سرویس تجسمی هنرآنلاین: محمد خوشرو چند سالی است که دوربین به دست به عراق سفر می‌کند تا دغدغه‏‌هایش را با دوربین ثبت کند. برای خوشرو حرم نه یک بنای صرف است و نه تنها یک مکان مذهبی؛ او می‏‌کوشد در آثارش پلی میان عکاسی معماری و عکاسی مذهبی ایجاد کند. این را می‏‌توان از توجهش به بنا و اجزای آن و کم‏رنگ بودن زائران در عکس‏هایش فهمید. زائرانی که او آنقدر برایشان حرمت قائل است که تلاش می‏‌کند حتی با صدای شاتر نیز خلوت آنها را به هم نزند. در این سال‌ها او عکس گرفته است، عکس‏‌هایش را در کتاب منتشر کرده است و آنها را به نمایش گذاشته است. نمایشگاه اخیر او این روزها پس از نمایش در فرهنگسرای نیاوران در موسسه صبا فرهنگستان هنر برپا شده است. نمایشگاهی که بسیاری آن را یک زیارت از دریچه دوربین دانسته‏‌اند. با محمد خوشرو به گفت‎وگو نشستیم تا برای ما از نمایشگاهش بگوید.

این چهارمین مجموعه‌ای است که با موضوع معماری مذهبی کار کرده‌اید.

دو تا از مجموعه‌های قبلی در مورد عراق هست و دیگری در مورد امام رضا (ع). اسم کتاب‌های عراق "نسیم سحر" و "سجده صاحب‎نظران" است که کار دوم هم از نظر صفحات و هم تعداد عکس کار کامل‌تری به حساب می‌آید. در مجموع سه کتاب هست ولی درست نمی‌دانم این چندمین نمایشگاه من است که برگزار می‌شود.

شما از سال ۸۸ عکاسی مذهبی با رویکرد اماکن مقدس را شروع کردید، عکاسی در چنین فضایی چه جنبه‌‏هایی به خود می‏‌گیرد؟

به یاد دارم که در آن زمان‌ها به شما اجازه بردن دوربین معمولی نیز داده نمی‌شد. من از همان بار اول یک مجموعه دوریبن با خودم بردم که برای همه تعجب برانگیز بود. در آن زمان به دلیل اینکه عاشورا و تاسوعای حسینی بود و امکان مذاکره برای عکاسی از درون اماکن وجود نداشت به همین دلیل من فضاهای بیرونی را کار کردم. اصلا به این فکر نبودم که از این‌ها نمایشگاهی داشته باشم. بار دوم حدود یک ماه بعد از سفر اولم عازم عراق شدم اما این بار با هماهنگی‌های قبلی به عراق رفتم و با محدودیت‌های زمانی که به من داده بودند توانستم از داخل اماکن مذهبی نیز عکس‌برداری کنم. مثلاً یک ربع ساعت برای عکاسی از داخل بارگاه حضرت علی(ع) به من زمان دادند. آن دو سفر حاصلی برای شکل کتاب یا نمایشگاه نداشت اما حاصل سفر آخرم کتاب "نسیم سحر" بود. این خروجی به عکاسی در دفعات بعد به من کمک کرد که راحت‌تر بتوانم بدون محدودیت زمانی عکاسی کنم. در عید سال ۹۰ من همه حرم‌ها را عکاسی کردم. در آن زمان‌ها رفتن به سامرا محدود بود و من سامرا نمی‌رفتم اما این بار ماشینی گرفتم و همه مکان‎ها را به شکلی کامل عکاسی کردم که از آن این مجموعه دوم پدید آمد. این کتاب‌ها در واقع بخشی از عکس‌های چندین سفرم به عراق و سامرا است. من یک آرشیو قابل قبول از همه بخش‎های حرم‌ها دارم. آخرین بار هم سال ۹۳ در ربیع‌الاول به عراق سفر کردم و از حال و هوای آن زمان عکس گرفتم. زمانی که شما عکاسی معماری انجام می‌دهید باید این امکان را داشته باشید که به غیر از عکاسی بنا از دیتیل‌ها هم عکاسی کنید بنابراین مجموعه من از سال ۸۸ آغاز شد و تا سال ۹۳ ادامه پیدا کرد.

آیا پیش از اجرای این پروژه شما، عکاسی از حرم‌ها وجود داشته است؟

من تحقیقی در این زمینه انجام نداده‌ام که آیا پیش از این مجموعه کسی این کار را انجام داده است یا نه. اما بعد از اینکه من کارم را آغاز کردم متوجه شدم که نمونه مشابهی در میان آثار عکاسان وجود ندارد. بزرگترین مشکل پیش روی عکاسان این است که اجازه نمی‌دهند کسی دوربین را داخل حرم ببرد و اگر این اجازه وجود داشت شاید خیلی‌ها این کار را تا به حال انجام داده بودند. عکس‌های بیرون حرم‌ها در همه جا موجود است ولی مجموعه‌ای که حاوی عکس‌های درون هم باشد و نگاه ویژه‌ای به معماری حرم‌ها شده باشد تقریبا وجود ندارد.

به نظر می‌رسد در گردآوری این نوع مجموعه‌ها بیشتر دیدگاه هنری و روایت‌گری از فضاها وجود داشته باشد. اما مجموعه شما بیشتر روی مشخصه‌های معماری تاکید دارد. این تغییر دیدگاه بر چه اساس شکل گرفت؟

قاعدتاً این حرکت باید رو به جلو باشد اگرنه منطقی به نظر نمی‌رسد. من از همان ابتدا رویکرد معماری داشتم و به مفهوم و کانسپت‌های اسلامی توجه کردم. از سال ۸۷ به دلیل کارهای شهرسازی که انجام می‌دهم که خودم آن را بیشتر مدیریتی می‌دانم تا معماری‌گونه به دنبال این بودم که ببینم مابه‌ازای مباحث معماری اسلامی در فضای شهری چیست؟ در حال حاضر سایت‌هایی وجود دارند که این دسترسی‌ها و این روند را برای شما راحت می‌کنند. با توجه به این می‌دیدم که مصداق بیرونی این اماکن به شکل عکس وجود ندارد و یا خیلی بد و بی‌کیفیت بودند. سایت‌ها توجیه‌پذیر هستند چرا که کیفیت در فضای مجازی پایین است. اما در همین حین در کتاب‌ها این کیفیت را نمی‌دیدیم. بنابراین به این نتیجه رسیدم که خودم دست به کار شوم و مصادیق بیرونی آن‌ها را شکل بدهم. از آنجا که با عکاسی آشنا بودم فکر کردم اگر حاصل کار کیفیتی متوسط داشت آنها را برای خودم استفاده می‌کنم اما اگر کیفیت آنها بالا شد دیگران هم می‌توانند از آنها استفاده کنند. بنابریان برای اولین مکان عراق را انتخاب کردم چرا که عراق بیشترین اماکن مذهبی را در دنیای اسلام دارد. البته دلیل دیگر من این بود که بیشتر این اماکن توسط ایرانی‌ها شکل گرفته است. من در این سفرها مابه‌ازاری هر سفرم یک بار عکاسی کرده‌ام و همزمان کار هم می‌کردم چرا که کار اصلی من معماری و طراحی بود و به دنبال این بودم که ببینم چگونه جوهر اسلام که کلمه "لا‌اله‌الی‌الله" است در معماری خودش را نشان می‌دهد. خیلی جاها در قالب نوشته و کلام خودش را نشان داده است. معماری شهرسازی است الان سال‌هاست که به عنوان یک موضوع بینارشته‌ای شناخته می‌شود و به ما می‌گوید که اگر شهری ساخته شود که مناسبات فرهنگی شهرنشینان در آن در نظر گرفته نشده باشد نمی‌تواند شهری مناسب برای زندگی آن شهروندان باشد. به عبارتی اول نیاز مردم و جامعه را بشناسیم و بعد برای آنها طراحی کنیم. من چون در پی این بودم که جایگاه "لا‌اله‌الی‌الله" را در فرهنگ معماری اسلامی شناسایی کنم شروع به عکاسی معماری از بناهای اسلامی کردم. وقتی شما در یک محیط پا می‌گذارید اولین چیزهایی که ذهن شما را درگیر می‌کند و آنها را شناسایی خواهید کرد نشانه‌های آشنا هستند این نشانه برای من نوشته‎‌ها و خوشنویسی روی بناها بود. این نشان می‌دهد که وحدت در کثرت در این آثار وجود دارند و از آن‌ها استفاده می‌شوند. مثل یک طرح شمسه که نشانه خورشید است و خورشید نشانه گرما و نور است و نور نشانه خداوند است و می‌بینید که تمام دایره‌ها و طرح‌ها در یک نقطه مرکزی به هم می‌پیوندند. همین نقطه مرکزی و چرخش شما را به تصویری از کعبه و طواف هدایت می‌کند و سپس به سمت پرستش و عبودیت می‌رود. هر چیزی که به یک بنا اضافه می‌شود به نسبت اینکه به دنبال چه مفهومی باشید همان تاثیر را برای شما خواهد داشت. در گذشته روال ساخت در معماری اسلامی این بود که از بهترین اساتید و صنعت‌گران زمان برای ساخت و تزیین بنا استفاده می‌کردند. همه این جزییات تبدیل به کل یک بنا می‌شود اما می‌توان هر جزء را جداگانه مورد بررسی قرار داد. وقتی بررسی می‌کنیم می‌بینم که منازل ما قبلاً از همین اجزای موجود در بناهای اسلامی استفاده می‌کرده‌اند. و در قالب مجلل‌تر می‌توانیم همین اجزاء را در کاخ‌‎های قدیمی ببینیم. و می‌توانیم بگوییم که بهترین نوع معماری را از لحاظ اجرای تزئینات و نوع بنا در زمان‌های قدیم در کاخ‌هایمان بوده است و بهترین مثال هم برای این موضوع کاخ عالی‌قاپو در کنار مسجد امام و مسجد شیخ لطف‌الله است. عمارت عالی‌قاپو و مسجد شیخ لطف‌الله هر دو از لحاظ معماری باشکوه هستند و دارای تزئینان و جزئیات بی نظیری هستند. در این عمارت بخشی به نام اتاق موسیقی وجود دارد که معمار تمام آن را با استفاده از فضاهای پر و خالی درون دیوارها آکوستیک کرده است. به این دلیل که رامشگرانی که می‌خواهند رامشگری کنند نباید صدایشان به مسجد برسد. می‌خواهم بگویم اگر تعاریفی که در معماری هست را درست انجام دهید می‌توانید مسجد و کاخ و بازار و حمام را در یک جا جمع بیاورید بدون اینکه برای یکدیگر مزاحمتی ایجاد کنند. اینها همگی قابل جمع هستند اگر درست طراحی شوند.

این موضوع که ظرفیت‎های معماری سنتی ما در حفظ حریم‎های شخصی و مذهبی نادیده گرفته شده، به هویت معماری ما لطمه زده است؟

این روزها ما یک آپارتمان می‌سازیم و هیچ کدام از این حریم‌ها رعایت نمی‌شوند و همه فضاهای منزل در هم تنیده شده‌اند. این نشان می‌دهد که این روزها معماری بر اساس آن هویت معماری که داشته‌ایم انجام نمی‌شود و خروجی امروز ما یک خروجی بی در و پیکر است. این هویتی است که ما امروز آن را گم کرده‌ایم و معمار ما نمی‌داند بر اساس کدام هویت در حال طراحی است. معمار امروز چون با هویت آشنا نیست مجبور به الگوگیری از جوامع دیگر است و چون الگو می‌گیرد کارش در نهایت یک کپی برداری می‌شود که به درد جامعه‌ی ما نمی‌خورد. و این کپی هم که انجام می‌دهد یک کپی ناقص است. به عبارتی اجزای یک منزل دیگر با یکدیگر ارتباطی ندارند. ولی در یک بنای مذهبی می‌بینیم که تمام اجزای یک بنا با یکدیگر ارتباط دارند. اجزای داخل بنای مذهبی به دلیل هویت مشترکی که دارند یک حس را هم منتقل می‌کنند. این اجزا در کنار هم دارای زیبایی مفهوم و کارکرد هستند. حال اگر این سه مورد را در بناهای امروزی‌مان ببینیم می‌توانیم بگوییم که این بنا جای مناسبی برای زندگی است. نقش و نگار یکه روی قالی‌های ایرانی است و یا در سقف‌های ما کار شده است در واقع انتزاعی از طبیعت هستند. در واقع چون در اسلام می‌گویند نباید عین طبیعت کار کرد گل و گیاه تبدیل به انتزاع می شوند. من می‌خواهم از این بحث به شیوه‌ای که با آن عکاسی کرده ام برسم. باید جوری عکاسی می‌کردم که این مفاهیمی که طراح و سازنده بنا به دنبال آن بوده است را در قالب یک عکس نشان می‌دادم. مثلاً در عکسی قرار بوده که محوریت و مرکزیت را نشان بدهم یا در جایی با وجود تفاوت رنگ‌ها افراد فکر می‌کنند یک رنگ یکپارچه را می‌بینید و این به دلیل طراحی درست بنا در کل و در جزئیاتش بوده است.

در این مجموعه چه اندازه به معماران سازنده این بناها و به طور کلی جایگاه آنها در معماری توجه کرده‎اید؟

من در این پروژه طوری عکاسی کرده‌ام که به نوعی قدردان زحمات کسانی که در شکل گیری این بناها نقش داشته اند باشم. در واقع این اولین هدف من بوده است. هدف دوم من این بود که این بناها را با تمام عظمت و شکوهشان نشان بدهم و نشان بدهم که این عظمت و شکوه را مسلمانان ایجاد کرده‌اند. من با شخص معروف و مجموعه‌داری در امارات به نام ماجد دیدار داشتم او از من خواست این مجموعه کار را در شارجه به نمایش بگذارم تا همه دنیا بفهمند که اسلام چه تاثیری در تمدن داشته است. در واقع فارغ از اینکه من این عکس‌ها را گرفته‌ام می‌خواهم بگویم که دارایی‌های ما خیلی زیاد است نه تنها در ایران بلکه در منطقه‌ای به نام حیدرآباد در هند هم می‌توان رد پای معماران ایرانی را ببینید طوری که وقتی در این منطقه قدم می‌زنید احساس می‌کنید در ایران در حال قدم زدن هستید. هر ساختمانی برای خودش زبانی دارد و خودش گویا است و از دوارن تاریخی خودش سخن می‌گوید و من برای کسانی که نمی‌توانند از نزدیک این بناها را ببینند در حال جمع آوری این عکس‌ها و این مجموعه هستم. برای هر شخص این تصاویر می‌توانند بازگو کننده چیزی باشد مثلا یکی صنعت‌گر است و از زاویه حرفه خود این تصاویر را می‌تواند ببیند و صنعت را در گذشته مورد بررسی قرار بدهد یا یک نفر که معمار است و می‌تواند از زاویه معماری این عکس‌ها را مورد مطالعه قرار دهد. بنابراین می‌توان گفت که از هر تصویر تفسیرها و تأویل‌های متعددی می‌تواند بیرون بیاید. و این یکی از دلایلی است که من برای عکس‌ها عنوان نگذاشتم. درواقع می‌خواستم معماری را در قالب عکس بیان کنم و اگر قرار باشد پژوهشی در مورد آن معماری صورت بگیرد این مجموعه می‌تواند در یک قالب دیگر بیان شود. من در این نمایشگاه هم که برگزار شد تنها یک مقدمه نوشتم و این مقدمه به بیننده یک دید کلی می‌دهد و هر کسی نسبت به تخصص خودش می‌تواند از آن برداشت متمایزی داشته باشد و هرکسی هم می‌تواند از کارها عکس بگیرد و در راستای پژوهش خودش از آن ها استفاده کند چرا که یکی دیگر از اهداف من کمک به کسانی است که در راستای اجزا یا کلّیت این بناها در حال تحقیق هستند.

شما چه نکات ویژه‎ای را در معماری حرم حضرت علی(ع) یافته‎ و در عکس‎هایتان به تصویر کشیده‎اید؟

دلیل این همه شکوه در مرقد حضرت علی (ع) این است که بگوید یک انسان عظیم و شان در اینجا به خاک سپرده شده است و زمانی که در مرقد حضرت علی قرار می‌گیرد احساس می‌کنید که در قم یا مشهد هستید چرا که همه آنجا قریب به اتفاق ایرانی صحبت می‌کنند و خود معماری نیز حال و هوای آشنایی برای ما ایرانی‌ها دارد و می‌بینید که شما در جغرافیای دیگری هستید ولی حسی که دارید حس در ایران بودن است. و این برای ما خیلی مهم است چرا که کمتر جایی در این دنیا وجود دارد که مردم یک کشور به یک مکان دیگری در این کره‌ی خاکی بروند و احساس کنند در کشور خودشان هستند. برایم هم مهم بود که وقتی کسی به نمایشگاه می‌آید همان جو و اتمسفر آن فضا را جدای از بحث معنویت آن مکان، در اینجا احساس کند. من هنوز این موقعیت را نداشته‌ام که به مدینه بروم و ببینم که آنجا که بارگاه ندارد حسش چگونه است. ولی کسانی که رفته‌اند همان حسی را که در حرم امام رضا داشته‌اند را در آنجا هم تجربه می‌کنند. اما ما ایرانی‌ها چون احترام زیادی برای امامان معصوم(ع) قائل هستیم فکر می‌کنیم اگر گنبد و بارگاه وجود داشته باشد برای آن امام احترام خاصی قائل شده‌ایم. و وقتی به مکان های دیگر می‌رویم دیده‌ایم که می‌گویند مثلا آن امام غریب است و آن هم به این دلیل است که از این نوع توجه ها را در مقبره آنان نمی‌بینیم. شاید این به این دلیلی است که ما برای زیارت و برای محل دفن درگذشتگان‌مان آداب خاصی را رعایت می‌کنیم. ما حتی در امور هنریمان هم آدابی را رعایت می‌کنیم. مثلا اگر خوشنویسی بخواهد قرآن را بنگارد قبل از خطاطی قران وضو می‌گیرد نماز می‌خواند. و با اینکه کسی آن‌ها را مجبور به این کار نکرده است یک نوع اعتقاد باعث می‌شود که بدون وضو قرآن یا یک شعر را حتی ننویسند. در زمان‌های قدیم می‌دیدیم که حتی در سفره انداختن یک نوع آداب رعایت می‌شده است. و برای سفره و نان حرمت خاصی قائل بوده‌اند. من فکر می‌کنم به پیشینه تمدنی که داشته‌ایم آدابی را با خودمان و به زندگی‌مان اضافه کرده‌ایم و به همین دلیل هم معمار برای رسیدن به حرم سلسله مراتبی را برای وصول در نظر گرفته است. در معماری همه این بناها می‌توانیم این آداب را مشاهده کنیم. این را باید اضافه کنم که من در دوره تاریخی خاصی شروع به عکاسی کردم. دوره‌ای که در آن همین بناها شروع به توسعه کردند. بدین معنی که چیزهایی در گذشته این بناها از بین می‌رفت تا چیزهای جدیدی به آن اضافه شود. حرم امام علی (ع) نیز به تازگی در حال تغییر است. در خیلی از جاهای دنیا حواس‌شان به همه ویژگی‎های گذشته یک بنا هست و نمی‌گذارند که تغییری در هویت و احساس آن بنا ایجاد شود.

بیشتر عکاسان در عکس‎برداری از مکان های مذهبی جذب مردم شناسی و یا آداب و رسوم مختص آن فضا می‌شوند. چه شد که در عکس‌هایتان به این سمت و سو کشیده نشدید؟

رویکرد اصلی من در این عکس برداری ها کاملاً معماری گونه بود و از همان ابتدا می‌دانستم سمت و سوی من برای ثبت عکس چیست. من اگر به سمت عکاسی مردم شناسی یا جامعه شناسی در این عکس‌ها نرفتم تنها به دو دلیل بود . اول اینکه من این جور عکس گرفتن را بلد نیستم. دوم اینکه من برای این فضاها حرمتی قائل هستم و آدم‌هایی که وارد این فضا می‌شوند برای خودشان خلوتی دارند و من نباید مزاحمتی با دوربینم برای آنها ایجاد کنم و اگر هم از جایی عکس بگیرم که مزاحمتی برای آن‌ها ایجاد نشود از نظر اخلاقی به نظرم درست نبود. ولی در مجموع من هرگز به خودم اجازه ندادم که خلوت و حریم فردی افرادی که برای زیارت به آنجا می‌آمدند را زیر پا بگذارم. من حتی زمان‌های زیادی را صرف کرده‌ام تا فردی که در حال زیارت در یک نقطه است از تصویر من خارج شود و بعد عکس بگیرم و هرگز به خودم و یا افرادی که همراه من بودند اجازه ندادم به افرادی که برای زیارت می آمدند چون من دارم عکس می‌گیرم بگویند که زیارت نکنید و از تصویر خارج شوید.

آیا کتاب این مجموعه عکس شما نیز منتشر شده است؟

خیر این مجموعه قرار است تبدیل به یک کتاب شود و این ۳۵ عکس موجود در این مجموعه بخش کوچکی از این کتاب خواهند بود. کتاب جدید اثر کاملی از برگزیده عکس‌های قبلی و عکس‌های جدید خواهد بود.

برای پروژه آینده‌تان چه کاری را مد نظر دارید؟ یا اگر بخواهید از مکان جدیدی عکس بگیرید چه مکانی را مد نظر دارید.

مکان‌های زیادی هستند که قابلیت عکس گرفتن را دارند مثلاً اگر همین اصفهان را مد نظر قرار دهید یک پروژه بزرگ و زمان بر خواهد بود. می‌خواهم بگویم خیلی جاها است و هر شهری بروید یک مسجد جامعی دارد که جنبه تاریخی دارد و می‌توان از آن عکاسی کرد. من اگر فرصتی داشته باشم اولویتم برای عکاسی اینها هستند.

فکر می‌کنید همه بتوانند مانند شما از چنین مکان‏‌هایی عکاسی کنند؟

همه می‌توانند به این فضاها بروند و دسترسی به آن تحت اختیار یک شخص یا یک مجموعه نیست. من اولین نفر نبوده‌ام و آخرین نفر هم نخواهم بود که از این مکان ها عکس برداری می‌کنم. توصیه من این است که افرادی که علاقه‌مند هستند حتما این فضاها را تجربه کنند. البته من نمی‌گویم که ورود به عتبات برای کار عکس‌برداری کار راحتی است ولی می‌توانند با هماهنگی‌های قبلی این مسیر را آسانتر کرد. کما اینکه اوایل امسال با هماهنگی آقای مسجد جامعی ۳۰ نفر از عکاسان و خبرنگارن عکاسی کردند و کتاب اربعین مجموعه عکس‌هایی است که از عراق در مسیر نجف تا کربلا گرفته شده بود.

آیا عکاسی از سایر بناهای مذهبی در کشورهای دیگر را ادامه می‌دهید تا مجموعه ی عکس‌هایتان در این زمینه بزرگتر و جامع‌تر شود؟

اگر برایم این امکان فراهم شود حتما این کار را خواهم کرد. من هرگز به دنبال این نبودم که شرایط مالی و رفاهی فراهم شود تا کاری را انجام دهم و همواره همه کارها را خودم انجام داده‌ام. من به هر کشوری که می‌روم دوربینم را با خودم حمل می‌کنم و هرگز به خودم این اجازه را نمی‌دهم که بدون دوربین باشم و بعدها بگویم کاشکی با خودم دوربین داشتم. دوربین من دوربین سبکی نیست اما وقتی به خروجی کارم نگاه می‌کنم خوشحالم که دوربینم را با خودم برده‌ام. من هر زمانی که با دوستان یا آشنایان به سفر می‌روم آنها می‌دانند که در سفر همراه آنان نخواهم بود. من در هر سفری به دنبال پروژه‌های عکاسی خودم می‌روم و همسفرانم به دنبال کارهای خودشان هستند و معمولا موقع شام خوردن آنها را می‌بینم. درست مثل خبرنگارها که به دنبال خبرها هستند و نمی‌خواهند حتی یک خبر از دیدشان پنهان بماند برای من هم به همین گونه است و نمی‌خواهم حتی یک تصویر از دید‌رس من خارج بماند.

انتهای پیام/