سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "دست نیافتنیها" که توسط علیرضا کوشک جلالی از یک فیلم کمدی درام فرانسوی اقتباس و برای صحنه آدابته شده، از لحاظ ساختاری صرفاً بر مبنای استفاده از عنصر زبان، مخصوصاً "لهجه افغانی" پیش میرود و از آغاز تا پایان همه وجوهات کمرنگ کمیکاش را معطوف به یک "کمدی کلامی" میکند. اگر نمایش با نگاه استقرائیتری مورد ارزیابی قرار بگیرد، باید گفت که ترکیبی از "کمدی کلامی" و "کمدی لهجه" است؛ اگر لهجه افغانی را از نمایش حذف کنیم و به زبان فارسی معمولی برگردانیم، نمایش لفت و لعاب کمرنگ کمیک را هم از دست میدهد و چیزی از ژانر کمدی باقی نمیماند؛ این در شرایطی است که بنا به ادعای علیرضا کوشک جلالی؛ فیلم اصلی که این نمایشنامه از آن اقتباس شده "کمدی درام" بوده است و تعریف ژانر "کمدی درام" هم این است که زیر لعاب کمدی یک درام غیر تخیلی یا تخیلی جدی وجود داشته باشد.
در اجرای نمایش "دست نیافتنیها" به نوسندگی و کارگردانی و اقتباس علیرضا کوشک جلالی چارچوب درام گونه موضوع اصلی به جای آن که با وجوه کمیک تقویت و تاثیرگذارتر شود، بسیار کمرنگ شده و به حاشیه رانده شده است؛ بنابراین، موضوع "درام" در این نمایش تقریباً و عملاً منتفی شده، زیرا نهایتاً به یک "کمدی کلامی خاص" تغییر ژانر داده است.
نمایش "دست نیافتنیها" اجرایی جمع و جور نیست؛ کوشک جلالی برای لباس زنی که مسئول اداری مکان مورد نظر است، طراحی معینی درنظر گرفته، اما برای پرسوناژ افغانی چنین کاری نکرده و لباس غیر محلی در نظر نگرفته است که با روحیات، خلقیات و اطوارهای او جور در آید. طراحی صحنه هم قراردادی شده و ارتباط زیادی با مضمون نمایش ندارد و بیشتر آرایهای و تزئینی است.
استفاده از تصاویر ویدیو پروجکشن هم با محتوا و ژانر نمایش تناقض آشکاری دارد. در کل، همه چیز به هجویه میماند و اگر به طور دقیقتر به آن بنگریم، در بطن اجرا هجویههایی برای هنر نقاشی و موسیقی و نهایتا هجویههای پر رنگتری برای خود نمایش، ژانر کمدی و کمدی دارم وجود دارند.
لازم به یادآوری است که اشارات تلویحی و گاه مستقیم به مسائل و عادات جنسی و غیرجنسی، جزو دادههای کمیک نمایش محسوب نمیشوند، بلکه خصوصیات فرهنگی و اخلاقی پرسوناژ افغانی را به نمایش میگذارند، اما کوشک جلالی از آن برای برانگیختن حساسیتهای شوخ طبعانه احتمالی تماشاگران بهره گرفته و این نهایتاً نشان میدهد که او برای خنداندن علاقمندان تئاتر (به زعم خودش) از هر موضوع و ترفندی استفاده مینماید و البته نهایتاً هم تماشاگران را آن طور که باید نمیخنداند؛ این در شرایطی است که موضوع جدی پنهان در بطن نمایش هم عملاً بسیار کمرنگ میشود.
نگاهی به داشتهها و دادههای نمایش "دست نیافتنیها" این پرسشها را به ذهن میآورد؛ "اگر ژانر نمایش کمدی و یا کمدی درام باشد اقتضای آن چه موضوعات و حوادثی است؟"، "اصولاً چرا باید مخاطبان تئاتر را بخندانیم؟"، "اگر نمایش کمدی نیست، آیا الزاماً درام یا یک ژانر ترکیبی است؟".
نمایش "دست نیافتنیها" در اصل فرصتی برای بازیگری، بازیگر نقش "جمعه" یا همان افغانی است که "سینا رازانی" نقش او را خیلی خوب بازی میکند و این تنها ویژگی قابل تأمل نمایش به شمار میرود؛ البته استفاده از لهجه افغانی به او کمک زیادی کرده است.
پرسوناژها در این اجرا بسیار قراردادیاند؛ معمولاً هرچه روی قراردادی بودن یک پرسوناژ تاکید بشود، باور پذیر کردن و واقعی جلوه دادن او دشوار است؛ در نمایش "دست نیافتنیها" هم پرسوناژ "جمعه" یا همان افغانی، هرگز به باور در نمیآید. از لحاظ میزانسن باید گفت که واقعیت عینی روی صحنه عبارت از جا به جاییهای ظاهراً دلبخواهی است که اتفاقی و تصادفی هم به نظر میرسند و حتی در هر اجرا میتوانند به هر شکل دیگری هم باشند؛ این به آن معناست که طراحی شاخص و شاکلهمند معنادار و مرتبطی در کار نبوده و فقط سفارش شده است که قبلاً بازیگران از سمت چپ وارد صحنه بشوند یا از راست و یا آن که به دیگران پشت کنند و یا به آنها خیلی نزدیک نشوند تا بلکه مضامین جدی را به شوخی تبدیل نمایند. نمایش یک جذابیت ضمنی و جانبی هم دارد و آن ترانهای است که به زبان افغانی اجرا میشود. اکثر دادههای مربوط به هنر نقاشی و موسیقی و غیره که به ذهن پرسوناژ افغانی نسبت داده شده، ترفندیهایی صرفاً جعلیاند که با ذهنیات، روحیات، حرکات، موقعیت و حتی شغل او جور در نمیآیند و به باور پذیر شدن نسبی او آسیب رساندهاند؛ ضمناً بیش از حد حرف زدن او هم مزید بر علت شده و همه صحنه و همه پرسوناژهای دیگر عملاً در اختیار او قرار گرفتهاند؛ با همه اینها بازیگر این نقش میکوشد که تماشاگران را تا آخر نمایش با اجرا همراه کند.
باید یادآور شد که دیدن و ارزیابی کردن نمایش "دست نیافتنیها" که هم اکنون در سالن ناظرزاده خانه هنرمندان در حال اجرا است، برای تماشاگران تئاتر بسیار هم "دست یافتنی" است.
انتهای پیام/
حسن پارسایی