سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: برخی میگویند، شاعر که شعرش را میخواند، یا داستاننویس که داستانش را میخواند، اثر لطف دیگری دارد. یعنی معتقدند شنیدن آثار آنان با صدای خودشان، راهی است به حفرههای نامکشوف احتمالی اثر.
مثلاً بسیاری از علاقهمندان به شعر، آثار احمد شاملو را با صدای خودش خوشتر دارند یا همچنین شهریار یا اخوان ثالث را. این آرزو البته درباره بسیاری از شاعران مثل سهراب سپهری، به گور پیوسته است، چرا که برخی نیز حاضر نبودند چنین فعلی را مرتکب شوند. حتی جدای از شعرخوانیِ خود شاعران، بسیاری از شعرهای ترجمه نیز با صدای شاملو، به میان دوستداران شعر رفته است. لورکا، برای خیلیها، یعنی شاملو با آن صدای دورگه و مطنطن بخواند: "پسری پارچه سفید را آورد..." و بعد هم آن سطرِ مستطاب را اضافه کند که "در ساعت پنجِ عصر". میدانیم و مطمئنیم که بسیاری از این شعرها، مادام که بهواسطه صدای شاعران به گوش نمیرسید، چنانچه امروز در دل مردم رخنه کرده، نمیکرد و روی کاغذ، به حیات نباتی خود ادامه میداد.
اما دل بستن به شعرخوانی شاعران، بهجای خواندن آثار آنان از روی کاغذ، مخالفانی هم دارد. عدهای هم میگویند شعر اگر شعر باشد و داستان اگر داستان، خودش راه خودش را میان مردم باز میکند و ربطی بهواسطه خوانش شاعر و داستاننویسش ندارد. درواقع آنها خوب میدانند که اتفاقاً خیلی هم ربط دارد! و معتقدند که نباید به این واسطه دل بست و آن را جدی گرفت. میگویند، نویسنده نباید به نوشتهاش سنجاق شود... آمدیم و دسترسی به او نداشتیم، باید منتظر قرائت او بمانیم؟ اصلاً او چرا باید به ما تحمیل کند یا حتی پیشنهاد بدهد که اثرش را چطور بشنویم یا بخوانیم؟ شما چطور فکر میکنید دراینباره؟
حالا فرض کنید، درباره اثری حرف میزنیم که برای صدها سال پیش است و این امکان از آن بهطور کل سلب شده است. انتظار که ندارید شمسخان تبریزی یا حافظخان شیرازی، آثارشان را خودشان برایتان بخوانند تا ببینید ماجرا از چه قرار بوده است؟ دراینباره نیز البته کفه ترازو به سمت آن آثاری سنگین است که با واسطههایی به گوش ما رسیدهاند. مثلاً بااینهمه حافظدوستی مردمان ما، آنها، همچنان غزلهایی را بیشتر در خاطر دارند که به چاشنی صدای محمدرضا شجریان مسلح بوده باشند. بسیاری از غزلهای خواجه را مردم حتی یکبار از روی دیوانش نخواندهاند، اما وقتی آنها را آوازخوانان موسیقی سنتی به دستگاه بردهاند، از حفظ شدهاند. مولوی چطور؟ درباره او هم ماجرا از همین قرار است؛ استقبال فراوان از مولویخوانیهای شاملو و حتی حافظخوانیهای او و دیگران، ثابت کرده که ما تا چه حد علاقه به این صداهای واسط داریم.
مثلاً بسیاری از علاقهمندان به شعر، آثار احمد شاملو را با صدای خودش خوشتر دارند یا همچنین شهریار یا اخوان ثالث را. این آرزو البته درباره بسیاری از شاعران مثل سهراب سپهری، به گور پیوسته است، چرا که برخی نیز حاضر نبودند چنین فعلی را مرتکب شوند. حتی جدای از شعرخوانیِ خود شاعران، بسیاری از شعرهای ترجمه نیز با صدای شاملو، به میان دوستداران شعر رفته است. لورکا، برای خیلیها، یعنی شاملو با آن صدای دورگه و مطنطن بخواند: "پسری پارچه سفید را آورد..." و بعد هم آن سطرِ مستطاب را اضافه کند که "در ساعت پنجِ عصر". میدانیم و مطمئنیم که بسیاری از این شعرها، مادام که بهواسطه صدای شاعران به گوش نمیرسید، چنانچه امروز در دل مردم رخنه کرده، نمیکرد و روی کاغذ، به حیات نباتی خود ادامه میداد.
اما دل بستن به شعرخوانی شاعران، بهجای خواندن آثار آنان از روی کاغذ، مخالفانی هم دارد. عدهای هم میگویند شعر اگر شعر باشد و داستان اگر داستان، خودش راه خودش را میان مردم باز میکند و ربطی بهواسطه خوانش شاعر و داستاننویسش ندارد. درواقع آنها خوب میدانند که اتفاقاً خیلی هم ربط دارد! و معتقدند که نباید به این واسطه دل بست و آن را جدی گرفت. میگویند، نویسنده نباید به نوشتهاش سنجاق شود... آمدیم و دسترسی به او نداشتیم، باید منتظر قرائت او بمانیم؟ اصلاً او چرا باید به ما تحمیل کند یا حتی پیشنهاد بدهد که اثرش را چطور بشنویم یا بخوانیم؟ شما چطور فکر میکنید دراینباره؟
حالا فرض کنید، درباره اثری حرف میزنیم که برای صدها سال پیش است و این امکان از آن بهطور کل سلب شده است. انتظار که ندارید شمسخان تبریزی یا حافظخان شیرازی، آثارشان را خودشان برایتان بخوانند تا ببینید ماجرا از چه قرار بوده است؟ دراینباره نیز البته کفه ترازو به سمت آن آثاری سنگین است که با واسطههایی به گوش ما رسیدهاند. مثلاً بااینهمه حافظدوستی مردمان ما، آنها، همچنان غزلهایی را بیشتر در خاطر دارند که به چاشنی صدای محمدرضا شجریان مسلح بوده باشند. بسیاری از غزلهای خواجه را مردم حتی یکبار از روی دیوانش نخواندهاند، اما وقتی آنها را آوازخوانان موسیقی سنتی به دستگاه بردهاند، از حفظ شدهاند. مولوی چطور؟ درباره او هم ماجرا از همین قرار است؛ استقبال فراوان از مولویخوانیهای شاملو و حتی حافظخوانیهای او و دیگران، ثابت کرده که ما تا چه حد علاقه به این صداهای واسط داریم.
زیبا خواندن یا درست خواندن؟
مدتی است انتشارات معین یکسری CD به همراه کتاب منتشر میکند که مربوط به خواندن متون نثر کلاسیک فارسی از زبان صداپیشههاست. در این سری که "گنج حکمت" نام گرفته، مصححان آثار، آنها را گزینش کرده و به دست صداپیشگان سپردهاند.
یکی از این میان اما از همه متفاوتتر افتاده؛ خوانش متن "در جستوجوی آینه"، گزیده مقالات شمس تبریزی، به تصحیح و گزینش محمدعلی موحد و با موسیقی مانی بیات را به هوشنگ آزادیور سپردهاند؛ مستندساز، شاعر و پژوهشگر تئاتری که گفتار بسیاری از مستندها را با صدای او شنیدهایم؛ صداپیشهای که در رابطه با خوانش متن، ایده دارد و صاحبنظر است. حالا این ایدهها به نظر میرسد در خوانش مقالات شمس تبریزی اجرا شده است. در این اثر، شما مطلقاً با اجرایی رادیویی مواجه نیستید؛ یعنی خبری از فراز و فرودهای نخنما و شنوندهفریب در آن نیست. خوانشگر متن، کاملاً منطبق بر محتوا و دیگر مناسبات مقالات، آنها را برای شما میخواند و شمسی دیگر جلوی رویتان تصویر میکند. لابد موافقید که مقالات شمس را نمیتوان با سوز و گداز معمول و طنطنه مرسوم صداپیشگانِ صداوسیمایی خواند و شنید. قبول کنید نمیشود که شمس بنویسد: "دنیا بد است اما در حق آنکس که نداند دنیا کیست..." و صداپیشه آن را با آن اجراهای معمول رادیویی برایتان بخواند و شما هم لذت ببرید؛ هر متنی را آنطور باید خواند که ایجاب میکند. ازاینروست که در این مجموعه ادعا شده که صداپیشگان، درست خواندن را فدایِ زیبا خواندن نکردهاند.
راستی، خیلی وقت است مد و تب خواندن متون عرفانی با آن زبان جذابشان فرو نشسته؛ بنابراین حالا وقتش است که به خواندن و شنیدن یکی از مهمترینهای این متون بنشینید.
انتهای پیام/
صابر محمدی