سرویس تئاتر هنرآنلاین : واژه تراژدی در بسیاری از لغتنامهها مترادف با نوعی سوگنامه، رنجنامه و یا نوعی سوگنوشت است. در همین لغتنامهها تراژدی به ژانر نمایشی گفته میشود که عموما در آن کشمکش میان خدایان از یکسو و شاهان و شاهزادگان از سوی دیگر به اجرا در میآید. کمدی در مقابل سبک نمایشی است که جدیترین مسائل را بهشیوهای طنزآلود بازنمایی میکند. در این میان اما نمایشهایی وجود دارند که قادرند در آستانه این دو سبک نمایشی بایستند و مسائل انسانی را چونان در هم ببافند که مرز میان تراژیک و یا کمیک بودن آنها مشخص نباشد. مخاطب چنین نمایشهایی گاه در تفسیر چنین اثری میماند؛ هنوز خنده برآمده از طنزآلود بودن شرایط بر لبانش است که بغضی عجیب گلوگاهش را میگیرد و همزمان خندهاش را میخشکاند. وجه کمیک و تراژیک چنین نمایشهایی را باید زیسته باشیم؛ چه در غیر اینصورت نمایش اثرگذاری خود را از دست خواهد داد. نمایش تاثیرگذار "خانه آقای کرمی" به کارگردانی امیر اخوین که این روزها در تئاتر باران به روی صحنه میرود نیز در آستانه همین مرز میایستد و ایده تراژیک بودن بخشی از فرهنگ ایرانی و همزمان طنزآمیز بودن زیستن درون آن را به خوبی بازنمایی میکند.
"خانه آقای کرمی" به لحاظ فرم مختصات مشخصی دارد؛ رئالی ساده و جمعوجور که درصدد به اجرا درآوردن برشی از زیست روزمره خانواده سنتی ایرانی است. هر کدام از اسباب و اثاثیهها در این خانه نیز به همین نیت و مقصود چیده شدهاند؛ از مخدههای قرمز رنگ کنار دیوار، بخاری با لولهی آلومینیومی، تلویزیون قدیمی و فرسوده، زمین مفرش با موکت و فرش گرفته تا یگانه تابلو عکسی که بر دیوارهای خانه نصب شده و تصویر کمیک پدر خانواده را نشان میدهد. تیپبودن پرسوناژها در این نمایش نیز به عمد و نشاندهنده زندگی روزمره مملو از تکراری است که هیچچیز قدرت ایستادن در برابر ملال آن را ندارد و نمیتواند در مقابلش مقاومت کند. صدای یکه پدر در این خانه به همان میزان خستهکننده، تراژیک و کمیک است که غرزدنهای پشتسرهم مادر آدم را اذیت میکند. ملال حاصل از مشاهده طریقه زیست روزمره جوانان خانه به همان میزان کسلکننده به نظر میآید که فکر کردن به شرایطی که در آن زندگی پدران و مادران عینا و بیهیچ کم و کاستی بازتولید میشوند. در نتیجه، اخوین با طراحی و چیدمان خانهای که در آن هیچ روح و نشاطی وجود ندارد موفق به ایجاد حس ملال در مخاطبش شده است.
به لحاظ روایی و داستانی نیز این نمایش چیزی بیش از ملال مذکور به مخاطباناش ارائه نمیکند؛ با این تفاوت که برای درک آن باید از برخی کلیشهها عبور کرد تا به کنه آن رسید؛ اینکه مادر خانواده زنی قانع و سادهدل است که از مسائل پشت پردهی شوهرش خبر ندارد و یا آنکه شخصیتاش با تهیه و تدارک غذا و تمیز کردن خانه پیوند خورده است و یا آنکه پدر خانواده یکه و تکصدا حرف خودش را میزند و منتظر است دیگران از وی تبعیت کنند، کمک شایانی به درک فرایند نمایش نمیکند. برای درک این اثر باید فرهنگ ایرانی و تمهای اصلی و مسالهزایی که خانوادهی ایرانی با آنها مواجه هستند را شناخت. از جمله این تمها میتوان به "جدال میان سنت و مدرنیته" یا کهنه و نو اشاره کرد. این تم در تمام طول نمایش چنان غالب است که تمامی کنشها و واکنشهای پرسوناژها را ذیل خود روکش میکند و جالب آن است که کارگردان این جدال را با هوشمندی بسیار و به شکلی زیرپوستی درون گفتهها و ناگفتههایی میریزد که نه تنها در ذوق مخاطب نمیزند که بر دل آنان مینشیند و موجب خندههای تلخ آنان میشود. این خندهها البته نشان از آن دارند که تمامی این مخاطبان چنین شرایطی را زیستهاند؛ شرایطی که در آن فقدان و کمبودهای والدین و متفاوت بودن سبکزندگیشان همواره به فرزندان تحمیل شده است. -شاید میل پدر به روشنکردن بخاری در اردیبهشت ماه و تمایل فرزندان به استفاده از کولر، استعارهای از دو نوع طریقهی فکری باشد. اجبار پسران آقای کرمی در تحمل گرما نیز نشان از همان تحمیلشدگی عقاید والدین به فرزندان را دارد.- اما آنچه این اثر را بهصورت توامان تراژیک و اندکی کمیک میکند، شرایط فرهنگی موجود در خانوادههای ایرانی است که در اکثر مواقع فرد فرصت "فرد بودن" را از دست میدهد و همواره ملزم به اجرای نقشها و انتظاراتی است که جامعه و خانواده بهمثابه نماینده آن به وی تحمیل کرده است. سناریوها و صدالبته کلیشههای فرهنگی اجازه پیشروی و برگزیدن سبک زندگی را به افراد نمیدهند و همواره سدی بر سر راه وی ایجاد میکنند- جدال میان مادرشوهر بهمثابه زن قدیمی و عروس به مثابه زن جدیدتر نیز از همین دست موانع است.-
اما آنچه نمایش اخوین را دیدنی و تاثیرگذار میکند برگزیدن فرمی کمیک برای بیان امور تراژیکی است که در نسوج زیست روزمره تمامی افراد رخنه کرده و گهگاه آنها را به مرحله اشمئزاز رسانده است. خانواده در نمایش او به همان میزان که میتواند مهمترین منبع عاطفی و بزرگترین نهاد حامی فرد باشد، میتواند فرد را در خود فرو ببلعد و مخیل آسایش وی به حساب آید. در این میان فرد میماند که باید به چنین شرایطی لبخند بزند و یا برای تراژیک بودن وضعیت خود سوگواری کند.
انتهای پیام/
هاله میرمیری