سرویس مد و لباس هنرآنلاین : پرییوش گنجی سال ۱۳۲۴ در خانوادهای مهاجر در تبریز متولد شد. پدرش استاد طراحی و چاپ پارچه بود و همین موضوع زمینه را برای آشنایی او با هنر فراهم کرد. گنجی در سال 1327 همراه خانواده خود به تهران نقل مکان کرد و با تشویقهایی که از مربیان هنر خود دید تصمیم گرفت در هنرستان نقاشی تحصیل کند. از سوی دیگر طراحی و چاپ پارچه را نزد پدرش آموخت و پس از آن رشته طراحی پارچه را در انگلستان ادامه داد. پرییوش گنجی در یک روز گرم تابستانی مهمان هنرآنلاین بود و به سولات ما در زمینه طراحی پارچه پاسخ داد.
خانم گنجی چه طور تصمیم گرفتید در رشته طراحی پارچه تحصیل کنید؟
پدر، پدربزرگ و تمام خانواده من تولید پارچه میکردند و من از کودکی با این کار آشنا بودم. آنها از آذربایجان شوروی به ایران آمدند و چاپ باتیک یا کلاغهای را با خود آوردند. بعد از آن پدرم کارخانه چاپ پارچه تاسیس کرد و حدود سال 1318 هم به چالوس رفت و رئیس قسمت طرح و چاپ کارخانه حریربافی چالوس شد. بعد از او هم برادرهایم وارد این کار شدند و به این ترتیب پارچه همیشه در خانواده ما وجود داشت. بعد از پایان هنرستان نقاشی به انگلستان رفتم و سه سال در دانشگاههای مختلف نقاشی دوره دیدم، ولی آخرسر تصمیم گرفتم در رشته طراحی پارچه تحصیل کنم و لیسانس خود را در آن رشته گرفتم.
در این رشته فعالیت حرفهای هم داشتید؟
پس از پایان تحصیل به آلمان رفتم و حدود سال 53 آنجا در یک کارخانه فرش ماشینی استخدام رسمی شدم. کار من آنجا طراحی موکت و فرشهای ماشینی بود و حقوق بسیار بالایی برای آن دریافت میکردم که برای دیگران قابل باور نبود. یادم هست اولین طرحی که زدم موکتی با نقشهای بزرگ بود که در آن از رنگهای اصلی استفاده کردم و این طرح تبدیل به یک اتفاق در طراحی موکت شد. این طرح در خیابانهای آلمان پر شده بود و به خاطر آن به من پاداش هم دادند.
در آنها از المانهای ایرانی هم استفاده میکردید؟
بله همیشه. برای همین بود که از کارم آنجا خیلی استقبال شد. خیلی راحت فرمها را کنار هم گذاشتم و ترکیببندی به وجود آوردم و با توجه به اینکه سالها آنجا زندگی کرده بودم توانستم این نقوش را با سبک مدرن ترکیب کنم و نتیجه کار برایشان دلپذیر بود. الان هم به دانشجویان تاکید میکنم با به کارگیری طرحهای ایرانی و استفاده از خلاقیت خود طراحی کنند.
اما با وجود تحصیلاتی که دارید بیشتر به عنوان نقاش شناخته میشوید.
بله، همان زمان که در آلمان بودم احساس کردم نمیتوانم از نقاشی دست بردارم. بنابراین با وجود موقعیت خوبی که داشتم و در میان ناباوری دیگران از شغل خود استعفا دادم و به پاریس رفتم. وارد مدرسه بوزار شدم و دوباره به دنیای نقاشی برگشتم. در مجموع به 5 مدرسه مختلف رفتم اما فقط در یکی از آنها دوره کامل 4 ساله را گذراندم.
فعالیت خود را در ایران چگونه ادامه دادید؟
بعد از اینکه دوباره وارد دنیای نقاشی شدم به ایران برگشتم. خانم دکتر کاتب رئیس وقت دانشکده هنر دانشگاه الزهرا از طریق یکی از آشنایان متوجه شد من در رشته طراحی لباس تحصیل کردم و مرا دعوت به کار کرد. سال 65 بود که دانشگاه الزهرا به عنوان اولین دانشگاه در بعد از انقلاب اسلامی، رشته طراحی پارچه را راه اندازی کرد. از همان زمان تاکنون به تدرس این رشته در دانشگاه پرداختم اما هیچ وقت نخواستم رسمی شوم.
با توجه به جدید بودن این رشته در دانشگاه، تدریس شما بر چه اساسی بود؟
من سیلابسهای تازه گذاشتم و دروس را به طراحی پارچه برای لباس، طراحی پارچه برای معماری داخلی و... تقسیم بندی کردم. در مجموع برای 4 ترم این رشته طراحی دروس انجام دادم و پس از آن یک استاد خوب طراحی لباس به نام آقای حسامی که از انگلستان آمده بود و جمیله هاشمی هم که دانش خیلی خوبی در این زمینه داشت به ما پیوستند و این رشته را در دانشگاه الزهرا راه انداختیم. در حقیقت بعد از انقلاب بانی و بنیانگذار رشته طراحی پارچه دانشگاه الزهرا شدم.
با وجود اینکه از ابتدا در رشته نقاشی تحصیل کردید، در انگلستان تصمیم گرفتید طراحی پارچه بخوانید. چه چیزی باعث شد احساس کنید طراحی پارچه میتواند جذابتر از نقاشی باشد؟
من هنرستانی بودم و سه سال به صورت پایهای نقاشی خواندم. زمان ما هنرستان شکل دیگری داشت و اساتید قدری مانند مرحوم جوادیپور، حمیدی، فرشچیان و... آنجا تدریس میکردند. بعد از سه سال هنرستان، سه سال هم در انگلستان دو دانشگاه عوض کردم اما احساس کردم دنبال چیز دیگری میگردم و با توجه به اینکه خانوادهام در این کار بودند به دنبال طراحی پارچه رفتم.
شما یک نقاش حرفهای هستید، طراحی پارچه چه تاثیری بر کار شما داشت؟
این رشته تاثیر فوقالعادهای روی کار نقاشی من گذاشت. رنگ را خیلی خوب شناختم چون در طراحی پارچه باید سواد رنگ داشته باشی تا یک طراح خوب باشی. وقتی مشتری برای خرید پارچه میرود قبل از اینکه طرح یا جنس آن را ببیند اول جذب رنگ میشود. بنابراین من خیلی خوشحالم که طراحی پارچه خواندم و تکنیکهای چاپی را یاد گرفتم. از طریق طراحی پارچه میتوانید تصویرگر درجه یک شوید یا انیمیشن کار کنید چون با نقشهای کوچک شروع میکنید و همه اینها را میتوانید کار کنید.
یکی از نکاتی که تولیدکنندگان پارچه از آن شکایت میکنند این است که فارغالتحصیلان دانشگاه فقط دید هنری به طراحی پارچه دارند و نمیدانند طرح آنها قابل اجرا هست یا نه.
من این حرف را قبول ندارم. آنها از ترکیه یا چین پارچه را میآورند و به طراح میگویند کارهای تکنیکی آن را انجام دهد تا از آن پارچه کپی کنند. چشم آنها به یک چیز عادت کرده و نوآوری ندارند، در حالی که طراح پارچه باید به آنها دیکته کند که چه طرحی را تولید کند. زمانی که دانشجو بودم و قصد داشتم به یک تولیدی طرح بفروشم، 50 کار اجرا شده عالی برای تولیدکننده میبردم و او از میان آنها چند نمونه را انتخاب میکرد. البته باید 50 طرح عالی باشد نه اینکه طراح فقط دو طرح ارائه دهد و انتظار داشته باشد کارش انتخاب و تولید شود.
در عین حال آگاهی از شیوه اجرایی برای طراح لازم است؟
بله. اگر فرد علم طراحی پارچه را داشته باشد از همه اصول آن مانند تعداد رنگ، نوع بافت و... آگاه است.
شما در ایران هم کار طراحی پارچه انجام دادید؟
نه فقط درس دادم. نخواستم طراحی کنم چون نقاشی را خیلی دوست دارم، اما طراحی پارچه به من خیلی چیز یاد داد. اگر نقاشی بودم که طراحی پارچه کار نکردم، در صورت آگاهی از تاثیر آن حتما میرفتم و آن را یاد میگرفتم. طراحی پارچه یک چهارچوب دارد ولی نقاشی در چهارچوب نیست.
در حال حاضر وضعیت دانشجویان طراحی پارچه را چگونه میبینید؟
ما در همه 4 سال دانشجویی درسهای طراحی و رنگ داشتیم. اینها اصولی است که همه در هنرهای تجسمی باید یاد بگیرند. در رشته طراحی پارچه دروس مختلف مانند بافت، دوخت، چاپ و... بود که هر کدام از آنها یک ترم ندریس میشد، اما طراحی فیگور، منظره و... را از اول تا آخر دانشگاه داشتیم و از هر چیزی طراحی میکردیم. اما الان دانشجویان به طراحی اهمیتی نمیدهند، بعد انتظار دارند کاری که ارائه کردهاند خوب باشد. همیشه به شاگردانم میگویم اگر نتوانی یک ساقه گندم را خوب بکشی چگونه میتوانی برای پارچه طراحی کنی. در نتیجه شاهد این اوضاع آشفته هستیم و این همه پارچههای بیکیفیت یا بد شکل از جاهای مختلف وارد میشود و دنیا دارد از ما سود میبرد.
این در حالی است که ایران سابقه درخشانی در تاریخ پارچه داشته است.
بله همین طور است. جاده ابریشم چرا به وجود آمد؟ چون ابریشم از چین به ایران میآمد و اینجا طرح میزدند، میبافتند، گلدوزی میکردند و بعد از انجام همه این کارها پارچه را به دربارهای مختلف میفرستادند. این جاده برای حمل و نقل پارچه بوده و پارچه کجا به عمل میرسیده؟ در ایران. حالا کجاست آن مخملهای دوره مغول، زری دوزیهای صفویه و... . اصلا مینیاتورهای شاه طهماسب را بگذار جلو و ببین چه خبر است در لباسها. ببین پارچه چه نقشی در زندگی مردم دارد. از در و دیوار پارچه های تزئینی آویزان است. همه اینها متعلق به این مملکت بوده است.
با توجه به اینکه در سالهای اخیر تقاضا برای تحصیل در رشته طراحی پارچه بیشتر شده، در جامعه کنونی ایران چیزی به نام طراحی پارچه میبینید؟
نه ابدا. الان فقط کارگاههای خصوصی طراحی لباس میکنند و در بعضی کارگاهها شروع کردند به احیای پارچههای ایرانی مانند شعربافی، ابریشمبافی، مخملبافی و... و اتفاقا خوب هم کار میکنند. ولی آن پارچههای درجه یکی که من از دوران کودکی به یا دارم، مخملهای کاشان، تافتههای یزد و... یک رویا بود. اما این پارچهها را نمیتوان امروزه با این نخهای بد بافت، حتی اگر دستباف هم باشند ارزش چندانی ندارند. ترمه ایران یک رویاست ولی الان وجود ندارد و آنچه هست از پلی استر و ویسکوز بافته میشود.
فکر میکنید بعد از این همه سال که نسل جدید هیچ آشنایی با پارچههای قدیمی ندارد، اگر دوباره این اتفاق بیفتد و پارچههایی که شما نام میبرید تولید شود، در عصری که همه چیز به سمت مدرنیسم و مینیمالیسم رفته است، مردم به استفاده از آن پارچهها راغب خواهند بود؟
اگر الان کسی به زبان دوره ساسانی حرف بزند ما متوجه آن نمیشویم، پس پارچه زمان ساسانی را هم نمیتوانیم بپوشیم. ولی تداوم زبان باعث شده زبان امروزی ما به وجود آید و ما متنهای قدیمی 1000 ساله را به راحتی میتوانیم بخوانیم و متوجه شویم. ولی در پارچه این تداوم وجود نداشت و اگر تداوم بود الان پارچههای اصیل ایرانی تولید میشد که با شرایط زمانی ما هماهنگ بود. در اوائل این قرن عدهای تلاش کردند پارچههای ایرانی را احیا کنند، ولی آن موقع هم نشد و کارهایی که صورت گرفت از بین رفت. با وجود این من غصه اینها را نمیخورم و فکر میکنم اگر پارچه ایلخانی یا صفوی دوباره تولید شود خیلی زود جا میافتد، چون تاریخ در دل ما است و علاقه به این پارچهها در وجود ما تداوم داشته است.
این اتفاق در کشورهای دیگر هم افتاده و حتی محصولاتشان بهتر از 100 سال پیش شده است. مانند پارچه کشمیر که کیفیت آن از 100 سال پیش بهتر است و با به کارگیری نکات علمی قابل شستشو شده است. وقتی با هرچیزی علمی برخورد کنید کمبودی ندارید. رسیدن به هر چیزی همدلی، یکپارچگی، مرارت و دانش میخواهد.
یکی از موضوعاتی که در ایران مطرح میشود داشتن لباس ملی است. از نظر شما لباس ملی چیست؟
ما کی لباس ملی داشتیم؟ ما اقوام مختلف بودیم که هر کدام یک نوع لباس داشتند. در بلوچستان،کوههای آذربایجان، ایل قشقایی و... هر کدام یک نوع لباس متفاوت میپوشند. در دورهای از تاریخ کمونیستها و مائو خواستند لباس ملی با یک فرم مشخص داشته باشند، اما این کار به کجا رسید؟ تنوع خیلی دلپذیر است و انسان بدون تنوع نمیتواند زندگی کند. زمان ما طراحان انگشت شماری مانند کریستین دیور و ایو سن لورن وجود داشتند که تعداد آنها در نهایت به 10 نفر میرسید، اما الان ببینیند چقدر طراح لباس وجود دارد؟چون انسان تنوع طلب است و نمیخواهد ببیند یک نفر دیگر مثل او لباس پوشیده است. بنابراین لباس ملی به جز خرج کردن بیهوده و وقت بیهوده گذاشتن هیچ نتیجه ای ندارد.
با وجود این شما به استفاه از المانهای سنتی اعتقاد داشتید.
بله، من در نقاشی هم از المانها و سنتها استفاده میکنم، اما در طراحی لباس میبینم یک بته جقه را بدون مطالعه و دانش روی لباس میچسبانند. معروف است که ژاپنیها آخرین کسانی بودند که لباس ملی خود را درآوردند و دلیل آنها این بود که با کیمونو نمیتوانستند روی دوچرخه بنشینند. در نتیجه آن را به مراسم ملی محدود کردند ولی جوانها در همان حد نیز آن را نمیپوشند. من فکر میکنم هر کسی دوست دارد میتواند از این لباسها استفاده کند اما برای همه قابل استفاده نیست.
انتهای پیام/
مریم درویش