سرویس تئاتر هنر آنلاین: نمایشنامه "اتاق ۴۹۸" نوشته مشترک کامیار صالحپور و علیرضا اجلی با کارگردانی کامیار صالحپور این روزها در تالار حافظ میزبان تماشاگران تئاتر است و با استقبال بسیار خوبمواجه شده است.
به بهانه اجرای این نمایش میزبان کامیار صالحپور کارگردان و حامد کمیلی یکی از بازیگران اصلی این اثر نمایشی در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم. آنچه در ادامه میخوانید حاصل گپ و گفت ما با این دو هنرمند است.
آقای صالح پور ابتدا برای ما در خصوص روند شکلگیری نمایشتان توضیح دهید و اینکه چه طور تصمیم به اجرای این نمایش گرفتید؟
کامیار صالحپور: من حدود دو سال و نیم روی متن نمایش کار کردم. ایده اولیه این متن بر پایه یک نمایشنامه دو پرسوناژ از علیرضا اجلی بود که بعد از خواندن آن از علیرضا اجلی خواهش کردم چند کاراکتر به متن اضافه کند و این نمایش را دوباره با هم بازنویسی کنیم. من به چند دلیل این متن را برای اجرا انتخاب کردم که مهمترین آن اهمیت فضای تنهایی و گرفتار شدن در ورطه تکراری است که این نمایش به آن تاکید دارد. درون مایه این نمایش فضای شک و تردید است که روابط زناشویی را هم به چالش میکشد. سوال این نمایش درباره مرز بین واقعیت و خیال است و جوابی که من در این نمایش برای این سوال دارم این است که این آگاهی ما است که مشاهدهگر و عامل مشاهده شونده را به یکدیگر ارتباط میدهد، پس بنابراین ما میتوانیم از دو دیدگاه مختلف به یک شی نگاه کنیم و دو تعبیر مختلف از آن داشته باشیم بنابراین ذهن و آگاهی ما این فضا را میسازد. در نتیجه ما میتوانیم در اوج خوشبختی به راحتی با فضای محدود ذهنی خود شروع به ساختن فضایی کنیم که خارج از واقعیت است مانند "اتاق ۴۹۸" که زاده ذهن خود شخصیتهای آن نمایش است.
یکی از ویژگیهای بارز نمایش شما تمرکز روی حرکت، میزانسن و بدن بازیگران است تا دیالوگ و بیان، لطفا یک مقدار راجع به این ویژگی توضیح دهید و اینکه اساسا دلیل استفاده زیاد از بازیگران فرم در این نمایش چه بوده است؟
کامیار صالحپور: با توجه تجربهای که من در خصوص تئاتر روز دارم، افراد دوست دارند کمتر بشنوند و بیشتر تصویر ببینند، بنابراین تصاویر ذهنی ما از آن کاراکتر زن و مرد به وسیله بازیگران فرم تشدید میشود. نکته دیگر اینکه به عقیده من تئاتر در حال رفتن به سمتی است که از دیالوگ کاسته میشود و به سوی حرکت کشیده میشود در نتیجه ترجیح میدهم با بهره گرفتن از نوعی زبان بینالمللی، مرز بین دیالوگ و بدن را بشکنم، اگرچه نمیدانم که چه اندازه موفق بودم. وظیفه من به عنوان یک کارگردان این است که با تصاویری که ارائه میدهم،با نور، رنگ و یا حرکت، تئاتر را از هنرهای دیگر متمایز کنم. من در این نمایش از گروه فرم و حرکت استفاده کردم به این دلیل که تخصص اصلی من حرکت است و یکی از دغدغههای من در تئاتر این است که بتوانم از بازیگران فرم استفاده کنم تا منظورم را بهتر بفهمانم و کار را از یک نواختی در بیاورم.
اگر بخواهیم برگردیم به اول خط داستانی نمایش، چیزی که ما به عنوان مخاطب با آن روبرو هستیم این است که ما یک زن و مردی را میبینیم که در یک اتاقی هستند ولی هیچکدام شناختی از هم ندارند و در حقیقت در یک خلائی قرار میگیرند اما بعد به فاصلهای خیلی کوتاه چند ثانیهای میبینیم که آنها در مقابل گذشته یکدیگر یک گارد عجیب و غریبی میگیرند دلیل این اتفاق چیست؟
کامیار صالحپور: فضای آن اتاق یک فضای برزخ و ذهنی است. شخصیتهای نمایش همانگونه که در انتهای نمایش هم دیده میشود، گویی وارد یک چرخه میشوند که در اثر شکی که در اثر شنیدن صدای نویز به آنها وارد میشود انگار همه چیز را به یاد میآورند و در دو صحنه اول هم هرگاه این اتفاق رخ میدهد باعث یادآوری موارد جدیدی در ذهن شخصیتهای نمایش میشود. از آنجا که موضوع نمایش به گونهای است که اتفاقا گروههای تئاتری زیادی هم تاکنون روی آن کار کردهاند نحوه اجرای آن بسیار برایم اهمیت داشت به همین دلیل سعی کردم با استفاده از یک سری از ترفندها فضای نمایش را اندکی رازآلود و گنگ جلوه دهم.
البته در طول نمایش احساس میشود که خیلی زود دست نویسنده کار برای مخاطب باز میشود.
کامیار صالحپور: مسئله اصلی که در اینجا وجود دارد این است که در نسخه اولیه ما چیزی حدود ۲۰ دقیقه وقت گذاشته بودیم که در نهایت به این نقطه برسد اما با توجه به دو اجرا بودن و زمان محدود ما، باید در یک تایم کم، سریع به آن نقطه میرسیدیم و البته بخشی از نمایش که این دو شخصیت یکدیگر را میشناسند برای من مهم بود و قصد نداشتم هیچ تاکیدی هم در مقدمه کار داشته باشم.
یکی از ویژگیهای این نمایش این است که مخاطب نمیتواند درباره شخصیتهای داستان دست به قضاوت بزند و در نهایت هم با نوعی تردید سالن را ترک میکند،آیا این اتفاق عامدانه بوده است؟
کامیار صالحپور: زیرمتن اصلی این داستان که همان شک و تردید است هم در موسیقی کار و هم در طراحی صحنه، لباس و بازیها همه به گونهای است که مخاطب را به فکر وا میدارد. به طور کلی تماشاگر باید مرز بین حقیقت و واقعیت را گم کند که به یک بازیابی جدید برسد. یعنی ما چیزهایی را که تماشاگر میداند و برایش مسلم است را با یک شرایط و قصه جدید مقابل چشمش قرار میدهیم و بعد تماشاگر باید تصمیم بگیرد که با توجه به دادههایی که در این نمایش به او ارائه میشود؛ میتواند اینقدر راحت حکم کند و تصمیم بگیرد یا نه؟ یکی از دغدغههایی که در طول نمایش قصد نشان دادن آن را داشتم این بود که که دلهرهآورترین قضیه زندگی این است که بدانیم هر کسی به نوبه خود دارای حق است و وقتی از دید اشخاص به شرایط و اتفاقات مختلف نگاه کنیم میتوانیم به آنها حق بدهیم. زن نمایش ما به دلیل عشق بیش از حدش به زندگی از شوهرش میخواهد که شهرت را کنار بگذارد و یک زندگی عادی داشته باشند و مرد هم برای رسیدن به یک زندگی ایدهآل دوست دارد که کارش را ادامه دهد و هر دو در عین حال درست تصمیم میگیرند و ولی قسمت عظیم زندگی این است که آدمها با دید محدود و آگاهی اندک خود درباره کائنات، زندگی میکنند.
فضا و مکان در این نمایش چقدر برای شما اهمیت داشت؟
کامیار صالحپور: کاراکترها در این نمایش اسم ندارند و به جغرافیای خاصی اشاره نمیشود و فضایی است که به همه جا میتوان آن را تعمیم داد و فرم و حرکت و فضا هم فقط تشدید کننده حالتهای ذهنی آدمهاست و بخشی از توهمات زن هستند؛ همان گونه که با نور و دیالوگها به تماشاگر ثابت میکنیم که این توهمات میتواند واقعیت نداشته باشد. من با ارائه حرکات فرم به هیچ عنوان قصد این را نداشتم که تصاویر زیبا ارائه دهم و بر عکس قصدم این بوده که با حرکات فرم بیشتر یک فضای دفرم را به تصویر بکشم.
آقای کمیلی راجع به چگونگی پیوستنتان به این نمایش برای ما بگویید و اینکه کدام ویژگیهای این نمایش شما را متقاعد کرد که در آن ایفای نقش کنید؟
حامد کمیلی: حقیقت این است که بعد از خواندن نمایشنامه اولین دلیلی که برایم جذاب بود این بود که احساس کردم شکل و ساختار نمایشنامه یک کار متفاوت است و این چیزی بود که به نظرم بعد از مدتها خواندن کارهای متفاوت احساس کردم نمایشنامهای است که برپایه یک سری اصول کاملا مشخص تعریف شده است و به نوعی نگاه مستقیم به جامعه امروز ما است. این نمایش بدون زمان و بدون مکان، قصهای را تعریف کرده و از همه زوایا به موضوع پرداخته بود و این اصلیترین دلیل من برای کنجکاو شدن نسبت به این کار بود. من پیشتر کامیار صالحپور را نمیشناختم اما با صحبتهایی که با هم داشتیم دیدم با اینکه کارگردانی اولین کاری بود که او در این زمان تصمیم به انجام آن گرفته بود ولی با توجه به سابقه کاری که از او پیدا کردم او را فردی خوش فکر دیدم که آماده است برای اینکه بیاید مرزها را بشکند و تلاشی ندارد برای اینکه در همان ساختار کلیشهای همیشگی حرکت کند و این هم برای من یکی دیگر از انگیزههایی شد که به این نمایش مصرانه فکر کردم. البته من همیشه از اینکه زمان کمی برای تمرین در اختیار داریم ناراضی بودم اما به هر حال کار به سرانجام رسید و روی صحنه رفت.
چقدر راضی هستید از اتفاقی که افتاده است؟ آیا آن چیزی که در متن خوانده بودید و در تصور ذهنی شما از قبل وجود داشت با آن چیزی که به اجرا درآمده است یکسان است؟
حامد کمیلی: من هیچ وقت کامل راضی نیستم و همیشه با ایدهآلهای ذهنی خود فاصله دارم و اصولا هم اجازه نمیدهم به آن حد ایدهآل برسم چون معتقدم زمانی که انسان به حد ایدهآل خود برسد دیگر تمام شده است و دیگر جایی برای خلاقیت باقی نمیماند به ویژه در بخش تئاتر که اصولا باید سعی کرد همواره خود را در صحنه زنده نشان داد و از تکرار فاصله گرفت. به جز چند شب اول اجرا، فکر میکنم ساختار و فرم کلی کار خودش را نشان داد.
کمی هم راجع به نقشتان توضیح دهید.
حامد کمیلی: اصولا هرچقدر که نقشها با من فاصله بیشتری داشته باشد قضیه برای من به عنوان بازیگر جذابتر میشود. چون تلاش درونی بیشتری را از من میطلبد و شخصیت مرد در این نمایش این ویژگی را داشت و احساس کردم به لحاظ شخصیتپردازی در عین اینکه خیلی میتواند در نگاه کلی به همه مردهایی که صاحب هدف و ایدهآل در زندگی خود هستند و در عین حال تصمیم به داشتن یک زندگی مشترک هم دارند نزدیک باشد بسیار برای من جذاب بود. گرچه خیلی هم برای من دور از ذهن نبود چون به هرحال نقش من در این نمایش یک آرتیستی است که قصد دارد آلبومی را منتشر کند و بعد به واسطه آن درگیر شهرتی میشود و دقیقا زندگی او به دلیل همین شهرت درحال فرو پاشیدن است. جذابیت این کار زمانی برای من بیشتر شد که متوجه شدم ما نمیخواهیم وارد قضاوت شویم و تنها قصه را تعریف میکنیم و قضاوت نهایی را به عهده مخاطبان میگذاریم و یکی از شکلهای اجرایی که در این نمایش به شدت روی آن تاکید شده بود این بود که یک سری از صحنهها را در پایان نمایش دوباره تکرار میکنیم و برای این که هر کسی بتواند آن را با زندگی شخصی خود مقایسه کند برای من بسیار جذاب بود و فکر هم میکنم که نمایش تا حدی به این سمت نزدیک شده است.
آقای صالحپور انتخاب آقای کمیلی بر چه مبنایی بود؟ درجایی گفته بودید چهره ایشان هم یک مظلومیت و معصومیت و هم یک شرارت و شیطنت دارد، چقدر این گفته شما درست بوده و در حقیقت درست منتقل شده است؟
کامیار صالحپور: اولین دلیل برای انتخاب ایشان اخلاق حرفهای و همراه بودن او با تیم بود چون من ۱۲ نفر گروه فرم دارم که بسیاری از آنها اولین باری است که کار تئاتر را تجربه میکنند بنابراین خیلی مهم است که بزرگترهای این گروه چه کسانی هستند و آنها قرار است از چه کسی الگو بگیرند. از سویی برای من خیلی مهم بود که یک بازیگری که هم محبوبیت کلی دارد و نقشهای متفاوتی هم از او دیده شده است در تئاتر آن نیمهای که کشف نشده را به نمایش بگذارد چراکه به دلیل محدودیتهای کاری که در سینما وجود دارد خیلی از تواناییهای بازیگران تاکنون دیده نشده است. ضمن اینکه من در چند کاری که از او دیده بودم متوجه شدم که او بازیگری است که به راحتی میتواند هم یک چهره تلخ و شرور در ارائه نقشها از خود بروز دهد و هم میتواند نقش یک فرد مظلوم را بازی کند. وقتی مرز میان این دو شخصیت کمی از هم دور و نامشخص میشود تماشاگر به جای قضاوت کردن به فکر فرو میرود.
آقای کمیلی به عنوان کسی که کار خود را با تئاتر شروع کرده و مدتها از فضای تئاتر دور بوده است فکر میکنید چه اندازه حال و هوای تئاتر ما نسبت به ده سال گذشته که شما کار تئاتر را آغاز کردید تفاوت کرده است؟
حامد کمیلی: به نظر من یک ترقی و پیشرفت محسوس در تئاتر شکل گرفته است و آن هم به دلیل وارد شدن نیروهای تازه نفس تجربهگرا است که وارد عرصه تئاتر شدهاند و به عقیده من همان بیمحابا حرکت کردن این نیروها در عین اینکه در برخی از کارها باعث عقب گرد یا پس رفت میشوند و یا کاملا تجربی بودن خود را نشان میدهند، در برخی از کارها به شدت به بلوغ نزدیک شده است و حرکتها و مواردی را میبینیم که پیشتر در سطح تئاتر ایران حتی ممکن نبود؛ بنابراین به عقیده من این اتفاق بسیار خوبی است که در تئاتر در حال جریان است. شاید اگر امروز وضعیت تئاتر ایران را بخواهیم کاملا تخصصی و حرفهای بررسی کنیم خیلی فضای رضایت بخشی نباشد و یا اینکه با ایدهآلهای ما فاصله زیادی داشته باشد اما احساس درونی من این است که یک موجی شکل گرفته که این موج به تدریج در حال تقویت شدن است و این را از نگاه مخاطب هم میتوان فهمید یعنی به نظر من مخاطبی تئاتر میبیند که شاید حدود هفت، هشت سال پیش تئاتر برایش خیلی اهمیتی نداشت اما امروز دیدن تئاتر به تدریج برای شکل جدیدی از مخاطبان تبدیل به یک دغدغه شده است. کما اینکه من همواره معتقد بودم تئاتر یک حرکت کاملا فرهنگی است جدای از اینکه میتواند جنبه تفریح داشته باشد اما کاملا نشانهگیری فرهنگی دارد بنابراین در پس لایههای ظاهری تئاتر یک پیشرفت و یک قدرت محسوسی را میتوان احساس کرد اما تا زمانی که به بلوغ کامل برسد ما همچنان باید مسیری را طی کنیم که باید صبورانه و با آرامش آن را پشت سر بگذاریم.
فکر میکنید حضور بازیگران چهره هم میتواند در این عرصه موثر باشد یا اینکه چنین تقسیمبندی نداریم؟
حامد کمیلی: قطعا حضور چهرهها در کارهای نمایشی اگر نگاه ما فقط بحث فروش کار باشد میتواند تاثیر بگذارد و به هر حال این شاید یکی از معیارهایی است که بعضی از کارگردانان تئاتر به این دلیل سمت انتخاب بازیگران چهره میروند؛ اما این همه ماجرا نیست. من معتقدم بازیگرهایی که در فضای تصویر هستند برای قدرتمند کردن خودشان باید تئاتر کار کنند و این یک انتخاب نیست چرا که تئاتر بخصوص در حوزه بازیگری در همه جای دنیا به عنوان مادر شناخته میشود و متاسفانه باید بگوییم در ایران این فاصله بین کسانی که کار تصویر میکردند با کسانی که در تئاتر فعالیت میکردند ایجاد شده بود اما این فاصله به تدریج درحال پر شدن است و به هرحال حامیان و مخالفانی هم دارد اما من به عنوان بازیگر معتقد هستم که بازیگران تصویر باید کار تئاتر را تجربه کنند چون تئاتر به بازیگر فرصت تجربه کردن فضاهایی را میدهد که در تصویر امکان رفتن به سمت آنها وجود ندارد.
فکر میکنید حضور بازیگران تصویر در تئاتر جوابگو باشد؟ ضمن اینکه بسیاری از بازیگران که تجربه حضور روی صحنه را ندارند گاهی ممکن است که با حضور خود یک کار قدرتمند را حتی به زمین بزنند.
حامد کمیلی: بله البته برعکس این هم صادق است. تئاتر جایی است که بازیگر به شکلی عریان مورد قضاوت قرار میگیرد در نتیجه وارد شدن به تئاتر نیازمند جسارت بازیگر است و به عقیده من این امر در عین اینکه میتواند باعث پیشرفت یک کار شود، میتواند در مواقعی باعث زمین خوردن یک کار شود اما به هرحال بازی در تئاتر برای یک بازیگر یک امر ضروری و لازم است.
آقای صالحپور آیا قصد دارید اجرای این نمایش را در جای دیگری ادامه دهید؟
کامیار صالحپور: ترجیح من این است که این کار را به شهرستانها ببریم چرا که پیامهای بسیاری از شهرستانها به دست ما رسیده است که دوست داشتن بیایند و این نمایش را ببینند اما بنا به موقعیتشان موفق نشدهاند برای دیدن نمایش به تهران بیایند و من دوست دارم فرصتی فراهم شود که این نمایش برای آنها هم به اجرا درآید.
انتهای پیام/