سرویس تئاتر هنرآنلاین : "ایروینگ واردل" در کتاب خوب خود با عنوان "نقد تئاتر" به نقل از لیونل بارت میگوید: "تمام آن چیزی که منتقد باید انجام دهد انتخاب یکی از این دو جمله است؛ این نمایش خوبی است، برو و آن را ببین و این نمایش بیخودی است، لازم نیست آن را ببینی."
هرچند که به نظر میرسد بارت ایده نقد را به تشخیص دو شق خوب/بد بودن اثر فروکاهیده و حد فاصل میان خوب و بد بودن اثر نمایشی را نادیده انگاشته است، گاهی اوقات میزان اثرگذاری برخی از آثار نمایش به گونهای است که منتقد را وامیدارد از میان این دو گزینه یکی را برگزیند. فرم و محتوای اثر نمایشی در کنار میزان اثرگذاری آن اثر است که نمایش را به اثری منحصربهفرد یا نازل بدل میکند.
پرده نخست نمایش، ما شاهد تمرینات یک گروه نمایشی هستیم که وقایع دهشتناک اردوگاه داخائو و آنچه در آشویتس رخ داده است را به اجرا در میآورند. (بیراه نیست اگر بگوییم این بهترین صحنه نمایش هم به لحاظ اجرا و هارمونیک بودن بدن بازیگران و موسیقی حماسی به کار رفته در اثر و هم به لحاظ تاثیرگذاری است) در همین صحنه کارگردانی را مشاهده میکنیم که در گوشه صحنه نشسته و مقتدرانه و آمرانه (در حکم یک پدر) ایرادات کار را به بازیگران تذکر میدهد. این صحنه با ورود "رها آزمون" عکاس جنگ و ادعای وی مبنی بر اینکه عکسهایی دارد که صدها بار بیش از آشویتس دهشتناک هستند، مختل میشود. این ادعا اما چیزی بیش از یک ادعا است؛ به گونهای که به شکلی مستقیم پیرنگ نمایش را تغییر میدهد و به راهی دیگر میکشاند. این تغییر مسیر در ابتدا به نظر خوش میآید؛ عکاسی به صحنه کارگردان میآید، به دنبال یک درام نویس خوب میگردد تا قصه ده عکسی که به زعم خودش دهها بار تراژیکتر از آنچه در آشویتس و داخائو رخ داده است را بنویسد و میخواهد آنچه با پوست و گوشت لمس کرده را به اجرا درآورد.
با این اتفاق مخاطب احساس میکند که شاهد روایت و نمایش اتفاقاتی بس هولناکتر از اردوگاه کار اجباری و آنچه تا به کنون از نظرها پنهان مانده است، خواهد بود. همچنین، این ادعا وعده میدهد که دوربین عکاسی همواره آن مدیومی نیست که دروغ میگوید و تصاویر بالقوه میتوانند پرده از حقایق پنهان بردارند و آنها را به خوبی عیان کند. اما رفته رفته، هنگامی که کارگردان سعی بر آن میدارد که ایده عکسهای خبرنگار را به نمایش درآورد متوجه غیبت خط روایی و آن چیزی میشویم که عکسهای عکاس را به یکدیگر مرتبط میکند. در واقع، هر یک از عکسها قطعات مجزایی هستند که داستانی را روایت میکند بیآنکه در خدمت یک روایت واحد باشند. (هر چند که میتوان محتوای مشترکی میان دو عکس یافت اما این قرابت نیز کمکی به فهم کل داستان نمیکند) به علاوه، نریشن به کار رفته در کل اثر، با آن فرم شعارزده و شعرگون، عضوی زاید به نظر میآید که نقشی ندارد جز آنکه اثر را به سمت و سویِ اثری ایدئولوژیک و اخلاقی راهبری کند. به عبارتی دیگر، "مظلوم پنجم" علیرغم ادعای اولیهاش مبنی بر پرداختن به اهمیت عکس و عکاس به مثابهی چشم ناب جامعه و به نمایش درآوردن فجایع بومی که از نظرها پنهان مانده است، موفق نمیشود تا قطعات مجزای روایی را به گونهای کنار هم قرار دهد که به سنتزی معنادار در این راستا دست یابد. در واقع مسئله بر سر مقطع کردن شیوه روایت یا فهم آن در یک خط واحد نیست؛ عکسها به مثابه قطعات روایی مجزا هیچ انسجام درونی با یکدیگر ندارند و نمیتوانند به مخاطب در رسیدن به فهم اثر یاری رسانند. چه، ادعای اولیهی عکاس تراژیک بودن حضور جوانی به نام "عباس ذوالفقاری" در عکسها است که رفته رفته در عکسها نیست میشود تا جاییکه در دهمین عکس به صورت مطلق حضور ندارد. اما مخاطب در این میان قادر به فهم این نکته نخواهد بود که ربط و بسط فقدان عباس با مشقات زندگی خانوادگی مهاجران و پناهندگان افغان در ایران چیست! از اینرو، "مظلوم پنجم" در عین حال که میتوانست به اثری خلاق با درونمایهای قوی بدل شود به مثابه یک اثر مشوش در جایگاه خود باقی میماند و هیچ نقطهنظر پیشروانهای برای ارائه به مخاطبان نخواهد داشت.
انتهای پیام/
هاله میرمیری