سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: کریستین بوبن نویسنده معاصر فرانسوی 24 آوریل سال 1951 در فرانسه به دنیا آمد. در رشته فلسفه تحصیل کرد و به اندیشههای افلاطون و گیرکه گارد دل بست. او مدتی به تدریس پرداخت سپس محیط دانشگاهی را بیش از حد منجمد دانست و به مشاغل گوناگون روی آورد.
اندک زمانی در بخش روانی بیمارستان پرستار بود و چند صباحی نیز در پژوهشگاه باستانشناسی صنعتی کار کرد. او نزدیک بیست جلد کتاب نوشته است و از نویسندگان مهم فرانسه به شمار میرود. وی هم اکنون به دور از هیاهوی شهرهای بزرگ و به دور از مجالس و محافل ادبی و بحث و جدلهای روشنفکرانه در شهر زادگاهش عزلت گزیده و روزگار میگذراند.
آثار او عبارتند از: یک دامن کوچک برای مهمانی، انتهای تهی، ایزابل بروژ، ناامید، فراتر از بودن، غیرمنتظره، حضور ناب، همه گرفتارند، رستاخیز، بازگشت به زندگی، مسیح و شقایقها و نوردینا، دیوانه وار و...
آن چه در پی میآید نگاهی کوتاه است به رمان "دیوانه وار" از آثار مهم بوبن.
"دیوانه وار" روزشمار زندگی یک فراری است. یک فراری گریزان ازاسم و ظواهر اشیا. یک انسان آگاه به حق و حقوق انسانی خویش. حق این که گاهی ناپدید شود و دربارهی ناپدید شدناش به کسی حساب پس ندهد. حق نوشتن و...
آغاز زمان به خواننده اعلام میکند که با آشنایی زدایی خاصی رو به رو خواهد بود: "اولین عشق من دندانهایی زرد رنگ دارد. از خلال نگاهم، نگاه کودکی دوساله، دو سال و نیمه وارد میشود. از راه پلک هایم تا اعماق قلبم که قلب دخترک خردسالی است رخنه میکند و در آن جا تا لانهاش، آشیانهاش، پناهگاهاش را میسازد. همین حالا هم که با شما حرف میزنم، او هنوز آن جاست. هیچ کس نتوانسته جای او را بگیرد. هیچ کس نتوانسته در قلبام تا این عمق نفوذ کند. من ماجرای عاشقیام را در دو سالگی، با مغرورترین معشوق دنیا آغاز کردم. معشوقهای دیگرم هرگز به پای او نمیرسند، هرگز نمیتوانند به پای او برسند. اولین عشق من یک گرگ است..."
به اعتبار همین یک بند از داستان و به جهت موضوعی تازه و دور از ذهن و با درهم ریختگی زمان فعلها اولین و مهمترین ویژگی این رمان را آشنایی زدایی مییابیم.
ویژگی مهمی که تا پایان کار ادامه مییابد. شخصیت اصلی داستان آن طور که در آغاز داستان معرفی میشود دختری پرشور و حساس است. و بعدها در ادامهی داستان میبینیم که با تعاریف تازهای که از زندگی دارد نمیتواند به زندگی زناشویی ادامه دهد، مجبور میشود در هتلی اقامت گزیند، عاشق یک درخت افرا میشود، با جریاناتی که تا پایان داستان به وجود میآورد خواننده را دچار شگفتی میکند و به فکر وامیدارد.
درواقع آن چه کریستین بوبن به خواننده میآموزد نپذیرفتن مسائل زندگی با قطعیت و به طور محض است. او در اثر خود حتی به صراحت و با قطعیت کامل در مورد مسائل نظر نمیدهید یا قصد ندارد که نظرات خود را با تحمیل به مخاطب عمومی کند. او راه درست زندگی کردن و آرامش یافتن را پیشنهاد میکند. وجود بهانههایی چون هوا، ماسهها، آب، نور و... برای زندگی کردن در رمان "دیوانه وار" ما را به یاد فلسفهی سهراب سپهری در مورد زندگی میاندازد که میگفت: "تا شقایق هست زندگی باید کرد" دخترک رمان بوبن هم میگوید: "همیشه کسی پیدا میشود که دوستم داشته باشد. اگر هم کسی دوستم نداشته باشد هوا، ماسهها، آب و نور دوستم دارند."
او که نامهای گوناگونی برای خود بر میگزیند و تمایل به داشتن زندگیهای متفاوت و زندگی کردن در تمام خانهها دارد از مذهب هیچ نمیداند جز عطر، پاهای برهنه و موها. اما به طبیعت چنان وابسته است که تمام عناصر آن را دوستدار خود میپندارد.
او رستگاری را در این میداند "که با حفظ هوشیاری و ملایمت مان این نابودیها را پشت سر بگذاریم، رستگاری این است که اگر چه نابود، اما زنده باشیم. مانند پرندهی شوخی در جنگل آهکی." به این گونه است که احساس میکند اسم ستارهها را میداند و از سن آنها گاه است. نزدیکی او با طبیعت مطابق است با آن چه در رمان "بارون درخت نشین" ایتالو کالوینو میبینیم. در آن رمان هم بارون، شخصیت اصلی داستان، به خاطر خشن بودن روح زندگی روی زمین به بالای درخت میرود و باقی عمرش را بالای درخت میگذراند. به همین علت هم انس و الفتی وصف ناشدنی با طبیعت مییابد. تا جایی که حرف پرندگان را میفهمد و گاهی هنگام سخن گفتن از گلویش صدای دلنشین پرندگان برمیآید.
دختر شاد و پرجنبوجوش "دیوانه وار" هم در زندگی تنها یک راز دارد: "زندگی مرا دوست دارد" و این امر باعث میشود که بی مهری انسانها را تاب آورد و مسائل پیرامون روحاش را کدر نکند.
ویژگی دیگر "دیوانه وار" این است که روح هنری در آن جریان دارد نه به ا عتبار به کارگیری واژگان زیبا و خیالانگیز و نه به خاطر خلق فضاهای تازه و جذاب بلکه به خاطر آموزش اندیشیدن و دگرگون دیدن دنیاست که این اثر ارزش هنری مییابد. برای نمونه در مورد اسم اشخاص در این کتاب میخوانیم: "وقتی اسم جدیدی به کسی میدهید انگار خون تازهای در رگ هایش میریزید. این یک عمل عاشقانه است. فقط عشاق انحصار انجام چنین کاری را دارند." بوبن با آوردن این جملات و به کار بردن تعریف و نامهای تازه برای پدیدههای آشنای پیرامون باعث میشود که با زاویهی دیدی تازه به فضای اطراف مان نگاه کنیم.
او در مورد مردهها میگوید: "مردهها مانند مسافرانی هستند که به سفرهای دور میروند، به غذا احتیاج دارند" یا در مورد مالیخولیا میگوید: "آیا تا به حال ماه گرفتگی را دیدهای؟ خوب، مثل این است که ماه جلوی دل آدم را میگیرد و به دل دیگر نوری نمیتابد. روز روشن شب میشود، مالیخولیا آرام و غمانگیز است..."
این تعاریف متفاوت و گشودن دریچههای تازه به روی خیال ما از ویژگیهای مهم آثار بوبن است. او در مورد ازدواج میگوید: "ازدواج برای یک زن بهترین شیوه برای نامرئی شدن است." یا در جای دیگر میگوید: "خیال میکنم زندگی زناشویی همین است، پایان دورهی کودکی" قهرمان کتاب بوبن در کتاب "دیوانه وار" باخ را با عنوان مردک چاق به خواننده معرفی میکند و او را شبیه گربهای باردار و به شکل نهنگ میبیند. پدر خود را به شکل گرگ و مادرش را به شکل گربه تصور میکند. سنگ قبر را به شکل طرح جلد کتاب میبیند. عاشق یک درخت افرا میشود و بدین گونه است که خواننده را نسبت به باورهای کهنه و موروثیاش دچار تردید میکند. این تزلزل خواننده را وادار به تفکر میکند تا از میان پیشنهادهای تازهای که نویسنده ارائه کرده است آنها را که میپسندد انتخاب کند.
دقت موشکافانه نویسنده و قدرت جزئی نگری او به حدی است که شگفتی آدمی را برمیانگیزد. این هم از دیگر ویژگیهای آثار بوبن است. برای نمونه در مورد علاقهاش به موز یا پرتقال مینویسد. "میخواستم موز بخورم. حسن موز در مزهاش نیست، موز مزهی چندانی ندارد. اما پوستاش راحت کنده میشود. من پرتقال را ترجیح میدهم اما شهامت پوست کندناش را ندارم: باید کاردی برداشت، روی پوست پرتقال خط انداخت، تکه تکه جدایش کرد. و بعد میبینیم که دستها نوچ و چسبناک شده و تکههای ریز پوست داخلی میوه، زیر ناخن گیر کرده است. موز زحمت کمتری دارد. ماجرای پرتغال، مسئلهای جزئی است. اما نه، جزئی هم نیست..."
و این وسواس در انتخاب یک میوه که شاید مسئلهای جزئی در زندگی هر فردی باشد به ما میآموزد که برای انتخاب و علاقه به چیزهای مختلف برای خودمان دلایل قانع کنندهای داشته باشیم.
عدم قطعیت نیز یکی دیگر از عناصر مهم و ویژگیهای برجستهی این رمان است. بوبن حتی در مورد نام شخصیت اصلی داستان خود قطعیتی را بروز نمیدهد. او در معرفی خود میگوید : "یادم رفت اسمم را به شما بگویم خوب اسم من اورورو است. حالا همه چیز را میدانید. نه شوخی میکنم: اسمم بلادون است و بعد ماری، لودمیا، آنژل، امیلی، آستره، باربارا، اماند، کاترین، بلانش. شوخی میکنم، دست خودم نیست. هرچه مسئله جدیتر باشد من بیشتر خندهام میگیرد..." هزاران نام برای خود میگذارد گاهی با کلمهی "آزاد" خود را معرفی میکند و یا خود را "فرار" میخواند. او روی اشیا نام نمیگذارد و گذاشتن نام بر اشیا را مساوی قربانی شدن آنان میداند. او نامهای اشیاء را با تلاش فراوان از روی شان پاک میکند. با تکیه بر آشنایی زدایی و به دست دادن تعریفی جدید از مفاهیم ثبت شده و مألوف، دنیایی تازه میسازد؛ یعنی رسالت هنر را به درستی ادا میکند.
تردید شخصیت اصلی رمان بوبن در مورد آرزوها و رویاهایش میزان عدم قطعیت را افزایش میدهد. او میگوید: "نمیدانم دوست دارم خیابانی به نام من وجود داشته باشد یا نه" یا در جای دیگر میگوید: "نمیدانم حقیقت چیست، روح چیست؟ از این نوع سؤالات هزاران هزار دارم" و...
در پایان باید گفت که رمز موفقیت بوبن در برقراری ارتباط و تأثیرگذاری بر مخاطب این است که بدون جانب داری از شخصیت اصلی رمانیاش و استفاده از عدم قطعیت، خاصیت پیشنهاد دهندهگی را حفظ کند و مخاطب را به فکر وادارد. و شگفت زدهگی او به خاطر آشنایی زدایی رمان به تعقل و تفکر بینجامد. مخاطب بوبن و شخصیت داستاناش را باور میکند و ضمن ایجاد ارتباط با او به درگیریهای روحی و ذهنیاش بیندیشد.
انتهای پیام/
محمد مفتاحی