سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش فرایندی است که از طریق آن کودکان دنیا را بهتر میشناسند و با آن ارتباط سالمتری برقرار میکنند. همدلی، بصیرت و مهارتهای درون فردی آنها رشد کرده و میتوان از رابطه نمایش با ذهنیات فردی و ساختار شخصیت انسانها در جهت درک و تفاهم بیشتر میان انسانها و ایجاد ارتباط با دنیا بهره گرفت. کودکان در طول نمایش به سرعت با این ویژگیها مانوس شده و ارتباط حسی برقرار مینمایند، به طوری که از آنها الگوبرداری و تقلید میکنند. نمود این همذاتپنداری و تقلید را میتوان در واکنشهای هیجانی مخاطب کودک در طول اجرای نمایش دریافت. آنجا که قهرمان داستان به خاطر موفقیتها و شجاعتش تشویق میشود و یا شخصیت منفی و خرابکار و دردسرساز نمایش مورد عتاب و خشم کودکان قرار میگیرد. آنچه که مهم است این که نمایش بر روی کودک تاثیر مستقیم دارد و باید این خوراک روحی به درستترین شکل ممکن در اختیار کودک قرار گیرد.
امیر مشهدی عباس از هنرمندانی است که سالهاست در عرصه کودک قلم میزند و برای کودکان، نمایش به روی صحنه میبرد. آخرین تجربه وی نمایش "غولاقو" بود که با استقبال بسیار در تالار هنر به روی صحنه رفت. او معتقد است تعداد افرادی که در زمینه تئاتر کودک مشغول فعالیت حرفهای هستند به تعداد انگشتان دست هم نمیرسد. مشهدی عباس میگوید: کار کودک بسیار سخت است و باید بلد بود و این کار را انجام داد چرا که کودک باید آزمون و خطا کند تا بفهمد و ما وظیفه داریم کار درست انجام دهیم تا آنچه که قرار است در ذهن کودک جا گیرد به درستترین شکل ممکن صورت پذیرد. در دفتر خبرگزاری هنرآنلاین میزبان این هنرمند جوان و باسابقه بودیم و حرفهایش را در ارتباط با تئاتر کودک و نوجوان شنیدیم که ماحصل این گفتگو را در زیر میخوانید: قصه نمایش "غولاقو" درباره غول چراغ جادوست که از کودکی همه ما با آن آشنا هستیم. اما برایمان بگویید چه شد که به سراغ این داستان قدیمی رفتید؟
قصد داشتم سال گذشته یک فیلم سینمایی برای کودکان کار کنم که این اتفاق نیفتاد دلیل آن هم این بود که تهیهکننده تاکید داشت قصه تغییر کند و من نپذیرفتم. ایده آن از یک سریال خارجی شکل گرفت. در آن سریال یک غول دوست داشتنی حضور داشت، از آنجایی که ذهنم درگیر این کاراکتر شده بود قصهای نوشتم که مناسب یک فیلم سینمایی بود و میشد یک فیلم خوب از آن ساخته شود. از آنجایی که این اتفاق نیفتاد و تالار هنر هر دو سال یکبار به گروهها وقت اجرا میدهد و من هم برای نمایش دیگری وقت اجرا داشتم، زمانی که دیدم آن فیلم به سرانجام نرسید و داستان این پتانسیل را دارد که تبدیل به نمایشنامه شود، تصمیم گرفتم این کار را برگردان کنم و نهایتا نمایش "غولاقو" شکل گرفت. البته نمایش را با این دیدگاه که کار نوجوان باشد نوشتم. به نوعی کارم کودک و نوجوان است یعنی بخشی از دغدغههای کودک و بخشی از دغدغههای نوجوان را به همراه دارد، ضمن این که مخاطب تالار هنر نیز کودک و نوجوان است.
درباره انتخاب بازیگران کار بگویید؟ به نظر میرسد برای انتخاب نقش "غولاقو" مشکلاتی داشتید؟
این کار یک ویژگی خاص داشت. ما برای اینکه غولاقو را طراحی کنیم تا به هیبت غول نزدیک شود به عناصر مختلفی فکر کردیم. به عروسکهای مختلف فکر کردیم، اما رد شد. چرا که باید عروسکها غول پیکر باشند و آنچه میخواستم با عروسک شکل نمیگرفت. از سوی دیگر به چوب پا، فکر کردم اما آنهم چیزی که میخواستم نبود. در نهایت به این نتیجه رسیدم که دو آدم را بر روی هم سوار کنم. کار بسیار سختی است که یک نفر، یک نفر دیگر را برای مدت زیادی بتواند حمل کند و نقش پای او را بازی کند. حرکات بسیار سختی به همراه داشت زمانی که عبد آتشانی را برای این نقش انتخاب کردم، برای فرزاد سلیمانی که پیکر غول را بازی میکرد، سنگین بود و مشکل بزرگی به وجود آمده بود، در ابتدا هر دو میگفتند نمیشود و این کار امکانپذیر نیست، اما در تمرینهایی که باهم داشتیم کم کم این اتفاق افتاد و این دو با هم هماهنگ شدند. لیدا وعیدی بازیگر نقش زن غول را نیز سالهاست که میشناسم اما تاکنون با او کار نکرده بودم و برای این کار دعوتش کردم و پذیرفت که ما را همراهی کند. علیرضا دری که در این نمایش در چند نقش پدر، مامور، ماهی فروش و کارگر به ایفای نقش پرداخت، سالهاست که برای کودکان کار میکند. ناخودآگاه همه چیز در کنار هم چفت و بست پیدا کرد و جور شد و تنها انتخاب نقش بچه برای ما مانده بود از آنجایی که هنوز بازیگر این نقش را پیدا نکرده بودیم سحر آقاسی دستیار من در تمرینات دیالوگها را میخواند. در طی این مدت هر چقدر فکر کردیم که چه کسی را جایگزین کنیم آن بازیگری را که میخواستیم پیدا نکردیم و در نهایت دیدیم خود آقاسی آن انرژی که باید را دارد و میتواند از عهده این کار برآید به همین دلیل از او خواستیم که این نقش را بپذیرد و بازی کند که خوشبختانه ارتباط خوبی هم با این کاراکتر شکل گرفت.
مخاطب شما کودک است. کودکی که نمیتوان او را به راحتی سرجایش نشاند و از او انتظار داشت که تا انتهای کار را همراهی کند و در نهایت راضی از سالن خارج شود. اما به نظر میرسد کار شما این توانایی و قدرت را داشته است تا مخاطب کودکتان را راضی کند. در این باره کمی توضیح دهید؟
به نظرم اینکه بتوانی مخاطب کودک را یک ساعت روی صندلی بنشانی بدون اینکه بهانه بگیرد، یا صحبت کند، کار ارزشمندی است و من پیش از این نیز این کار را در نمایش "نیم وجبی" انجام دادهام. کار "غولاقو" میتوانست خیلی بهتر از این باشد و اگر نیست تقصیر از من است. شما در این نمایش از رنگ و موسیقی به خوبی استفاده کردید. دو رکن اساسی برای نمایش کودک که باعث جذب مخاطب میشود...
بله، ما وقتی میخواهیم در تئاتر یک حسی را به مخاطب منتقل کنیم به راحتی میتوانیم از تمام عناصر استفاده کنیم، در حالیکه در فیلم و انیمیشن نمیشود این کار را انجام داد. از آنجایی که در تئاتر، حس در لحظه به مخاطب ارائه میشود، میتوان این کار را انجام داد. میخواستیم تم کار شرقی باشد، بنابراین بخشی از آن را با رنگهای گرم جبران کردیم و یک بخشی را نیز با موسیقی پر کردیم. برای این کار ما یک قطعه ترانه استفاده کردیم نه بیشتر. خیلیها به من خرده گرفتند که باید موسیقی و شعر را بیشتر میکردم چرا که سطح سلیقه مخاطب نسبت به کارهایی که میبیند تغییر میکند، اما ما ترجیح دادیم تنها در جاهایی که نیاز بود از موسیقی و ریتم استفاده کنیم، چرا که نمیخواستیم قصه را فدای شکلگرایی نمایش کنیم و از سوی دیگر کار ما تئاتر است نه شو. به همین دلیل از موسیقی شرقی و قوالی هند و پاکستان در بخش موسیقی استفاده کردیم، شکل سازبندیمان کاملا ایرانی بود و در دکور نیز از رنگهای گرم و خام استفاده کردیم تا حس شرقی بودن را به مخاطب بدهد. در طراحی لباس از رنگها کاملا متنوع اما نه جیغ استفاده کردیم. سعی کردیم که ترکیب رنگی خوبی داشته باشیم، ولی در نهایت این است که مخاطب باید راضی باشد. طبق آمار مخاطبی که هرشب گرفتیم، خوشحالیم که مخاطب راضی سالن را ترک کرده است. انتخاب نوع لهجه برای دو شخصیت اصلی نمایش به چه شکل بود؟
وقتی میخواهید یک چیزی را در ذهن مخاطب ثبت کنید، تیپ سازی میکنید و برای این اتفاق یک سری فاکتورها وجود دارد مثل لهجه یا اتفاقاتی که در لحظه رخ میدهد مثل سکسکه، عطسه و... این یک، آن است که باید جذابیت را برای مخاطب داشته باشد تا در ذهنش بماند. به دلیل اینکه غولهای من مهربان هستند، نمیخواستم دیالوگهای آنها را خراب کنم به همین دلیل سعی کردم برای اینکه وجه مهربانی و طنز بودن را به آنها بدهم تا برای مخاطب نیز جذاب باشند، مدل دیالوگ را همانطور حفظ کردم و یک ظرافتی در زبانشان گذاشتم. این روزها مشغول ساخت یک فیلم مستند هستم و در تمام ایران درحال سفرم، در آن زمان ویژگی جالب لهجهها را با هم میکس کردم و به بچهها پیشنهاد دادم. اما پیشنهادم کاملا خام بود و در اتودها خود بچهها به این لهجه رسیدند. یعنی من تنها ایده را دادم و خودش شکل گرفت.
با توجه به اینکه سالهاست برای کودک کار میکنید، به نظر شما چه باید کرد تا او درگیر نمایش شود. این جذب کودک است یا وادار کردن او به دیدن نمایش تا انتها؟
کار برای کودک و نوجوان بسیار سخت است. به همین دلیل نیز ما آدمهای حرفهای که در این زمینه مشغول باشند خیلی نداریم و تنها به تعداد انگشتان دست هستند. وقتی ما در کشوری زندگی میکنیم که تئاتر دارد و تعداد این آدمها به تعداد انگشتان دست نمیرسد یعنی این کار بسیار سخت است. در حقیقت جایگاه هنرمندی که در این عرصه کار میکند بسیار حساس است، چرا که اگر آن فرد مخاطب نسل خودش را نشناسد، نمیتواند موفق عمل کند. بچههای امروز، با نمایشهای دهه 60 خیلی سخت ارتباط برقرار میکنند و نیازمند خوراکی متناسب با فضای امروز خود هستند. بنابراین شکل تولید این کار، مستلزم شناخت مخاطب است. اگر ما مخاطبمان را خوب بشناسیم به راحتی میتوانیم او را جذب کنیم. درست است که کار برای مخاطب کودک سخت است، اما مهم شناخت و پیدا کردن رگ خواب اوست و رفع کردن نیازهایش. حال نیازهای مخاطب کودک امروز چیست؟
کودک از چند عنصر خوشش میآید، یکی رنگ، موسیقی، فانتزی و این سه را در هر کاری بگذارید حتی اگر موضوعش کودک نباشد مخاطب کودک میرود میبیند. برای جذب مخاطب، باید از ابزار مخاطب استفاده کرد. اگر کارگردانی تبلیغات نداند، یا روابط عمومی بلد نباشد، نمیتواند کار برای کودک تولید کند چرا که کودک را باید در لحظه شناخت. باید کودک امروز را شناخت، چرا که این کودک با کودکان چند سال قبل کاملا متفاوت است. حتی نیازهایش، نگاهش به جامعه، رشد فکری و جسمیاش نیز کاملا متفاوت است. زمان ما نیازهایمان حداقلی بود و در مقایسه با کودک امروز خندهدار است. کودک دیروز تفنگ چوبی درست میکرد و با آن بازی میکرد، اما فرزند 4 ساله من امروز درباره مسائل عمیقتری صحبت میکند و همراه با تکنولوژی روز است. بچه را نباید ساده فرض کرد اگر اینگونه فکر کنیم نمیتوانیم جذبش کنیم. دقیقا بچههای این دوره بسیار باهوش هستند و برای ما ناشناخته هستند و نمیتوان به راحتی از کنار آنها گذشت...
بله همینطور است. یک بچه 5 ساله، چند سال پیش از من سوالی کرد که من تا چند ساعت کاملا گیج بودم. بچههای امروز با دنیای ارتباطات در ارتباط هستند و همه چیز را به خوبی بدون هیچ تعلیمی بلد هستند. نباید بچه را احمق فرض کرد.
به نظر شما چقدر تعلیم دادن در تئاتر کودک درست و اصولی است؟
ویژگیهای نمایش را مخاطب تعیین میکند. مثلا وقتی میگویید جشنواره معلولان و جانبازان مخاطب هدف شما میشود زیر مجموعه بهزیستی و کمبودهای آنها موضوعات نمایش ما را تعریف میکند. کودکی و نوجوانی، سن آموزش است و آموزش یک عنصر برای نمایش کودک و نوجوان است. در نمایش کودک و نوجوان، اگر آموزش وجود نداشته باشد، نمایش خلاء دارد. مخاطب ما مانند یک ضبط صوت است و هر چه را بگویید میپذیرد و باید درجای درست در ذهنش بنشیند. آموزش عنصری است که نمیشود آن را جدا کرد، اما شکل آموزش بسیار متفاوت است. تئاتر، جمعی از هنرها را در بردارد. شما در تئاتر؛ هنرهای تجسمی، موسیقی، نمایش، گرافیک، ادبیات و... را میبینید از آنجایی که جمع هنرها را در خود دارد، جذابیت بیشتری نیز دارد. حال شما به عنوان کارگردان، جذابترین بخش این هنرها را در هم میکس میکنید و به مخاطب نشان میدهید. البته حس مخاطبی که هنرمند نیست، اینگونه است. چرا که تئاتر هنر اندیشه است پس باید برای کودک و نوجوان هم هنر اندیشه باشد. تئاتر هنر پیام مستقیم دادن نیست و مخاطب باید در ناخودااگاه خود آن را حس کند. نیازی نیست ما با تاکید به مخاطب بگوییم. من در سال موضوعاتی که نیازهای مخاطب امروز من است را پیدا میکنم و از آن میان موضوعی را انتخاب میکنم که قابلیت نمایش داشته باشد و بعد شروع به کار میکنم. باید نیاز آن زمان را برای مخاطب یافت. مثلا بچههای امروز اکثرا بداخلاق هستند درحالیکه درگذشته اینگونه نبودند، به همین دلیل نمایش "اخمالو خان" را نوشتم و متناسب با نیاز مخاطب امروزم پیش رفتم. اما بسیاری از دوستان اینگونه نیستند و متنی را که 5 سال پیش نوشته شده و امروز مجوز گرفته است را کار میکنند در حالیکه آن نمایش دیگر دغدغه مخاطب امروز نیست. با توجه به این تعاریف تئاتر چه کاربردی میتواند برای کودکان داشته باشد؟
اگر بخواهیم فقط درباره آنچه که تجربه شده است صحبت کنیم ما تمام مباحث تئوری را کنار میگذاریم. من نمایشی را روی صحنه داشتم و یک روز مادر کودکی آمد و گفت کودک من درسش بسیار خوب است، اما سر کلاس آنطور که باید نمیتواند موفق باشد. ما نمایش را خیلی ناخواسته به او نشان دادیم و او رفت. هفته بعد مادر آن کودک آمد و گفت من تازه فهمیدم او از معلمش میترسد. حال چطور این موضوع را فهمید، نمیدانم؟ ما در نمایش به صورت غیر مستقیم به کودک آموزش میدادیم که آره یا نه گفتن را یاد بگیرد. نکتهای که میخواهم بگویم این است که تئاتر به دلیل اینکه جمع هنرهاست، تاثیرگذارترین رسانه دنیاست و آنقدر تاثیر به جا میگذارد که مخاطب را به خودش میآورد و هیچ کس نمیتواند تاثیری که تئاتر روی مخاطب میگذارد را انکار کند یا با آن مقایسه داشته باشد. در سینما بسیار مهم است که شما چگونه میبینید، کجا میبینید، درحین دیدن چیزی میخورید یا نه؛ اما در تئاتر این گونه نیست آنچه که شما ماهها تلاش میکنید تا صورت پذیرد، در لحظه و آن، به مخاطب منتقل میشود و هیچ کجا شما این امکان را ندارید که چنین کاری انجام دهید. این مسائل برای کودک و نوجوان یک پدیده محسوب میشود، درحالی که در تئاتر بزرگسال پدیدهای محسوب نمیشود. من در یک نمایشی، نقش کلاغ را بازی میکردم و زمانی که میخواستم پیله پروانهای را بدزدم، تماشاچیان نمایش که کودکان بودند، آمدند و من را زدند. این تخلیه انرژی محسوب میشود و این نشان میدهد که من موفق بودم و توانستم کودک را همراه خود کنم. وظیفه من است که در طی یک ساعت، کودک را مدیریت کنم. اگر کودک شلوغ کرد، باید فهمید که اشکال از من است. کودک وقتی میآید تئاتر میبیند، احساس میکند که اتفاق بزرگی در زندگیاش افتاده است. چرا؟ چون دنیای ذهنی اوست و شما پروانه خیالش را چنان پرواز میدهید که اگر درست صورت گیرد به جرات میتوان گفت او هرگز ناراضی نخواهد بود. پدر و مادرها حتی اگر نمایش من را دوست نداشته باشند، وقتی میبینند کودکشان آرام نشسته و کار را میبیند احساس آرامش میکنند. آنها کودکشان را آوردهاند تا به بخشی از نیازهایش پاسخ داده شود. وقتی احساس میکنند که این کار یک تلنگر به او میزند و یک هنر و اندیشه در او ایجاد میکند، درنهایت احساس رضایت دارند.
به نظر شما تئاتر کودک امروز بیشتر برای کودک است یا درباره کودک؟
این تقسیمبندی متاسفانه در سینما وجود دارد. وقتی جشنواره فیلم کودک را نگاه میکنید، میبینید که بیشتر فیلمها درباره کودک است و چند فیلم محدود برای کودک است. اما در تئاتر اینگونه نیست. تئاتر کودک، برای مخاطب کودک و نوجوان باید باشد. اما متاسفانه برخی از کارهایی که روی صحنه میروند تئاتر بزرگسال هستند. در اینجا چند کارگردان حرفهای بیشتر نداریم که کار بلد باشند و به مخاطب لطمه نزنند. کار کودک کردن بسیار سخت است و باید بلد بود که چگونه این کار را انجام داد. کودک باید آزمون و خطا کند تا بفهمد و ما وظیفه داریم کار درست انجام دهیم. کمی هم درباره معضلاتی که پیش روی شما و گروههای تئاتری که در حوزه کودک مشغول فعالیت هستند بگویید؟
محمود استاد محمد، اولین استاد نمایشنامهنویسی من بود و اگر او نبود من وارد این عرصه نمیشدم. روحش شاد؛ او به من گفت اگر تو نمایشنامهای بنویسی که ببینی دنیای پیرامونت را متحول نمیکند، آن نمایشنامه هیچ ارزشی ندارد. ما حق نداریم هر کاری که فکر میکنیم خوب است را بنویسیم. حتما باید آن چیزی که مینویسیم در دنیای پیرامون ما تاثیر بگذارد و کار نکردنش لطمه به جامعه بزند، یعنی آنقدر ارزشمند باشد که وقتی خلقش میکنی سالها بتواند تاثیر خود را بگذارد. به این دلیل میگویم ما 10 نفر حرفهای بیشتر در این حوزه نداریم، وقتی نمایشنامه سالم تحویل مخاطب میدهید حتی اگر خستهکننده باشد، خیلی بهتر از نمایشنامهای است که هر نوع حرکت، موسیقی، لباس و فرهنگی را وارد کار میکند، فقط برای اینکه جذب مخاطب کند. به نظر منی که حداقل 20 سال است مستمر برای کودکان مینویسم، این خیانت است. وقتی خانوادهها فرزندشان را در اختیار شما میگذارند در واقع آنها را به امانت به شما میسپارند و این یک نوع امانتداری است. ما نهایتا 60 دقیقه فرصت داریم تا به بچه چیزی یاد دهیم، اینکه او بار دیگر بیاید یا نه، راضی باشد یا نه، دوست داشته باشد، نیازش برطرف بشود یا نه، همه به ما مرتبط است و باید در این زمان بچه را به سلامت از آن عبور دهیم. چیزی که در تئاتر کودک ونوجوان کمتر دیده میشود و تنها خلاصه شده است به دست و جیغ و داد و هورا و خالهها و عموهایی که میآیند و میروند. ناگفته نماند که واقعا تئاتر کودک ما در طی این سالها نسبت به گذشته پیشرفت کرده است، اما این پیشرفت بسیار کم و اندک بوده است . چقدر سالنهای تئاتری که در اختیارتان قرار میگیرند به عنوان اصلیترین محل برای جذب مخاطب استاندارد هستند؟
بهتر است بگویم ما اصلا سالن کودکی نداریم. تنها سالنهای ما در این حوزه تالار هنر و کانون پرورش فکری کودک و نوجوان است که آنها هم استاندارد نیستند و برای این کشور با این میزان جمعیت اصلا کافی نیست. ما از تمام استانها گروه تئاتری داریم که میآیند و میروند و سالن تئاتر حرفهای کودک نداریم. وقتی سالن وجود داشته باشد، شما براساس آن سالن میتوانید نیازهایتان را برطرف کنید که خودش علت رشد است و جریان ساز است. در واقع آدمهایی که در این سالنها کار میکنند به آن ارزش دادهاند چرا که تلاش میکنند تا این کارها به روی صحنه بروند و این سالنها چراغشان روشن باشد.
و سخن آخر؟
از تمام بچههای گروه نمایش "غولاقو" چه در پشت صحنه و چه در روی صحنه که من را همراهی کردند و نبود من را تحمل کردند و تلاش کردند که یک کار خوب را به روی صحنه ببریم تشکر میکنم. بیشتر از همه از علی اشرف سماعی طراح نورمان که تلاشهای او باعث شده تا تالار هنر سرپا بماند.
انتهای پیام/
زینب السادات افتخاری