سرویس تئاتر هنرآنلاین : اروین یالوم در کتاب رواندرمانی اگزیستانسیال خود، در پاسخ به این جمله آدولف مایر، هنگامی که میگوید "جایی که نمیخارد، نخارانید!" نشان میدهد که جای مرگ در بدن ما همیشه میخارد و نگرش ما نسبت به مرگ بر شیوهی زندگی، تکامل، از توان افتادن و بیمار شدنمان تاثیر میگذارد. پیشتر از یالوم، فروید نیز نشانمان داد که اروس و تاناتوس، دو رانه زندگی و مرگ، دوشادوش هم در سوژه عمل میکنند و آدمها همانقدر که درصدد پاسخگویی به امیال و غرایز خود هستند، بهسوی نوعی تمامشدگی و از میان برداشتن خود نیز با سرعت گام برمیدارند. موتور میل اما میتواند در انحنا و پیچ و قوسهای پدیدهای چون مرگ درجا بزند؛ مرگ میتواند سوژه را وادارد تا عطای هرچه ابژه - علت میل است را به لقایش ببخشد و درعوض تنها به آن میل بورزد. مرگ میتواند موضوع میل ما باشد! میتواند موضوع میلمان باشد و خیال و واقعیت زندگیمان، خوابها و کابوسهایمان را از آن خود کند. میتواند نقطهی آجیدن باشد، شیرهی زندگی را بمکد و کلیت آن را ذیل خود روکش کند. در مقابل ما چه خواهیم کرد؟ با هستیاش کنار خواهیم آمد یا آن را به دالانهای خموش و خفته ناخودآگاه خواهیم راند؟ در نتیجه فرقی به حالمان ندارد. هرچه کنیم بازخواهد گشت؛ با قدرت و توانی مضاعف. شاید حق با مارتین اسلین باشد هنگامیکه میگوید: "نمایش- نهتنها ملموسترین- یعنی غیرانتزاعیترین نوع تقلید هنری از رفتار واقعی انسانها است، بلکه ملموسترین قالب اندیشهورزی و تعمق در اطراف وضعیتهای انسانی است." مرگ بر واقعیت زندگی ما چنبره زده است؛ اگر نه همهمان، حداقل بر زندگی رضا ثروتی کارگردان خوشذوق نمایش "فهرست" که با قریحه بسیار مرگ را موسیقی میکند و به صحنه میآورد. فهرست نباید از دست برود. این یک حکم قطعی است!
اما چهچیز باعث قطعی شدن این حکم میشود؟ این حکم در جایگاه یک توصیهی زیباییشناسانه عمل میکند؛ توصیهای که با جدی گرفتن آن تجربهای به تجربیات زیباییشناسانهی شما افزوده خواهد شد. هرچند که ممکن است بازنمایی و به اجرا درآوردن اموری چون مرگ، بیعملی، سکوت و درخودماندگی فینفسه زیبا به نظر نیایند، آنچه موجب لذت تماشاگر و علاوهشدن میلش در ثانیه به ثانیهی این نمایش صد و پنجاه دقیقهای میشود، به اجرا درآمدن نوعی احساسات درونی است که هیچ مابهازای بیرونی ندارند؛ احساساتی سرکوفته که تنها به میانجی استعاره و سمبل بیان میشوند. فهرست اما اثری متافوریک نیست؛ مستقیم و یکراست میرود سراغ اصل قضیه؛ برداشتی آزاد است از نمایشنامهی "تادئوش روژهویچ" با همین عنوان. ویچ که از نویسندگان مطرح لهستان است در فهرست سعی میکند تا با نگاهی طنزآلود پیوندی میان جنگ - بالاخص وقایع پس از آشویتس- و انسانهای درگیر با آن برقرار کند. ثروتی اما با ما شوخی ندارد؛ نمایشاش دربارهی قهرمان/ رهبر ارکسترِ بینام و نشانی است که با مردگان خود مواجه میشود و قرار است برای آنها قطعهای بسازد. مرگ که در زندگی وی و سپس قهرمان نمایشاش وقفهای طولانی ایجاد کرده است، حالا قرار است وقفهای در زندگی ما ایجاد کند. فیگورهای معیوب و اغراقشدهی این نمایش، با آن ژستهای مضحک و در عینحال ترسناک، در فرمی گروتسکوار، نیز بهترین ابزار برای بیان ایدهای هستند که ثروتی و هرآنکس که با مرگ درگیر است را در برگرفته است. مرگ در فهرست اما دو جایگاه متفاوت و در عین حال مرتبط با یکدیگر دارد؛ اول، مواجه قهرمان/ رهبر ارکستر با مردگان، احضار آنها و سپس ساختن قطعهی موسیقی برای بازگرداندن صداهایی که زمانی وجود داشتهاند و حال از سرنوشت آنها بیخبر ماندهایم و دوم مرگی نمادین که مترادف با بیعملی قهرمان نمایش، همو که قرار بوده است رهبری یک ارکسترواتوار را بهعهده داشته باشد و حال تنها در کنج سکوت و بیعملی انتظار میکشد و گذشتهی خود را نظاره میکند، به اجرا در میآید. اما برای فهم بهتر چنین مواجهاتی با مرگ باید فهرست را در میان چند تم اصلی دیگر قرار دهیم. ترسها، امیال سرکوفته، اعتراف به گناهان ناکرده و پاسخگویی به دیگری از جمله مهمترین این تمها خواهند بود. ترس در صدر آنها بهترین مدلولی است که پرده از ناکارآمدیها، لغزشها و ارتباط معیوبمان با جهان اطراف برمیدارد. ثروتی نیز با قرار دادن کودکی قهرمان داستان در مقابل بزرگسالیاش و اقرار به آنکه هنوز از فرط ترس خود را خیس میکند، نشانمان میدهد که ترسها بیش از آنکه فکر میکنیم میتوانند تروماتیک باشند. همچنین، مرگ در راس اصلیترین امیالی که به پس رانده میشود، میتواند دلیلی برای بیعملی قهرمان داستان تلقی شود و وی را وا دارد تا در عین آنکه مردگان را احضار میکند، در برابر آنها سکوت کند و واکنشی از خود نشان ندهد. هیچ چیز اهمیت ندارد جز آنکه وی بداند پشت درهای بسته چه میگذرد؟! یا "وقتی آدمها میمیرند، صداهایشان کجا میرود؟" کودک/قهرمان نمایش "فهرست" در تمام طول زندگیاش و به تدریج میآموزد که پاسخ چنین پرسشهایی را هرگز نخواهد دانست و جایگاه آنها جایی میان گنجه تاریک و خموشی است که درش باید تا ابد بسته بماند. تلاش برای باز کردن این در بیهوده است؛ قهرمان نمایش ثروثی همچنین درخواهد یافت که مردن، سکوت و نداشتن صدا با یکدیگر هممعنا هستند؛ که برای داشتن جایگاه و بهرسمیتشناختهشدن در نظم نمادین باید صاحب صدایی بود. هر آینه که فاقد این صدا شوی، مردهای بیش به حساب نخواهی آمد. نیز، هنگامیکه از داشتن این جایگاه محروم بمانی، باید رهبریت ساخت قطعه برای مردگان را به عهده بگیری و در گورستان آلات موسیقی خود دفن شوی.
شاید حق با سانتاگ باشد زمانی که بر علیه تفسیر مینویسد و میگوید: "اثر هنری را باید تجربه کرده باشی." دیدن نمایش "فهرست"، بدون تجربه بیخوابیهای برآمده از ترس، بیآنکه چشمانتان به سقف برای ساعات طولانی گره خورده باشد، بیمعنا است. باید خوب و از نزدیک جم نخوردن پیکر مردگان را در سردخانه دیده باشید. باید کسی مقابل چشمانتان در میدان مبارزهای تیر خورده باشد تا تعلیقها، کشآمدن زمان، کنشها و بدنهای منقطع نمایش ثروتی را درک کنید. کودکیتان باید در مقابل چشمانتان رژه برود و سوال پیچتان کند که چه بر سرش آوردهاید. باید بدانید چرا بیخوابی قسمخوردن دارد! همه را باید بدانید. اگر چنین تجربیاتی در کارنامهی زندگیتان وجود ندارد، بیشک کل این توصیه را نادیده بگیرید و از زندگی یکدست و توپر خود لذت ببرید.
انتهای پیام/
هاله میرمیری