سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: "بین ستارهای" (interstellar) فیلمی انگلیسیـآمریکایی، محصول سال ۲۰۱۴ و به کارگردانی کریستوفر نولان است. "بین ستارهای" در یک جمله قصه نابودی زمین است… "کوپر" خلبان بازنشسته فضاپیما، توسط ناسا برای یک مأموریت فضایی انتخاب میشود تا سیارهای را برای زندگی بشر بیابد. او به همراه سه دانشمند راهی سیاهچاله "گارگانتوا" میشود تا در آنجا میان سه سیاره، یکی را برای زندگی بشر بیابند. این اتفاق به شکلی پیچیده اتفاق میافتد: یک پایان نویدبخش.
۱۹۵۳ ـ مجموعه داستان "سفر اکتشافی به زمین" (expedition to earth)، مجموعه داستانی علمیـتخیلی از "آرتور سیکلارک" در سال ۱۹۵۳ است. آرتور سیکلارک، نویسنده معروف علمیـتخیلینویس در یکی از داستانهای این مجموعه با عنوان "درس تاریخ" (این عنوان در سرفصل اثر به صورت وارونه نوشته شده) موضوع نابودی بشر را به قصه درآورده است. "شان"، دو پسر او و همه مردم سرزمین او در حال کوچ به قسمتهای جنوبی سرزمینشان هستند تا از هجوم مرگبار امواج یخ در امان بمانند. زمین در حال نابودی است … یخها ـبه صورت یک "وحشت سفید" ـ مردمان باقیمانده در زمین را تهدید میکنند و شان و قبیلهاش هم تنها جایی که فکر میکنند میتواند محل نجات آنها باشند را برای سفر انتخاب کردهاند: جنوب. اما چیزی نمیگذرد کهشان متوجه میشود در جنوب ـبر لبه دنیاـ هم نور یخها همچنان که در شمال، دیده میشود. "پرتو یخ در زیر افق" گزارهای است که کلارک برای توصیف این وضع برگزیده است. او مینویسد: "به زودی آنها در زیر دیوارههای یخ خرد میشوند." این موضوع در قسمت اول داستان روایت میشود. بخش دوم "درس تاریخ" روایت ساکنان سیاره زهره است که بعد از پنجهزار سال به زمین رسیدهاند. سفینه آنها بر زمین مینشیند تا دانشمندان "زهره" ای شاهد یک "زمین" نابودشده باشند.
در داستان کلارک هم زمین در حال نابودی است اما او یک پایان نومیدکننده را برای داستانش ترجیح میدهد.
تو داری یک فیلم علمیـتخیلی میبینی! باور کن!
"بین ستارهای" شما را سرجایتان مینشاند… کریستوفر نولان راه میخکوبکردن مخاطب را بهواسطه تخیلی که خوب میشناسدش یادگرفته… او هم در "inception" و هم در "بین ستارهای" مخاطب را به دنیای رمز و رازِ تخیل دعوت میکند… در "بین ستارهای" ما با تخیلی مواجه میشویم که عین واقعیت معماری شده است و عین واقعیت باورپذیر است؛ این در حالی است که داستان آن مطلقاً از سرچشمههای ژانر علمیـتخیلی تغذیه میشود… وجوه علمیـتخیلی و البته دور از تصور "بین ستارهای" در عین حال که صعب و پیچیده به نظر میآیند، این فیلم را برای مخاطب شیرین میکنند… معادلات ریاضی، به کارگیری اصطلاحات تخصصی و مباحث فیزیکی در این فیلم هرگز ما را یاد کلاسهای درس ریاضی نمیاندازد، برعکس، ما را مجذوب واقعیت آن سوی مرز میکند.
داستان این طور شروع میشود: در زمین و زمانهای که همه حتی کوپر ـخلبان بازنشسته فضاپیماـ به کشاورزی مشغولند همه چیز در شرف نابودی است. دختر کوپر در کتابخانه خانهشان متوجه یک روح میشود؛ چیزی نظیر روح که او و پدرش را به سوی مقر پنهان ناسا راهنمایی میکند. در این مقر تصمیم گرفته میشود که کوپر به همراه سه دانشمند راهی سفر فضایی بشوند تا سیارهای دیگر را برای زندگی پیدا کنند.
در "بین ستارهای" تا دلتان بخواهد اتفاق عجیب میافتد: چیزی شبیه روح یا به عبارت دیگر یک هوش ناشناخته که سعی در نجات زمین و ساکنانش دارد، سیارهای که سراسر آن را آب فراگرفته، معماری بیضوی و قرارگیری واژگونه ساختمانها در سیاره آینده، سیارهای که گذر هر ساعت در آن معادل هفتسال در زمین است یا سیارهای که هر ساعت وقت در آن معادل ۲۰ سال در زمین است، هر کدام میتواند باعث کنجکاوی مخاطب و دنبالکردن این فیلم دوساعت و ۴۹ دقیقه باشند.
اما تمامی این "عجایب" در "بین ستارهای" به "وقایع" تبدیل میشوند… مخاطب، همدلانه با فیلم کریستوفر نولان ارتباط برقرار میکند وُ از اواسط فیلم به بعد دیگر حواسش نیست که دارد یک فیلم علمیـتخیلی میبیند.
پادآرمانگرایانه یا علمیـتخیلی؟
قبل از اینکه بیشتر از این به "بین ستارهای" بپردازیم، مشخصه بارز این فیلم یعنی "تخیل واقعگرایانه" را در ادبیات داستانی پی میگیریم و بنا به موضوع فیلم سراغ آثاری را میگیریم که قرابتهای فرمیـمحتوایی با آن دارند.
در ادبیات پادآرمانگرایانه و در نمونههای برجسته این ژانر مثل "1984" جورج اورول، "دنیای شجاع نو" آلدوس هاکسلی، "ما" یوگنی زامیاتین و نمونههای جدیدتر مثل "451 درجه فارنهایت" ری داگلاس برادبری، میتوانیم رگههایی از شباهت بیابیم اما آنچه مشخصاً موجد این ایده است، صرف حضور "تخیل" در آثار نامبرده است. در تمامی آثار مزبور تخیل نقش مهمی دارد… نویسنده خبر از دنیای سالهای بعد میدهد و بهواسطه تخیل این دنیا را میسازد… اما آنچه در اینگونه آثار (پادآرمانگرا) نقش محوری دارد، نگرش منفی نویسنده به جامعه انسانی است… نویسنده در این دست نوشتهها نشان میدهد که ذات مخرب انسان میتواند همه چیز را نابود کند… و البته این ذات مخرب در دنیای کامپیوترها و ستارهها تصویر میشود… اما توصیف این "ذات" در فیلم "بین ستارهای" چندان محوریت ندارد. بهعکس، در ادبیات علمیـتخیلی که میتوان آثاری از نویسندگانی از جمله آرتور سیکلارک، آیزاک آسیموف و رابرت ایهاین لاین را مثال آورد، بیشتر میتوان سراغ همزاد ادبی "بین ستارهای" رفت.
این سوی مرز، آن سوی مرز
آرتور سیکلارک در "درس تاریخ" بر عکس عنوان آن پشت تریبون نمیرود… دنبال عرض اندام و سخنرانی نیست… او صرفا برای ما قصه میگوید… قصهای مطلقا تخیلی که ما را به هزاران سال بعد میبرد… زمانی که سفینهای از زهره پنجهزار سال دیر به زمین میرسد و از میلیونها مایل مسافت، متوجه یک گوی بلورین یخ میشود… این قصه در بخش دوم داستان روایت میشود… در آن سوی مرز: فضا… بخش اول داستان روی زمین میگذرد… زمانی که زمین رو به نابودی است… بخش اول داستان با ازبینرفتن بشر توسط یخها خاتمه مییابد… این سوی مرز: زمین…
اما نظیره دیگرِ "این سوی مرز، آن سوی مرز" در این دو اثر ("بین ستارهای" و "درس تاریخ") واقعیت و تخیل است و نقطه اشتراک هر دو اثر جایی است که میشود از آن با عنوان "نقطه صفر مرزی" یاد کرد.
نقطه صفر مرزی
احتمالاً "بین ستارهای" را میتوان یکی از باورپذیرترین آثاری قلمداد کرد که در ژانر علمیـتخیلی تولید شدهاند. زمانی که نولان در بخش اول داستانش زمینی را به تصویر میکشد که مردمان آن همه کشاورزند و به دنبال توفان خاکی که مزارعشان را درنوردیده نگران آیندهشان هستند، مخاطب را با زمینی دیگر مواجه میکند… زمینی که در آیندهای نهچندان دور تصویر میشود… نولان در همین بخش بهواسطه تصاویر نغز و چند رویداد ساده اما عجیب، مخاطب را برای تماشای یک فیلم سراسر تخیلی آماده میکند… او حواسش هست که مخاطب در وهله اول باید بپذیرد که "بین ستارهای" یک واقعیت است… همه چیز داستان در بخش نخست اثر، از جمله مکان، نحوه زندگی، شکل و شمایل و رفتار شهروندان ساده و معمولی است… این بستر رئالیستی داستان است… و حالا مخاطب به صورت پراکنده و گامبهگام با بنمایههای تخیلی داستان آشنا میشود… مثلاً توفانهای پیدرپی خاک که نولان انگار برای بهتصویرکشیدن آن از فیلمهای مستند شهرهای توفانزده استفاده کرده است… به نظر میآید این ریزهکاری نولان از توجه او به "فرم" اثر و ظرافتهای فنی او نشأت میگیرد… از طرف دیگر آرتور سیکلارک در "درس تاریخ" به این موضوع توجه دارد که ابتدا باید مخاطب را پای قصهاش بنشاند… اگر بخش دوم داستان "درس تاریخ" یعنی بخش مربوط به ساکنان زهره، در صفحات اول داستان روایت میشد، مخاطب آنچنان پایبند داستان نمیشد… روایت در این داستان کوتاه از زمین روایت میشود… پدری که به همراه دو پسرش و قبیلهاش در حال کوچیدن هستند… جالب است که کریستوفر نولان هم شخصیت اصلی داستانش را یک "پدر" قرار میدهد… پدری صاحب دو فرزند که از نظر عاطفی خصوصاً نسبت به دخترشـ وابسته است…
نقطه صفر مرزی در این دو اثر جایی است که مخاطب نمیتواند بین واقعیت و تخیل تمییز قائل شود؛ زمانی که مخاطب حواسش نیست دارد یک اثر علمیـتخیلی را دنبال میکند… این ویژگی خصوصاً در فیلم "بین ستارهای" بیداد میکند… شاید یکی از دلایل مهم آن پایههای علمی "بین ستارهای" باشد… رویدادهایی که در این قصه ما را بهتزده میکند، از این جهت که بر مبنای مفاهیم علمی شکل گرفتهاند، تأثیر بیشتری دارند… نولان در این فیلم تعاریف معمول ما از زمان و مکان را بهشدت برهم میزند اما نسخه ثانی این تعاریف را به صورت کاملاً علمی در اختیارمان میگذارد… برای همین هم در عین حال که حیرتزده میشویم، آن را باور میکنیم… کاری که آرتور سیکلارک در ژانر محبوبِ علمیـتخیلیاش و به سبک خودش انجام میدهد…
انتهای پیام/
این مطلب پیش از این در دو هفته نامه روشن منتشر شده است