سرویس موسیقی هنرآنلاین: علی رهبری نه تنها در داخل ایران بلکه در خارج از مرزها هم برای اهالی موسیقی کلاسیک نامی آشنا و معتبر است، از زمان حضورش در ایران برای سروسامان دادن به ارکستر سمفونیک تهران که مدتهای مدیدی تعطیل بود زمان زیادی نمیگذرد؛ اما در همین مدت کوتاه رهبری توانسته شایستگی خود را به اثبات رساند. 10 کنسرت طی 2 ماه و نیم گذشته در طول تاریخ 80 ساله ارکستر سمفونیک یک رکورد محسوب میشود. با علی رهبری همزمان با سالروز تولدش در هنرآنلاین به گفت و گو نشستیم تا علاوه بر مرور کارنامه هنری او از وضعیت این روزهای ارکستر سمفونیک تهران با خبر شویم.
از این سوال شروع کنیم که اصلا علی رهبری کیست و چرا بعد از اتفاقات تلخ گذشته دوباره به ایران برگشته است؟
من دوبار ایران را ترک کردم. اولین بار 3 سال قبل انقلاب و دومین بار 10 سال پیش که هر دو به دلیل یک سری مشکلات بود. از نوجوانی برای ایران و وضع موسیقی آرزوهایی داشتم. از 16-15 سالگی در سر داشتم آینده را باید برای جوانها طور دیگری درست کرد. 6 سال قبل انقلاب من را رئیس هنرستان موسیقی ملی کردند و آکادمی وین نیز من را برای آهنگسازی استخدام کرده بود و فعالیتهای دیگری هم داشتم. همچنین کنسرواتوار تهران که موسیقی غربی کار میکرد را به من واگذار کردند تا ارکستر تشکیل دهم. اگر آن زمان منافع شخصی خود را در نظر میگرفتم دیگر از آن بهتر نمیشد، ولی اگر میخواستیم وضع آینده موسیقی را درست کنیم باید برای بچهها سرمایهگذاری میشد و خرجهای غیرضروری کاهش پیدا میکرد. 3 سال این کارها را انجام دادم بعد هم از ایران رفتم. دو بار استعفا دادم که بار دوم این درخواست قبول شد. اما زمانی که ایران را ترک کردم سرنوشتم به کلی عوض شد. همان سال مسابقه جهانی رهبری ارکستر در فرانسه را بردم. غلتک زندگیام روی اتفاقات غیرمنتظره افتاد و بیشتر ارکسترهای دنیا را از نزدیک دیدم و رهبری کردم. سال بعد نیز در سوئیس برنده شدم. هم زمان با انقلاب ایران در سن 30 سالگی من آسیستان آقای کارایان در برلین بودم و این جریانات زندگی مرا تغییر داد.
من هنوز پاسخ سوالم را نگرفتم بالاخره این علی رهبری که بود؟
اینکه علی رهبری که بود باید بگویم شاگرد هنرستان موسیقی ملی بودم و هم زمان موسیقی غربی هم کار میکردم . معلمها همیشه سر اینکه من پیانو یا ویولن بزنم بحث داشتند. به دستگاههای ایرانی نیز مسلط بودم. یک چیزی هست که بعضیها نمیدادند قبل از قضیه ارکستر ملی افرادی مثل ما در موسیقی ملی بزرگ شدند. 6-5 بار مدیر هنری جاهای مختلف بودم. 10 سال پیش وقتی بعد از 30 سال من را دعوت کردند در حالی که در آن مدت اصلا از من حرفی زده نشد اما کشور های دیگر از من حمایت میکردند، با این وجود باز هم آمدم و باز حرف خودم را به کرسی نشاندم. اینکه هنرستانها و مدارس موسیقی را باید درست کرد و روی جوانان سرمایهگذاری شود. آن زمان وضعیت بد بود و اتفاقات طوری رقم خورد که مجبور شدم جلوی وزیر بایستم که اگر شرایط اینگونه باشد نمیماندم و در نهایت هم از ایران رفتم.
پس باز به بخش دوم سوال من میرسید که چرا باز هم بازگشتید؟
خوشبختانه با همکاری نزدیک و قوی رسانهها در 10 سال گذشته، آقای مرادخانی و وزیر شرایط را محیا کردند که برگردم. تمام مدت هم صحبت این بود که ایران آمدنم به درد بخورد. البته الان هم خودشان به این موضوع اشاره دارند که کارهای بینالمللیام نباید کنار گذاشته شود. مثل پیشنهاد نیویورک برای فیلارمونیک جهانی جوانان که به واقع بزرگترین شغلی است که تا به حال به من دادهاند.
از حضورتان و حواشی که بعد از بازگشت به وجود آمد بگویید؟
وقتی به ایران برگشتم یکی از دوستانم به من گفت تنها چیزی که نیاز داری روابط عمومی است. من هم به این قضیه واقف هستم اما اعتقاد به کیفیت کار دارم. من آمدم تا کارها را از پایه درست کنم. در حالی که به دلایل فرهنگی، سنتی، اخلاقی و ... کار آسانی نیست. اینجا به هرکس حرفی بزنید با ده نفر طرف هستید. یا باید یک تنه بجنگید یا با گروهی همراه شوید. از کودکی با جمله "خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو" مخالف بودم. از این بدتر نیست به فرزندانمان یاد بدهیم شرایط هر گونهای که هست مثل آن شوند. من اعتقاد داشتم برای از پایه درست کردن حوصله نیاز است. اگر مقامات هم حوصله داشتند از این بهتر میشد. ولی خوشبختانه کار ما تقریبا تمام شده است. وقتی کار را شروع کردم باز به قضیه 40 سال پیش رسیدم که اگر میخواهید درست شود باید روی جوانها سرمایهگذاری کنیم. ما چشممان را روی همه چیز بستیم. اغلب توصیهها در ایران دو حالت دارند یا احساسی است یا سطح پایین. البته به من گفتند در ایران بیشتر از اینها نیست در حالیکه در راهرو ها چیز دیگری میگفتند. همان موقع هم گفتم از قول من به بچههایی که گفتند میترسیم بگویید بیایند و با کمال تعجب دیدم به یک باره سر و کله بچههایی پیدا شد که بین رده سنی 19-18 سال بودند. وقتی از آنها سوال میکردم در این مدت کجا مشغول کار بودید میگفتند روز اول آمدیم اما ما را راه ندادند. ما موفق شدیم این مسئله را ریشه کن کرده و همین کار باعث پایه گرفتن ارکستر شد. این اتفاقات برای بعضی رسانه هم باعث سوءتفاهم شده بود که علی رهبری افراد معروف را بیرون میکند و آمده همه چیز را به هم بریزد.
یعنی این اتفاقات صحت نداشت؟
بعضی اوقات هم حق داشتند. ما افراد معروفی را بیرون کردیم. چطور میتوانید نوازنده اصلی باشید و سر تمرین نیایید؟ بعضی اساتید گفته بودند در ایران نمیتوانید این کار را انجام دهید ولی من اعتقادی به این حرف ندارم. این افراد که فکر میکنند ایران را نمیشود درست کرد 5% بیشتر نیستند.
بعد از گذشت این مسائل چه اتفاقی رخ داد؟
پس از تغییرات چهره ارکستر عوض شد. چند روز پیش دهمین کنسرت این گروه در 2 ماه و نیم گذشته انجام شد که در طول تاریخ 80 ساله ارکستر سمفونیک یک رکورد است. حتی مردم معمولی هم میگویند که سطح اجراها بالا رفته است. کاری که مربوط به ارکستر سمفونیک میشد حالا کامل شده و تا مهرماه 5-4 تغییر دیگر خواهیم داشت. این ارکستر جای همین بچهها و سولیستهاست. افرادی که خارج از این جریانات هستند نمیدانند قدمت و سن و سابقه هیچ نقشی در ارکستر بازی نمیکند. فقط فرش ایرانی است که هرچی قدیمیتر شود قیمتش بالاتر میرود.
در تمامی موارد به همین شکل است؟
استثنا هم هست مثل آقای علیزاده که تا امروز به بهترین شکل بهترین نوازنده بوده است. مثالی میزنم اگر اینترنت را نگاه کنید قبل از اینکه به ایران بیایم در نزدیکی وین کنسرت من با فیلارمونیک اسلواکی که ارکستری جهانی است برگزار شد و ما 35 سالگیمان را باهم جشن گرفتیم. در قسمت آلتو آقای 70 سالهای نفر آخر نشسته است. 35 سال پیش که کارم را با ارکستر اسلواکی شروع کردم، او لیدر گروه بود اما پس از گذشت سالها خوشحال بود از اینکه هنوز میتواند در گروه ساز بزند. در تمام دنیا تغییر موزیسینها دائم انجام میشود. اگر ارکستر فلارمونیک برلین، وین یا نیویورک بهترین ارکسترها هستند باید ببینید چه تغییراتی مرتب انجام میشود تا سطح ارکستر بالا نگه داشته شود.
به غیر از سمفونیک چه ارکسترهای دیگری راه افتادهاند؟
در حال حاضر ارکستر ملی راه افتاد، ارکستر مجلسی با همکاری آقایان کیارس و احمدینژاد در حال شکلگیری است. ارکستر سازهای بادی نیز به همین منوال. من 2 آرزو دارم که اگر انجام شود کارم را در ایران انجام دادهام. اول اینکه ارکستر واقعی ملی با ساز های ایرانی داشته باشیم چون کشورهایی مثل چین، هند، حتی ترکیه از این نظر از ما جلو هستند. دوم اینکه کاری کنم آثار آهنگسازان ایرانی را برای کمپانیهای بزرگ ضبط کنیم که در این هفته هم مشغول این کار هستیم.
یک سری از نوازندگان پس از جدایی از گروه صحبتهایی کرده بودند، مبنی بر اینکه شما در ارکستر بیاحترامی میکنید و ... . چرا این بحثها به وجود آمد؟
اول بگویم که شاید الان آن فردی که این صحبتها را کردهاند پشیمان شده باشند. یک ایرانی باید یاد بگیرد وقتی جلوی 80 نفر خوب ساز نمیزند نمیشود گفت ببخشید اگر به شما برنمیخورد خوب بزنید. باید گفت این قسمت را بد میزنید که این حرف برای بعضیها توهین تلقی میشود. با ایشان آنقدر بحثی نبوده که با بقیه دوستان بوده است و من از صحبتهایشان خیلی تعجب کردم. ایشان را اخراج نکردم چون مشکلی نبود. درسته سختگیر هستم اما به کسی بیاحترامی نشده است. یک اشکالی پیش آمد که به نظرم اشتباه بود. آدم حرف کسی که ازش ناراضی هستند را که نباید گوش دهد. حرف آن 70 نفری که راضی هستند و ما هم از آنها راضی هستیم را باید گوش داد. گفتند توهین که واقعا بیمورد بود. اگر بر حسب اتفاق چیزی بگویم که به کسی بر بخورد سریع معذرتخواهی میکنم. در همه جای دنیا اینگونه است. بچههای ما معذرتخواهی را یاد نگرفتهاند. با هم دشمن که نیستیم. همچنین اینطوری یاد گرفتهاند که اگر کسی از من انتقاد کرد پس دشمن است. اگر بگوییم بالای چشمتان ابروست چون پیشکسوت هستند بهشان برمیخورد. مسنترها باید جرات این را داشته باشند که کنار بروند و باهم تصمیم بگیرند راه را برای جوانها باز کنند.
افراد به نامی از ارکستر رفتند و حواشی زیادی به وجود آوردند این وسط تمام صحبتها علیه شما بود. شما هیچ پاسخی ندادید و این عمل شما باعث تشدید این قضایا شد. چرا؟
جواب ندادم زیرا بعضی از این صحبتها در شان من نبود. اگر خبرنگارها مثل جاهای دیگر دنیا وقتی اسم من را بردند با من تماس میگرفتند حتما به آنها میگفتم که قضایا به این صورت نیست. لزومی نبوده کسی که از او ناراضی هستند، بگویید گروه را ترک کردم. ما شرایطی داریم که سخت است. مثلا برای اولین بار در تاریخ ارکستر سمفونیک، ما ضبط استودیویی داشتیم تا به دنیا نشان دهیم در چه سطحی هستیم. با وجود خستگی نوازندهها از 9 صبح تا 4 بعد از ظهر کار کردیم و کسی هم ناراضی نبود. من ترجیح میدهم کیفیت کارم قضاوت شود. در ثانی امکان ندارد علی رهبری جلوی 150 نفر چیزی گفته باشد و فقط 1 یا 5 نفر شنیده باشند. تقریبا همه آنهایی که کارشان خوب بود و به دلایلی نتوانستند همکاری کنند الان برگشتهاند. باید این قضیه را همین در نظر بگیریم که افرادی بودند که 3 سال راه رفتند و حقوق گرفتند. فکر کردند قرار است ارکستری درست کنیم که 3-2 روز در هفته تمرین داشته باشد. در صورتی که ما هر روز تمرین داریم و تا آخرین ساعت کار میکنیم. باید الان من بپرسم چرا الان چیزی پیش نمیآید؟
اما نظرات پدرام فریوسفی و رضا ناژفر با بقیه متفاوت بود؟
آقای فریوسفی از دردهای من است. پدر ایشان با من شاگرد هنرستان بودند و من خیلی او را دوست دارم. ایشان یک هفته در خانه من بودند تا با او کار کنم در آکادمی وین قبول شوند که شدند. انتخاب آقای فریوسفی و ناژفر با خود من بود. آقای فریوسفی تا دیر وقت ساز میزدند و صبحها سر تمرین خسته بودند. این فرد نمیتواند ارکستر مایستر باشد. به ایشان گفتم تا روزی که نتوانستید این شرایط را درست کنید از همکاری با شما معذوریم. مورد آقای ناژفر هم برای من دردناک بود. کار رسیتال ایشان خیلی خوب بود اما در کار ارکستر سمفونیک نمیشد انکار کرد که کارشان خوب نیست. معمولا این قضایا در رسانه وارد نمیشود. اما آنها به رسانه گفتند و فکر کردند برایشان خوب میشود در حالی که بدتر شد.
بسیار خب، درباره سازمان ارکسترها بگویید؟
به عقیده من قضیه سازمان ارکسترها خوب شرح داده نشده است. هدف اصلی این بود که همه ارکسترها یک جا جمع شوند و کار سطح بالا انجام دهند. در اکثر کشور های دنیا شما ارکستر سمفونیک دارید، ارکستر مجلسی، اپرا و ... . در ایران خواستند ارکستر سمفونیک تشکیل دهند بعد به سراغ تشکیل ارکستر ملی رفتند. از اول هم مشکلی نبود و بعضیها هم سوءاستفاده کردند. ارکستر سمفونیک و ملی خیلی کارهای مشترک دارد. اگر ارکستر سمفونیک نبود، اگر موسیقی غربی معلمهای خوبی نداشت، هیچ وقت ارکستر ملی نمیتوانست امروز حتی یک پایه بگذارد. اینکه آقای خالقی توانستند "ای ایران" بسازند مدیون نوازندهها و معلمهای موسیقی غربی بودند. من در سن 13 سالگی در ارکستر آقای دهلوی ساز میزدم. همان ارکستر ملی که به نظرم ملیتر هم بود چون ساز سنتور و تار داشت. من در این مملکت سر در نیاوردم چرا فعالیتهای آقای حسین دهلوی را کمرنگ و کمرنگتر کردند. اگر کسی به ارکستر ملی علاقه دارد فراموش نکند استاد دهلوی کسی بود که برنامهاش از تلویزیون هر هفته پخش میشد. قطعات سنتور با ارکستر، تار با ارکستر و ... . آنقدر سطح برنامه عالی بود که به صورت زنده پخش میشد. در این چند وقت که صحبت از موسیقی ملی بوده نمیدانم چرا رنگ این استاد پاک شده است. او پایهای است که باعث شد الان مردم به موسیقی ملی علاقه داشته باشد. قصد ما این بود که با این فضای خوب و سالم سازمان ارکسترها یک روزی همه نوازندهها باید همه چیز بزنند. ما از ماه مهر شروع به نواختن اپرا هم میکنیم. من پیشنهاد کرده بودم ارکستر سمفونیک ملی آثار مختلف بزند تا بتوانیم در جاهایی غیر تهران هم اجرا داشته باشیم. یادم هست با مرحوم سعدی حسنی ارکستر ژونس موزیکال را درست کردیم و تصمیم گرفتیم هر هفته به شهرستانی برویم. الان فراموش شده که تهران همه ایران نیست. یکی از دلایل پیشنهاد برای تعویض نام ارکستر سمفونیک همین بود. مراحل این تعویض باید انجام شود. من با کارهای حرفهای موافقم. من نه برای جمع کردن دوست نه برای گرفتن مقام به ایران آمدهام نه بازنشسته شدهام. فقط یک هدف دارم اینکه وضع ارکسترها را درست کنم تا با ارکستر کشورهای همسایه هم سطح شود. یک ایرادی که از همه میگیرم این است که روی خود و دوستانشان تمرکز بیشتری دارند و برای نسل جوان دری باز نیست. اسامی باید کنار رود. نباید ارکستر ارتباط به یک نفر پیدا کند. این جا هیچ وقت پایهگذاری اساسی نشده است. چون من تنها بودم باعث شد کارم آسان پیش رود. وقتی به ایران آمدم یا باید تنها جلو همه میایستادم یا با یک گروه همراه میشدم. من تنهایی را ترجیح دادم و الان بهترین دوستان من بچههای ارکستر هستند و هیچ شکی ندارم که موفق میشوند.
شما بیان کردید که کارتان با ارکستر تمام شده است. یعنی بعد از برنامه 6 ماه معین شده، ممکن است از ایران بروید؟
اصل قرارداد من 5 ساله است. قول دادم کسی نتواند من را اذیت کند. من مدیر هنری هستم. به عنوان مدیر هنری کار من ربطی به رهبری ارکستر ندارد. میتوانم رهبر یا سولیست دعوت کنم و بابت این کار مبلغی تقریبا برابر 10% حقوق یک هفته من در خارج از ایران را به من میدهند. مدیر هنری ای که نه منشی و نه معاون دارد و باید همه کارها را خودش انجام بدهد. در حقیقت با جان و دل کار میکنم. مدیر هنری میتواند 10 تا 20 سال هم این کار را انجام دهد. وقتی جلوی ارکستر رهبری میکنم باید مثل یک رهبر مهمان با من رفتار شود. حقوق ماهیانهای هم در کار نیست. من اجبار ندارم هر ماه رهبری کنم؛ اما عملا خودم دلم میخواهم این کار را انجام دهم.
چه ایدههای دیگری برای بهتر شدن ارکستر در ذهن دارید؟
در 28 کنسرت فقط 8 اجرا را رهبری کنم و مابقی را به بقیه رهبرهای خوب و حرفهای واگذار کنم. ما باید حدود 20 رهبر مهمان داشته باشیم، به عنوان رهبر مهمان گفتم که برای من حقوق رهبری ارکستر مادرید را در نظر بگیرید، تقسیم بر 2 کنید، مبلغی که درآوردید تقسیم بر 4 کنید. این عدد مبلغ یک شب رهبری من در ایران است. قرارداد نیویورک که بیاید میشود حقوق یک سال اینجا اما اینها برای من ملاک نبوده است وگرنه ایران نمیآمدم و به سئول میرفتم تا ارکستر سئول را راهاندازی کنم. اینجا آمدم تا همه چیز را درست کنم. وقتی رسانهها درباره حقوق صحبت میکنند باید جواب داد. شایعه شده بود من 80 میلیون میگیرم در حالی که نمیدانستم 80 میلیون چقدر است. راستش را بخواهید کارها و پیشنهاداتی که کنسل کردم بالاتر از این رقمهاست.
بعد از این 6 ماه چطور؟
بعد از 6 ماه برنامه 1 ساله مهر تا مهر را داریم.
باز هم سمفونی 9 بتهوون؟
خیر. شاید سالی یکبار اجرا شود. سمفونی 9 بتهوون دلیل داشت. سری پیش یعنی 10 سال پیش که ایران آمدم این اثر 7 بار اجرا شد اما گفتند چرا 7 دفعه اجرا شده است. این دفعه که آمدم گفتم 10 دفعه اجرا میکنم. تا حالا سالن پر بوده است و مردم استقبال خوبی کردهاند. فراموش نشود که ما یک موسسه فرهنگی هستیم و بنگاه شادمانی نیستیم. این تالار کمی شبیه بنگاه شادمانی شده است. یعنی نباید سالنهای ما حتما پر باشد. اگر به 200 نفر فرهنگ بدهید بهتر است تا 1000 نفر بیاورید و سرشان را گرم کنید. یک خوانندهای میخواست پیش من امتحان بدهد و قطعهای ایتالیایی بخواند. وقتی پیش من آمد گفتم کار شما خوب نیست. بعدها به من گفتند آن فرد در تالار وزارت کشور کنسرتی برگزار کرده و مردم استقبال خوبی کردهاند. من با هر شکلی از موسیقی موافق هستم اما یک موسسه فرهنگی باید بداند هدفش چیست بالا بردن فرهنگ یا سرگرمی. برای همین است که میگویم موسیقی ملی یا آهنگساز ایرانی و غربی به هم متصل هستند و باید سطح آهنگهای ایرانی را بالا برد.
از شهرها و کشور های دیگر پیشنهاد برای اجرا داشتهاید؟ اگر داشتید منتظرید ارکستر شکل اصلیاش را بگیرد و سپس بروید؟
پیشنهاداتی داشتیم که من از بعضیهایش استقبال کردم از بعضی نه. کسانی که با من و نامم آشنایی داشتند مصمم بودند ارکستر را خارج ایران ببریم. البته ما با چین قرار داریم تا 2 ماه دیگر ارکستر چین به ایران بیاید و ما هم آنجا برویم. من رهبری ارکستر چین را بر عهده بگیرم و رهبر آنها نیز همین کار را بکند. از این برنامهها هست. علاقه نشان دادند که ارکستر به اروپا برود. الان عجله نمیکنم تا سطح ارکستر بالا برود. رهبرها و سولیستهای خوب میآورم تا سطح کار پیشرفت کند. زمان دولت قبلی خیلی پول خرج شد و نوازندگان را به خارج فرستادند. این بزرگترین اشتباهی بود که میتوانستند بکنند. شما وقتی باید به خارج بروید که کنسرتها در آبونمان خودشان باشند. این کار کمی حوصله میخواهد.
یک سری از نوازندگان گفتند که آقای رهبری مانع حضور نوازندگان در ارکسترهای دیگر میشود. این موضوع حقیقت دارد؟
خیر. ببینید به نفع خود بچهها است. من به نوازندگان میگویم ما زحمت میکشیم که شما یک سبکی را بزنید. قبل از اینکه جایی بروید حساب کنید حقوقی که آن جا دریافت میکنید به خراب شدن کارتان میارزد یا خیر. من مخالف رفتن نیستم اما اعتقاد دارم حقوق بچهها باید آنقدر خوب شود که نیازی نداشته باشند برای پول جذب ارکستر دیگری شوند. من در اینجا شاهد بودم نوازندگان در ارکستری مینوازند که حقوقی هم دریافت نمیکنند. من به کسانی که شب تا صبح در استودیو کار میکنند و صبح سر تمرین حاضر میشوند، میگویم که اینجا دچار مشکل خواهند شد. البته برای این موضوع هم ما کاری کردیم تا پایه حقوق افزایش پیدا کند. و حقوق پایه نوازندگان 1 میلیون 500 هزار تومان است که الان در تمام کنسرتها که مینوازند 20 درصد افزایش حقوق دارند حتی با ارکستر ملی هم که بنوازند، 20 درصد به حقوقهایشان اضافه میشود. ما برنامه داریم که بعدها که مثل ارکسترهای جهانی هر شب ارکسترهای سمفونیک، ملی و اپرا اجرا کنند، حقوق نوازندگان به جایی میرسد که خودشان دیگر جایی نمیروند چون نیازی هم ندارند. من هرگز نگفتم که اجازه ندارند در ارکستر دیگری حضور نداشته باشند از آنها خواستم که سطح کاری خود و شرایط را بررسی کنند. البته این را هم بگویم اگر بخواهند از شهر یا کشور خارج شوند باید اجازه بگیرند. این در همه جای دنیا هست. نوازندهها استخدام ما هستند و به هر دلیلی به آنها نیاز داریم. در همین چتد روز اخیر اگر بعضی نوازندهها از ایران خارج شده بودند برنامه ضبط استودیویی ما به کل به هم میریخت.
انتهای پیام/