سرویس تئاتر هنرآنلاین : برشت در ارباب پونتیلا و نوکرش ماتی میگوید: "امروز میخواهیم شخصیتی را به شما نشان دهیم ماقبل تاریخی و برخاسته از قدیمیترین دوران، این موجود مالک نام دارد، جانور فربه، پفکرده و بیفایدهای است بر روی زمین، اگر در هر جا مانعش نشوند، اقامت برمیگزیند و برای مردم به بلای عمومی تبدیل میشود. شما همه او را میبینید که در کشوری سرشار از اصالت و زیبایی، آزادانه جستوخیز میکند. اگر دکور ساده ما نمیتواند آن را مقابل چشمان شما مجسم کند، شاید متن نمایشنامه توفیق بیشتری یابد." "زبان اصلی" رسول کاهانی با دکوری ساده آغاز میشود که در طول نمایش نیز هیچ تغییری نمیکند. دو صندلی چوبی معمولی روبروی تماشاگران قرار گرفته است. زن و شوهر روی این دو صندلی نشستهاند و با رئیس دادگاه صحبت میکنند که البته این شخص هرگز دیده نمیشود و صدایش هم شنیده نمیشود. تصویری که شاید در چند لحظه ابتدایی یادآور سکانس آغازین فیلم "جدایی نادر از سیمین" باشد. اما این یادآوری نهتنها تداومی پیدا نمیکند بلکه پس از اندکی حتی شبیه دانستن این دو به هم میتواند تماشاگر را به سرخوردگی وادارد.
دکوری در کار نیست پس شاید آنگونه که برشت معتقد است متن نمایشی باید توفیق یابد تا تماشاگر را با خود همراه کند. داستان "زبان اصلی"، داستان جدا شدن مهدی و پریسا است که هر کدام سعی دارند مشکلات زندگی مشترکشان را از زاویه دید خود برای قاضی دادگاه بیان کنند. درست است که این طرح داستانی موضوع جدیدی را بیان نمیکند اما این بهخودیخود نقطه ضعف محسوب نمیشود. نوع روایت، پرداخت داستان، دیالوگها و البته اجرای بازیگران است که در این میان میتواند "زبان اصلی" را به اثری پویا برای دنبال کردن تبدیل کند یا از آن یکشبه نمایش کسلکننده بسازد. موقعیت نمایشی پتانسیل این را داراست که حداقل با ایجاد فضایی آشنا برای مخاطب و ایجاد کنشی مؤثر لااقل در گفتوگوهای نمایشی میان دو شخصیت اصلی نمایشنامه، "زبان اصلی" را به اثری برای دیدن و شاید در حالتی ایدهآل اثری برای اندیشیدن تبدیل کند اما آنچه کاهانی در مقام نمایشنامهنویس انجام داده است، هرگز نمیتواند به نخستین استانداردهای یک نمایشنامه قابل قبول هم نزدیک شود. همانگونه که بولتون معتقد است؛ یک طرح داستانی خوب، چیزی بیش از توالی حوادث شبیه به هم حوادث روزمره است. حوادث میتوانند گزیده و با مهارت چیده شوند و به کمک توصیفهای قدرتمند و دیالوگهای رئالیستی و کنش نمایشی قدرتی جادویی پیدا کنند. از آنجاییکه "زبان اصلی" تمام حوادثش را از طریق گفتوگو و نه از طریق عمل بیان میکند اهمیت دیالوگ در آن بهمراتب بیشتر میشود. اما سؤال اینجاست که آیا دیالوگهای "زبان اصلی" این قدرت جادویی را برای جذب مخاطب دارند؟! شاید با اغماض بتوان گفت که پارهای از این دیالوگها میتواند برای گروهی از تماشاگرانی که کمتر مخاطب تئاتر هستند لحظاتی را بسازند که آنها را تا حدودی ترغیب به دنبال کردن داستان سازند اما "زبان اصلی" بهعنوان یک کل که میبایست در تمام مدت برای جذب مخاطبش تلاش کند، ناتوان است. آنگونه که ارسطو در بوطیقا بیان کرده است، داستان که بازنمود کنش است تنها باید تقلید از یک کنش کامل باشد که قسمتها و بخشهای آن باید طوری تنظیم شود که نتوان بخشی از آن را دستکاری کرد یا اینکه در مجموعه آن تغییری ایجاد شود. زیرا آنچه بود و نبودش در یک مجموعه بیاهمیت باشد، بخشی از این مجموعه نیست. بسیار فراوان هستند دیالوگهایی که بود و نبودشان در "زبان اصلی" بیاهمیت است. نه جذابیتی دارند، نه به پیشبرد دراماتیک داستان کمک میکنند و نه حتی بر طبق پیشبینی طراح و نویسنده اثر میتوانند لحظاتی مفرح بسازند. حتی بودنشان است که به ریتم کلی داستان ضربه میزند. مشکلات مهدی و پریسا هرگز روی یک نوار منطقی جلو نمیروند. تمامی مشکلات مطرحشده در ابتداییترین و کلیشهایترین حد خود هستند اما همین مشکلات هم هرگز عمیق نمیشوند و بحرانی را که باید پدید نمیآورند. اگر بهجای پرداختن سطحی به تعداد زیادی مسئله تمرکز نویسنده بر روی یکی دو موضوع اصلی قرار میگرفت قطعاً درام هم شکل منطقیتری به خود میگرفت و هم شخصیتهای نمایشنامه به آدمهایی واقعی تبدیل میشدند که درک آنها برای مخاطب ملموستر میشد. اساساً تنوع وسیلهای دراماتیک برای ارتقای حسی یک نمایش است. این وسیله پراهمیت بهتمامی از "زبان اصلی" گرفته شده است. در 11 صحنه نمایش دکور نمایش هیچ تغییری پیدا نمیکند. حتی نور که میتوانست در چنین نمایشی به عنصری مهم برای ایجاد جذابیتهای ظاهری بدل شود و حتی به فرمی درآید که به لحاظ زیباییشناسی بصری به عنصری متافوریک بدل شود هیچ نقش مؤثری در نمایش پیدا نمیکند. اصولاً نور تنها وسیلهای است برای روشن کردن صحنه تا بازیگران توسط تماشاگران دیده شوند. تغییر لباس بازیگران آن هم در یکی دو مورد معدود تنها تغییری است که برای ایجاد تنوع غیرکلامی به کار برده شده است. اصولاً در چنین نمایشنامههایی که قرار است کنش غیرمتمرکز و ساختهشده از مجموعه لحظاتی باشد که بعضاً بهطور اتفاقی کنار هم قرار میگیرند بازیگر نقشی حتی پراهمیتتر از همیشه به عهده دارد. زبان، بیان و لحن بازیگر همگی به مهمترین ابزار جذب مخاطب تبدیل میشوند. پویایی صحنهها، ایجاد ریتم مناسب و ترغیب تماشاگر در چنین نمایشنامههایی وظیفه اصلی بازیگر است. گرچه بازیگر بهعنوان مجری دستورات کارگردان و دیالوگهای نمایش در مرتبه نخست به یک نمایشنامه پرقدرت با دیالوگهای جذاب نیاز دارد اما با در نظر گرفتن نمایشنامه موجود باز هم آنچه صمدی و علوی ارائه میدهند فاقد انرژی لازم برای چنین اجرایی است. دیالوگهای درهم بازیگران بیش از آنکه نشاندهنده تشنج و اغتشاش موجود در اتمسفر نمایش باشد به اجرایی تمرین نشده و پر از اشکال توسط بازیگران شبیه است. تونالیته موجود در لحن هرگز نمیتواند کشمکش میان شخصیتها را به شکلی قابل باور به مخاطب عرضه کند و انرژی لازم برای انتقال حسی و عاطفی صحنههای نمایش هم در این بازیگران به چشم نمیخورد. زارعی هم که ایفاگر نقشی است که از اساس وجودش در نمایشنامه ضرورتی ندارد، بازی قابل قبولی ارائه نمیدهد. به نظر میرسد که سردرگمی او در ارائه شخصیت موردنظر بیش از آنکه حاصل ناتوانی خودش در بازیگری باشد حاصل هدایت نادرست کارگردان است که هنوز تکلیفش با این شخصیت زائد مشخص نیست. میزانسنهای ایستای نمایش گرچه شاید در نگاه اول با روندی که نمایشنامه دنبال میکند همخوانی داشته باشد اما در یکسوم پایانی نمایش بسیار برای تماشاگر خستهکننده میشود. البته چنانچه نمایشنامه با دقت بیشتری نوشته میشد این معضل میتوانست از طریق کنشهای مفهومی، کنایی و گفتوگویی مرتفع شود، اما مسیر چندگانهای که برای رسیدن دو شخصیت در نظر گرفته شده است سبب شده که نهتنها کاهانی در مقام نمایشنامهنویس نتواند ماشینی واحد را طراحی کند بلکه در مقام کارگردان هم نتوانسته است حرکت این دستگاه را آنچنانکه باید هدایت کند. بارها مسیر رسیدن شخصیتها از نقطه A به نقطه B به بیراهه میرود و بازگرداندن آنها به مسیر اصلی نیرو و انرژی مضاعفی طلب میکند که شاید امری ناشدنی نباشد اما لااقل از عهده این گروه اجرایی خارج است. رویهمرفته "زبان اصلی" نمایشی است با ایدهای قابل توجه که امکان بالقوه تبدیلشدن به درامی مؤثر را دارا است اما تمام مراحل بعدی پرداخت آنکه تبدیل ایده به یک اثر نمایشی را دربرمی گیرد در مسیری نادرست یا حداقل ناتمام پیش رفته است و "زبان اصلی" را به اثری تبدیل کرده است که هیچیک از ارکانش نمیتواند تأثیر لازم را بر مخاطب داشته باشد.
انتهای پیام/
مهتاب صفدری