سرویس تجسمی هنرآنلاین : فرید امین الاسلام هنرمند و منتقد هنری به بهانه انتشار سیصدمین شماره نشریه تندیس، طی گفتوگویی فراز و نشیب های این انتشار این نشریه تخصصی هنرهای تجسمی را با محمد حسن حامدی مدیرمسئول آن مرور کرده است.
آقای حامدی مجله تندیس از شماره سیصد هم گذشت. نظر خود شما راجع به این اتفاق که در فضای مطبوعات هنری ما کمسابقه است چیست؟ مجلهای که سیزده سال ماندگار شده است. رمز این ماندگاری چیست؟
این رمز ماندگاری که شما میفرمایید بهطور طبیعی به دو عامل بستگی داشته است یکی عشق و پایمردی اهالی تندیس در طول این سالها و دیگری خواستاری جامعه تجسمی. یعنی اگر این همت در این فضا نبود بهطور طبیعی مجله تندیس تداوم پیدا نمیکرد و اگر اقبالی هم از سوی جامعه تجسمی به آن نمیشد مسلماً منجر به تعطیلی میشد. البته در کنار تندیس اتفاقات دیگری هم افتاد که به این "عشق" دامن زد. امکانهایی فراهم شد که در ذیل انتشار تندیس، پیگیر اتفاقات دیگری هم باشیم که لذت پیگیری انتشار تندیس را فراهم کرد.
این اتفاقات از چه جنسی بودند؟
مثل نشستهای پژوهشی که مرتب برگزار میشود و علاقه شخصی من برای جمعآوری اسناد هنرمندان و شناسایی هنرمندان کمتر شناختهشده و گمنام و معرفی این آدمها به جامعه تجسمی. این اتفاقات شخص من و مجموعه تندیس را به لحاظ روحی به وجد میآورد وقتیکه در قالب کتاب و ویژهنامه بهرهای هم برای مخاطب به ارمغان میآورد.
زمانی که شما شروع به چاپ مجله تندیس کردید با یک فضای بیرقیب مواجه بودید. خلأ زیادی از نظر مطبوعات تخصصی وجود داشت. آیا این علت اصلی برای ریشهدار شدن مجله تندیس نبود؟
بله همینطور است. قبلاً مجلاتی بودند و کماکان نیز هستند مانند نشریه "عکس" و آن موقع نشریه گرافیک و هنر ایران هم بودند ولی در قالب فصلنامه و ماهنامه و گاهنامه و هرکدام در یک ژانر خاصی کار میکردند. به نظرم ماندگارترین نشریه تجسمی ما میتواند نشریه "عکس" باشد. چون خود من از دوره دبیرستان مخاطب همین مجله بودم. یعنی از شیراز میآمدم به تهران و میرفتم به خیابان گاندی و نسخههایی را که نداشتم میخریدم و همراه خودم به شیراز میبردم.
در سالهای قبل تندیس، نوشتههای خود من گهگاه در روزنامه های اطلاعات و همشهری چاپ میشد. البته با خواهش و منت و طبیعتاً بدون حقالزحمهای. در جریان دوم خرداد و زمانی که من در دانشگاه تهران فوقلیسانس پژوهش هنر میخواندم امکانی برای من پیش آمد که بهعنوان صفحهآرا جذب یک نشریه بشوم که تا حدود زیادی سیاسی بود. بعد از مدتی صاحبامتیاز نشریه، به من اعتماد کرد و بهعنوان سردبیر انتخابم کرد.
کدام نشریه؟
نشریه آوا که سیاسی بود و اتفاقاً من خیلی سیاسی نبودم اما با پذیرش اینکه آن مدیرمسئول کار سیاسیاش را بکند و من کار فرهنگیام را، سردبیری را قبول کردم. ۴۰ تا ۵۰ شماره من سردبیر این نشریه هفتگی بودم. بعد از تعطیلی مطبوعات این نشریه هم توقیف شد اما تجربه سردبیری برای من باقی ماند. بعدازآن سردبیری یکی دو تا نشریه به من پیشنهاد شد که سردبیری هفتهنامهای را پذیرفتم به شرطی که تخصصی درباره هنرهای تجسمی باشد و شروع کردم به جمعکردن افراد مانند رضا عابدینی، کوروش ادیم، فرهاد گاوزن و دیگران. متأسفانه بعد از مدتی متوجه شدم که با این مدیر مسئول نمیشود کنار آمد! و درحالیکه نشریه برای چاپ شماره اول آمده میشد همهچیز به هم خورد که باعث سرافکندگی من میان دوستان شد. این باعث شد که بهزودی و شخصاً درخواست مجلهای را از معاونت مطبوعاتی داشته باشم که صاحبامتیاز و صاحباختیارش خودم باشم. بعد از یک هشت، نه ماه مجوز صادر شد و اولین شماره در ۱۰ دیماه ۱۳۸۱ روی کیوسکها رفت.
ساختار مجله چگونه تعریفشده است؟ چون در شمارههای مختلف مطالب مختلف وجود دارد و یک ساختار و یک رویکرد مشخص وجود ندارد. شاید آن زمانی که تندیس شروع به کارکرد داشتن چنین ساختار و رویکردی ضروری نبود ولی الان بعد از سیصد شماره این رویکرد و ساختار موردنیاز باشد؟
در واقع تندیس از جایی شروع کرد که تجربه قبلی برای نشریات تجسمی وجود نداشت و نشریهای وجود نداشت که همه ژانرهای تجسمی را زیر یک چتر جمع کند. این نیازی بود که در موقع شروع کار مجله وجود داشت. الان اگر کسی بخواهد نشریهای تأسیس کند باید ابتدا جامعهشناسی کند تا بر اساس نیاز جامعه مجلهای تأسیس کند.
در زمان شروع به کار تندیس چیزهای زیادی کم بود و ما بر اساس رفع نیاز آنها تبدیل شدیم به مجلهای به نام تندیس. بهعنوانمثال اگر در سر کلاس دانشگاه پرسیده میشد که نام ۵ گرافیست بزرگ دنیا را نام ببرید کسی نمیتوانست جواب کامل بدهد. اتفاقات بزرگی از سوی طراحان گرافیک در دنیا داشت میافتاد که ما بیخبر بودیم ولی آقای عابدینی آنها را میشناخت و حتی با بعضی از آنها مراوده داشت با همین فکرها به این نتیجه رسیدیم که بخشی از مجله را بگذاریم برای معرفی هنرمندان روز دنیا.
یک نکته دیگر این بود که تندیس با ترتیب انتشار هفتهنامه شروع کرد ولی بهزودی متوجه شدیم که چنین چیزی امکانپذیر نیست چون وقایع تجسمی در کشور آنقدر نیست که برای آن هفتهنامهای داشته باشیم. این شد که درخواست تغییر دادیم و تندیس به دوهفتهنامه تغییر کرد. اما کسانی که از اروپا و آمریکا میآمدند به ما میگفتند که چیزی به نام دوهفتهنامه تجسمی نداریم ولی ماهنامه و فصلنامه و دوماهنامه وجود دارد که از این نظر همانها مدعی بودند که تندیس از حیث فاصله انتشار مجله منحصربهفرد است ولی بههرحال تندیس بر اساس نیاز جامعه ما بهصورت دوهفتهنامه منتشر شد.
از طرفی مجموعه آدمهای مختلفی در تیم تحریریه ما حضور پیدا کردند و هر کس دوست داشت که بخش خودش را برجسته کند. برای همین مجله مجموعهای شد از گرایشهای مختلف تجسمی که این سؤال را به وجود میآورد که چرا یک خط فکری مشخص وجود ندارد؟ بهعنوانمثال میپرسند که چرا روی هنر پستمدرن تمرکز وجود ندارد؟ چرا روی هنرمندان نوگرا کار نمیشود؟ این هم بر اساس همان واقعیتی است که در جامعه وجود دارد. آنقدر اتفاقات فاخر و قابلتوجه در طی دو هفته در حوزههای مختلف هنری نمیافتد که شما بتوانید فقط روی آنها متمرکز شوید.
البته ساختار تندیس غیر واحد نیست. درست است که روی یک خط مشخص حرکت نمیکنیم اما نخواستیم فقط خبری باشیم یا فقط فلسفی یا تحلیلی، سعی کردیم اغنا کننده باشیم.اگر زمان حال را ملاک قرار دهیم فصلنامههایی داریم که ادعای آکادمیک بودن دارد یا فصلنامه حرفه و هنرمند که ساختارش بر اساس ترجمه است و هر بار موضوعی را انتخاب میکند ولی گویا تندیس دوست دارد همه جنبهها را داشته باشد. هم خبری باشد هم نقد داشته باشد هم دنیاگردی باشد و هم شبه آکادمیک با ترجمههای مختلف، به نظر میآید تندیس میخواهد نیاز همه مخاطبها را پوشش دهد.
البته اگر بخواهیم همه مخاطبها را داشته باشیم در واقع هیچکدام را نخواهیم داشت. اگر چنین تصوری بود مرگ مجله پیشتر از اینها اتفاق افتاده بود. تندیس سعی کرده بر اساس وقایع و نیاز روز حرکت کند. بهطور مثال ما دو سال پیش مقاله داشتیم راجع به سلفی که کسی اطلاعات زیادی درباره آن نداشت ولی الان تهیه سلفی یکی از بدیهیترین کارهایی است که آدمها انجام میدهند. میخواهم بگویم بر اساس اتفاقات جدید و روز دنیا حرکتمان را انتخاب میکنیم. اگر مجله سر پا مانده است و یک اقبالی دارد به خاطر این است که خیلی نخواسته خارج از اتمسفر هنرهای تجسمی حرکت کند. اما از طرفی پژوهشهای خود من راجع به هنرمندان گمنام و یا کمتر شناختهشده یکی از دغدغههای ذهنی خودم بودم که تسری پیدا کرده به مجله و این را بر اساس این تصور است که اگر تاریخ هنر خودمان را نشناسیم، نمیتوانیم تعریف درست و خوبی از هنر معاصر ارائه دهیم.
سرمقالههای تندیس طی این سیزده سال حاوی نکات مهمی در مورد اتفاقات تجسمی بوده و مانند نخ تسبیحی وقایع تجسمی را به هم وصل کرده است. آیا قصد چاپ آنها را بهصورت مستقل در قالب کتاب دارید؟
شخصاً این کار را جایز نمیدانم به دلیل اینکه کسانی که این کار را میکردند آدمهای بزرگی مانند محمود عنایت سردبیر نشریه نگین بودند. سرمقالههای اینجور آدمها هم از نظر ادبی و هم از نظر تاریخی حائز اهمیت است. من آدم کوتاه نویسی هستم و سعی میکنم موجز و مختصر مطلبی را بگویم. در سرمقالهها به اتفاقات روز اشاره میکنم و اینها بعد از مدتی مشمول زمان میشود. در طول این سیصد شماره هفتاد تا هشتاد درصد وقایع تجسمی را پوشش دادیم و اگر کسی بخواهد این وقایع را دنبال کند باید کل مجلهها را بخواند نمیتواند تنها و به سرمقالهها بسنده کند.
آقای حامدی شما یک آرشیو خوب درباره هنرمندان و دورههای کاری آنها در تندیس دارید ولی استفاده از آنها خیلی بهینه نیست. فقط در چند مقاله که پیوسته هم نیستند مورداستفاده قرار میگیرد. این آرشیو چگونه به دست آمده است و برنامه خاصی در برای استفاده مفیدتر از آن دارید؟
ما چند دسته آرشیو داریم یکی کتابخانه است که در اثر پرسهزنیها در کتابفروشیهای قدیمی و از دوران جوانی جمعآوری شده است. البته با وجود تندیس این کتابخانه غنیتر شد چون ده سال پیش بهراحتی امروز خیلی از تصاویر را نمیتوانستید در اینترنت به دست بیاورید و برای یک عکس ۳*۲ سانتی باید یک کتاب خاصی خریداری میشد. در طول زمان هم خود من با تاریخ مهجور هنر ایران آشنا شدم و دراینباره خیلی مطالعه کردم و لابهلای بسیاری از نشریات مثل اطلاعات هفتگی نوشته و مطالب حیرتآوری راجع به هنرمندانی مانند میرزا اسماعیل آشتیانی، مهدی تائب و ... پیدا میکردیم. البته به نظرم آرشیو ما خیلی کسری دارد چون بر اساس ذهنیت من جمعآوریشده است. بههرحال همیشه حوادث جالبی در پژوهش پیش میآید که از جایی شروع ولی بهجایی که اصلاً فکرش را نمیکنید ختم میشود.
سؤال آخرم راجع به شورای نویسندگان و هیئت تحریریه مجله است؟ اینها چه کسانی هستند؟ آدمهای ثابتی هستند و واقعاً کارهای تندیس زیر نظر شورای نویسندگان است یا تصمیمهای لحظهای فردی؟ نقش هیات تحریریه تندیس تا چه حدی است؟
در ابتدا هیات تحریریه مجله بخشهای تفکیک شده داشت. بهطور مثال آقای عباس اکبری بخش مجسمه را اداره میکرد و آقای حسن موریزی نژاد بخش طراحی را مدیریت میکرد. آقای مقیم نژاد هم بخش عکاسی را نظارت میکرد. منتهی بعد از مدتی به دلیل اینکه آدمها کارهای مختلفی داشتند و فقط بخشی از کارشان تندیس بود و نقش دوم و سوم در زندگیشان داشت و اگر میرسیدند کارهای مجله را انجام میدادند و اگر هم نمیرسیدند نمیتوانستم بگویم چرا انجام ندادهاند. چون حقوق ثابتی نمیگرفتند و البته همهچیز بر اساس یک علاقهمندی شکل میگرفت. حالا اگر این علاقهمندی یک زمانی سست میشد، نمیبایست بر کسی خرده گرفت. بنابراین گاهی بودند و گاهی نبودند! و بهعنوان دبیر یک بخش نمیتوانستند سرویسدهی کنند. درگیر مسائل دانشگاهی خودشان بودند. در زمان حال هم از دوستان مختلف کمک میگیرم. مثلاً بعضی مطالب خیلی تخصصی را به شما که یکی از نویسندگان ثابت مجله هستید محول میکنم یا در جمع موردمطالعه و مشورت قرار میدهم ولی یک بخشهایی هم هست که دربارهشان میتوان فردی تصمیمگیری کرد. مجله پایههای ثابتی دارد که دوستانی مثل شما هستند که اگر در حوزه عکاسی اتفاقی بیفتد احتمال دارد که به شما ارجاع بدهم و شما آن اتفاق را پیگیری کنید.
خیلی سعی کردم تحریریه ثابتی در مجله باشد که دور هم جمع شویم ولی گرفتاریهای متعددی ایجاد شد. مجلهای مانند ما که دوهفتهنامه است نمیتواند مانند روزنامه هیئت تحریریه ثابتی داشته باشد که صبح سر کارش بیاید و عصر هم کارت زده و به منزلش برگردد. همفکری وجود دارد. مثلاً در مورد بینال ونیز با شما و آقای علی گلستانه و از بیرون با آقای شهروز نظری همفکری کردم ولی عملاً همین جمعبندی و همفکری در مجموعه خودمان است که کار مجله را پیش میبرد.
انتهای پیام/