سرویس تجسمی هنرآنلاین : ۳۳ و ۷۰۰؛ کار از کنار هم گذاشتن این دو عدد بالاگرفته و گزارش پیش رو هم حول همین رقم‌ها است که می‌چرخد. بی‌مقدمه و مختصرا باید یادآوری کنیم که بر اساس برآوردی از عملکرد مراکز هنری پایتخت که پیش از این در خبرگزاری هنر ایران منتشر شد از میان نزدیک به ۸۵۰ نمایشگاه تجسمی برگزار شده در سال ۹۳، نزدیک به ۷۰۰ نمایشگاه به ارائه آثار نقاشی اختصاص داشته و این در حالی است که سهم مجسمه سازی به عنوان یکی از دو رشته مادر تجسمی در این میان تنها ۳۳ عنوان نمایشگاه در سال گذشته بوده است. در همین نگاه اول، این اختلاف فاحش یعنی نسبت تقریبی یک به بیست و اندی، پرسش برانگیز است و علیرغم وقوف به پرطرفدا‌تر بودن نقاشی در مقایسه با مجسمه سازی، این فاصله حقیقتا هنوز غیرقابل قبول به نظر می‌آید و از کاستی‌هایی جدی در این حوزه حکایت دارد.

چرا مجسمه سازی طرفداران زیادی ندارد؟

حالا دیگر همه‌مان می‌دانیم که پیش از هر چیز نقاشی بسیار و بسیار سهل الوصول‌تر از مجسمه سازی است؛ به دلایلی بسیار ساده چون هزینه‌های سنگین ساخت اثر و شاید مهم‌تر از همه ضروری بودن کارگاه مجهز به ابزار و وسایل که پرداختن به این هنر را تا اندازه‌ای دسترس ناپذیر کرده است. خب؛ شاید بگویید احتمالا این معضلی است که احتمالا علاقه مندان به این هنردر بیشتر نقاط دنیا با آن دست به گریبانند و خب؛ شاید هم حق با شما باشد اما برای اینکه تا اندازه‌ای به پاسخ سوال‌ها و صحت گمانه‌هایمان برسیم بهترین اقدام این بود تا به خرد جمعی رو بیاوریم، بررسی این موضوع را با چند هنرمند به اشتراک بگذاریم و نظر آن‌ها را در این باره جویا شویم. قدرت الله عاقلی و ناصر گیو، هنرمندانی که فعالیت حرفه‌ای خود را سال‌ها است در مجسمه سازی پی می‌گیرند و ایرج اسکندری که همزمان نقاش و مجسمه ساز است و در هر دو زمینه سوابق درخشانی دارد طرف مشورت ما در این گزارش‌اند که می‌خواهد پاسخی برای این سوال به ظاهر ساده پیدا کند که؛ «چرا مجسمه سازی طرفداران زیادی ندارد؟

قدرت الله عاقلی اولین هنرمندی که نظرش را می‌پرسیم این گمانه را تایید می‌کند که مجسمه سازی تقریبا در تمام نقاط دنیا و صد البته مثل همیشه به جز کشورهای توسعه یافته، در مقایسه با نقاشی طرفداران کمتری دارد اما آیا کم طرفدار بودن را لزوما باید به معنای بی‌علاقگی به این شاخه مهم تجسمی به حساب آورد؟ در این خصوص پاسخ قاطعی به چنگمان نخواهد آمد اما گمانه‌ای هست که تایید می‌کند میان این دو معنی حتما تفاوت‌هایی هست و ظاهرا میزان علاقمند بودن در پرداختن به این هنر است که حرف اول و آخر را می‌زند. عاقلی در این خصوص می‌گوید؛ مجسمه سازی آدم‌های خاص خودش را می‌خواهد و فعالیتی است که انرژی همه جانبه‌ای را می‌طلبد؛ وقتی مجسمه می‌سازید انرژی کامل فیزیکی و فکری و روانی از شما می‌گیرد.

تشکیلات صنفی و تقاضای مجسمه در بازار هنر

با این حال هنوز اختلاف ۳۳ و ۷۰۰ بیشتر از آن به نظر می‌آید که بتوان در پوشش دلایل گفته شده قانع کننده به حساب‌اش آورد. اینجا است که ناصر گیو با افزودن موارد دیگری به فهرست کاستی‌های حوزه مجسمه سازی تا اندازه‌ای به روشن‌تر شدن ماجرا کمک می‌کند. علاوه بر هزینه‌های سنگین تولید مجسمه و تامین فضای کارگاهی، انجمنی که فعالیت کمتری نسبت به تشکیلات مشابه نقاشان دارد و کمبود تقاضا در آنچه بازار هنر می‌نامیم، دو عامل عمده‌ای است که این هنرمند در محدود بودن فعالیت در این حوزه تا اندازه زیادی تاثیرگذار می‌داند. این هنرمند اما عبارت کلیدی را در نزدیک شدن به اصل ماجرا، اینجا عنوان می‌کند: «بدنه مجسمه سازی ایران کم جان است». منظور دقیق‌تر او هم این است که اساسا بدنه قدرتمندی در عرصه مجسمه سازی ایران هنوز شکل نگرفته و تا رسیدن به این مطلوب فاصله بسیار است. اما به طور مشخص چه عواملی در شکل نگرفتن این بدنه موثر بوده است؟

ایرج اسکندری که او را بیشتر با هویتی موسوم به هنرمندان انقلاب می‌شناسیم، می‌گوید؛ بعد از انقلاب، بعضی تعابیر شرعی و دینی در خصوص مجسمه سازی این هنر را به نوعی در بلاتکلیفی نگاه داشته بود و تا سال‌ها حتی آموزش این رشته در دانشگاه را به حال تعلیق درآورده بود تا اینکه با رایزنی‌ها و گفت‌و‌گوهای بسیار موفق شدیم تا صاحبنظران را متقاعد به تایید این فعالیت در چهارچوب‌های موردنظر آنان کنیم. اسکندری در این باره می‌گوید: «خود من بودم که این رشته را بعد از انقلاب در دانشگاه هنر مجددا راه اندازی کردم و حتی در آن دوره که دانشگاه به کرج منتقل شده بود سوله‌ای به مساحت ۲هزارم‌تر برای کارگاه مجسمه سازی درنظر گرفتیم».

طبق گفته ایرج اسکندری مجسمه سازی ایران اکنون از این مرحله عبور کرده، اما امروز کاستی‌های دیگری است که پیکره جوان مجسمه سازی از آن رنج می‌برد. فارغ التحصیلان رشته مجسمه سازی بسیار معدود یعنی سالانه نزدیک به ۵۰ نفر هستند و این رشته در حال حاضر تنها در سه مرکز آموزش عالی یعنی دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه هنر تهران و نیشابور تدریس می‌شود که این آخری را اردشیر بروجنی با تلاش بسیار راه اندازی و مراقبت کرده است. حتی استاد هم در عرصه مجسمه سازی کم داریم؛ ایرج اسکندری عضو هیئت علمی دانشگاه هنر تهران یعنی‌‌ همان دانشکده هنرهای تزئینی این را می‌گوید و بلافاصله اضافه می‌کند: «۱۰ سال است که برای جذب استاد مجسمه سازی و هیئت علمی دانشگاه تقاضا می‌دهیم و هنوز نتوانسته‌ایم به اندازه نیاز جذب کنیم در حالی که هر زمان برای رشته نقاشی درخواست می‌دهیم افراد زیادی مراجعه می‌کنند که اکثرشان هم شرایط احراز را دارند. در حال حاضر هیئت علمی دپارتمان مجسمه سازی دانشگاه هنر را تنها دو نفر تشکیل می‌دهند».

ایرج اسکندری و ناصر گیو، هر دو متفقا اعتقاد دارند که؛ دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی به سختی زیربار راه اندازی رشته مجسمه سازی می‌روند؛ اول به دلیل هزینه‌های بالای کارگاه و تجهیزات و در یک کلام و به زعم آن‌ها ریخت و پاشی که مجسمه سازی دارد. ناصر گیو می‌گوید؛ کار در رشته نقاشی بسیار آسان‌تر است و کافی است چند سه پایه و خرک وسط یک سالن بگذاری تا یک کارگاه نقاشی تمام عیار بشود.

و بالاخره اینکه اقتصادیا مارکت هنر راستش توجه چندانی به مجسمه‌ها نشان نمی‌دهد؛ این مسئله شاید آخرین عامل مهم و تاثیرگذار در کم جانی بدنه مجسمه سازی ایران است. ناصر گیو معتقد است در این حوزه اساسا مقوله‌ای به نام اقتصاد هنر محلی از اعراب ندارد و علاوه بر مجتمع‌ها و اماکنی از قبیل هتل‌ها که قاعدتا می‌توانند محل استقرار مجسمه‌ها شوند، کلکسیونرهای آثار هنری هم رغبتی به خرید مجسمه ندارند. هزینه‌های هنگفت و ریسک پذیری بیشتر در نقل و انتقال آثار حجمی، همچنین شرایط و امکانات متفاوت نگهداری از این آثار در گنجینه‌ها دلایلی است که او در توضیح عدم اقبال مجموعه داران آثار هنری از مجسمه‌ها برمی شمرد.

عبور از بحران نیازمند اراده از بالا

اما راه حل عبور مجسمه سازی از این بحران چیست؟ اراده از بالا چاره‌ای است که هنرمندان مورد مشورت ما در این گزارش هریک به نوعی همگی بر آن پای می‌فشارند. ناصر گیو معتقد است؛ اگر مسئولین امر بپذیرند که جامعه به این هنر نیاز دارد، لاجرم برای قوت گرفتن بدنه مجسمه سازی تدبیری خواهند اندیشید؛ بدنه‌ای که در صورت جان گرفتن می‌تواند منجر به ایجاد جریان‌های قدرتمند و پویا در این عرصه شود و راه را برای مجسمه سازی ایران هموار کند. او همچنین اعتقاد دارد که اگرچه افزون شدن رویدادهای تخصصی مجسمه سازی چون دوسالانه و سمپوزیوم‌ها را باید قدر دانست، اما محدود شدن فعالیت مجسمه سازان به این رخداد‌ها به تشکیل بدنه نمی‌انجامد و تولیدات هنری در محدوده اثار سفارشی باقی خواهد ماند. این هنرمند در همین رابطه و در پاسخ به اینکه آیا غلبه مجسمه سازی سفارشی یا به اصطلاح جشنواره‌ای عرصه را بر تجربه‌های ناب هنری تنگ نخواهد کرد می‌گوید: «در شرایطی که ساخت مجسمه‌ها تنها در فضای سفارش شکل می‌گیرد، چندان نمی‌توان به ظهور آثار دارای کیفیت‌های هنری خاص امیدوار بود و در این مسیر تنها جرقه‌هایی می‌تواند ایجاد شود که مطمئنا به جریان سازی نخواهد انجامید». تعبیر ایرج اسکندری از اراده کلان در این عرصه هم حمایت نهادهای دولتی از مجسمه سازی است که به گفته او در برخی از کشور‌ها چون فرانسه و آمریکا رعایت می‌شود و بخشی از برنامه‌های فرهنگی دولت‌ها است. اسکندری پیشنهاد عملی و ساده‌ای هم برای آغاز این حمایت‌ها ارائه می‌دهد و آن اینکه؛ شهرداری تهران به مانند کشورهایی که از ان‌ها نام برده شد این امکان را دارد که مکان‌هایی را به عنوان کارگاه‌های مجسمه سازی مادام که هنرمندان در این عرصه فعالیت دارند در اختیارشان قرار دهد بی‌آنکه مالکیت آن را واگذار کند. به زعم او در صورت ایجاد چنین شرایطی که برای نهادی چون شهرداری به دلیل وسعت امکانات اقدامی سهل و آسان شمرده می‌شود، بخش بزرگی از معضلات مجسمه سازان از سر راه آن‌ها برداشته خواهد شد و به رونق هر چه بیشتر این هنر خواهد انجامید.

و ختم کلام اینکه؛ این‌ها را بگذارید در کنار ایجاد زمینه برای گسترش و استحکام بدنه آموزشی مجسمه سازی در دانشگاه‌ها که مورد تاکید همه این هنرمندان و یکی از شرط‌های اصلی توسعه مجسمه سازی شمرده می‌شود. شرایطی که در صورت محقق شدن بدون تردید خون تازه‌ای بر پیکر کم جان مجسمه سازی ایران تزریق خواهد کرد.

انتهای پیام/

روزبه صدر