سرویس تئاتر هنرآنلاین: آیا تئاتر بدون اهداف و غایتمندیهای محتوائی و اجرائی میتواند جلوههای هنری خود را حفظ نماید و آیا عناصر ساختاری اجرای نمایش را میشود جدا از محتوا و موضوع آن مورد ارزیابی قرار داد؟ گرچه پاسخ به این پرسش از پیش معلوم است، اما بد نیست چنین موضوعی را با یک مثال اجرائی بررسی کرد؛ نمایشواره "قلعه انسانات" به نویسندگی و کارگردانی علی شمس نمونه خوبی برای اثبات این قضیه است که هر اجرائی متأثر از محتواست و این دو مقوله بدون هم معنائی ندارند.
"قلعه انسانات " ظاهرأ اصرار بر روایت قصهای دارد و حمله مغولها و کُشت و کشتارهای آنان را بهانه یک قصه شخصیتر قرار داده است؛ این قصهگوئی در اجرا ساماندهی نمیشود، به جائی نمیرسد و عملأ تا اندازهای به "ضد روایت" تبدیل میگردد و همزمان در خود اجرا بهانه و مستمسک بودن چنین روایتی به اثبات میرسد. وقتی چنین اتفاقی در یک نمایش ُرخ میدهد به معنای آن است که برای کارگردان صرفأ دغدغههای اجرائی اولویت داشته است. قصه مورد نظر در اصل از خصوصیات دراماتیک و نمایشی قابل قبولی برای اجرای روی صحنه برخوردار نیست. به همین دلیل هم خود کارگردان به "ماکت سازی" و استفاده از عروسکها و ابزارآلات اسباب بازی روی آورده، اما حتی با این ترفند هم اجرا شاکله نمایشی پیدا نکرده و صرفأ شکل یک "بازی کودکانه" به خود گرفته است. یکی از آدمهای نمایش لال است و دلیلی که برای لال بودن او مبنی بر بریده شدن زبانش ارائه میشود، بیشتر قراردادی و مصلحتی به نظر میرسد و در اصل بهانهای بوده تا بلکه فرصتهائی در رابطه با "بازی بدنی" و استفاده زیاد از حرکات به او داده شود و نمایش تا حدی پر تحرکتر جلوه نماید. بازی این بازیگر عملأ بسیار کودکانه است؛ او حتی هنگامی که هردو بازیگر نقش و جایشان را عوض میکنند باز هم همان بازی سطحی را که به آن عادت داشته است، ارائه میدهد. در این نمایش اغلب از حرکات ماشینی و عروسکوار استفاده شده تا بازیگران هم به طور ضمنی نوعی عروسک ارزیابی شوند.
نمایش "قلعه انسانات" به نویسندگی و کارگردانی علی شمس دراصل یک "ضد نمایش" است، زیرا نه در محتوا و نه در اجرا راه به جائی نمیبرد و کلأ در روایت کردن یک قصه ناقص به کمک عروسکها و ابزارآلات اسباب بازی و ماکت سازی خلاصه شده است؛ شاکله بیرونی نمایش هم چیزی جز "بازی کردن دو کودک بزرگسال با اسباب بازی" نیست.
در نمایش از طریق "بالا نوشت"هائی که با استفاده از ویدیو پروجکشن انجام میشود، گفتارهای بازیگران ایتالیائی به فارسی ترجمه و ارائه میگردد. در جائی از این متن، سبک و سیاق امیر رضا کوهستانی در رابطه با متون انتخابی نمایشهایش که عمدهتأ روائی تلقی شده، به طور اشارهوار و گذرا مورد نقد علی شمس قرار میگیرد، که صرفأ یک نظر شخصی کوتاه و بیربط است و نباید انجام میشد. ضمنأ باید اذعان داشت که خود او، در نمایش" قلعه انسانات" تأکید به مراتب بیشتری بر روایت و قصهگوئی دارد و حتی در بخشهائی روایتهای ناقص او به شکل " قصه در قصه " هم درمی آید.
گاهی بالا نوشتهای فارسی با آنچه در صحنه میگذرد، تطابق ندارد. نمایش به شکل "وانموده سازی" هجویه مانندی پیش میرود و کم کم به یک "کمدی سیاه" بسیار کسل کننده تبدیل میشود. در این " نمایشواره " دیالوگی در کار نیست و آنچه بر زبان آدمهای نمایش جاری میگردد، فقط گفتار است. آهن ربائی بودن بدن یکی از این آدمها به اندازه بریده شدن زبانش سوأل برانگیز است و نشان میدهد که علی شمس همه چیز را بسیار قراردادی و شخصی دیده است. دو یخچالی که در صحنه وجود دارند، کارکرد دو انبار را پیدا کردهاند.
در مدیوم تئاتر حتی وقتی که از یک قصه یا موضوع تاریخی استفاده میشود، هدف نهائی از این "تاریخ گرائی" رسیدن و قائل شدن به غایتمندیها و دادهها و داشتههای اجتماعی، انسانی، سیاسی و روانشناختی یا فرهنگی، مردم شناختی و زیبائی شناختی و ارائه تعاریف خاص و نامتعارفی از انسان، حادثه، دوران و مخصوصأ مقوله "حقیقت" و "حقیقت محوری" - ولو با تعریف نسبی - در آن دوره تاریخی است. این که صرفأ رویداد و موضوعی تاریخی به بیان درآید و نشان داده شود که چه کسی یا کسانی، چه کسانی را کشتهاند، نوعی رویکرد گزارهای یا همان "گزاره نمائی" تاریخ است و در این میان استفاده از عروسکها و ابزار و ادوات اسباب بازی و ماکت گونه هم آن را به نمایش تبدیل نمیکند.
طراحی صحنه بسیار ساده و همزمان نمایشی است، اما آنچه در آن به اجرا درمیآید، خصوصیات نمایشی چندانی ندارد و حتی تماشاگر را هم سرگرم نمیکند؛ این که علی شمس چه هدفی از نوشتن و اجرای چنین " نمایشواره "ای داشته، معلوم نیست. باید یادآور شد بعد از صحنهای که در آن بازیگران نقشهایشان را با هم عوض میکنند، عملأ چیزی مهم و نمایشی به اجرا اضافه نمیشود و این ترفند نوعی تکرار مضامین قبلی و طولانیتر کردن نمایش به حساب میآید.
نمایش" قلعه انسانات" به نویسندگی و کارگردانی علی شمس از لحاظ میزانسندهی به بازیگران، نسبتأ خوب است، اما نکته مهم و اصلی آن است که آنچه اجرا میشود، از نظر مضمون و محتوا و در رابطه با بازیگری بازیگران و مخصوصأ شیوه دراماتیزه کردن محتوای قصه گویی اساسأ برای نمایش مناسب نیست، این اثر چیزهای زیادی از نمایش کم دارد و صرفأ در "بازی با عروسکهای اسباب بازی" خلاصه میشود.