام از افراد موقعیت آنقدر بزرگ و قوی است که مجبور به گرفتن چنین تصمیمی است. اینکه در ارائه آن تا چه اندازه موفق شدیم، خیلی اشراف ندارم. اتفاقی که رخ میدهد آن است که ما مخاطب را تا نزدیکی قضاوت میبریم و نگه میداریم. گویی تا مرز قضاوت میروی و درست در آن لحظه نمیتوانی کاری انجام دهی.
انتهای پیام/
مهرانگیز قهرمانی