سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین : یکم اردیبهشت ماه روز بزرگداشت سعدی شیرازی است. با این توضیح که روزهای فرهنگی در تقویم جمهوری اسلامی در سال 1376 شکل گرفت. اولین روزهای فرهنگی‌ای که نام ‌ گذاری شد روز سعدی و حافظ بود. بعد از آن شورای فرهنگ عمومی روزهای دیگری برای نویسندگان بزرگی چون فردوسی، مولوی، عطار و فیلسوفانی چون سهروردی و ملاصدرا بر این روزها افزود. "هنر آنلاین" به بهانه روز بزرگداشت استاد سخن سعدی شیرازی با دکتر کوروش کمالی سروستانی استاد دانشگاه، مدیر مرکز سعدی‌شناسی و سعدی پ‍ژوه گفت و گویی انجام داده که شرح آن در ادامه مطلب آمده است:

به نظر شما این نام‌گذاری ‌ ها و بزرگداشت ‌ هایی که برای بزرگان ادب فارسی در نظر گرفته شده در واقعیت هم تاثیری در معرفی آنها داشته است؟

به واقع روزهای فرهنگی بهانه ‌ ای شد برای اینکه درآن مقطع مراکز فرهنگی، هنرمندان و نویسندگان به این موضوع بپردازند. پیش از این چنین توجهی به شاعران و ادبا در تقویم کشور ما وجود نداشت. برای امسال اپرای سعدی طراحی شده بود و قرار بود آقای غریب ‌ پور آن را اجرا کنند که متاسفانه مشکلاتی به وجود آمد که این امر را میسر نکرد. از سوی دیگر به همین بهانه شاعران، نویسندگان و منتقدان مقاله ‌ هایی چاپ می ‌ کنند که همواره در اول اردیبهشت ارائه می ‌ شود و مورد ارزیابی قرار می ‌ گیرد. در برخی از مدارس هم مسابقات گلستان خوانی در رده ‌‌ های سنی مختلف برگزار می ‌ شود. چنین روزهایی می ‌ تواند بهانه ‌ ای برای توجه و شعله ورگردن علاقه به برگانی همچون سعدی شیرازی باشد.
به نظر شما تاثیر سعدی بر ادب فارسی چه بود؟ این پرسش تکراری است اما حتما در تکرار هم حسنی نهفته است که هر سال شاهد برگزاری مراسم بزرگداشتی برای استاد سخن سعدی شیرازی هستیم. در کلام سعدی چگونه انسجامی وجود دارد که او را استاد سخن می ‌ دانند؟
سعدی به دو دلیل استاد سخن لقب گرفته است. اول فرم کلام، زبان، زیبایی ‌ شناسی و استفاده حکیمانه از عناصر فرهنگی روزگار او که آمیزه ‌ ای از فرهنگ ایران باستان، قرآن و حدیث، دانشگاه آن روزگار (که عمدتا به زبان ‌ های هندی و یونانی و عربی بوده) بوده، نبوغ خود او و فضای اجتماعی- فرهنگی شهر شیراز از جمله عواملی هستند که باعث می ‌ شوند سعدی را استاد سخن بدانیم. زبان فارسی بعد از فردوسی که کاخ بلندی را سامان داد و عرصه ‌ ای برای زبان فارسی گشود، تا حدودی به عرب ‌ گرایی و مغلق ‌ گویی دچار شد. سعدی در قرن هفتم به گونه ‌ ای دیگر زبان فارسی را بازآفرینی کرد و از امکاناتی که این زبان داشت به گونه ‌ ای استفاده کرد که به قول شادروان فروغی: امروز ما به زبان سعدی سخن می ‌ گوییم و گلستان سعدی به عنوان یکی از کتاب ‌ های موثری است که از قرن هشتم تا سیزدهم نزدیک به 72 گلستان واره به تقلید از او نگاشته شد که از آن جمله نگارستان جامی است.
به دلیل اجتماعی بودن، حکیمانه بودن، دقیق بودن، شفاف بودن و ایجاز باعث شد این کلام به الگوی ادبی مبدل شود.
برخی سعدی را فرد محافظه کاری می ‌ دانند و معتقدند او در هر مکان حرف متناسب با همانجا را بر زبان جاری می ‌ کرد. این در حالی است که حافظ همشهری او که به فاصله خود نیم قرن در شیراز زاده شد و رشد یافت نظام حاکم بر جامعه و به صورت جزئی ‌ تر زاهد پرستی را عیب می ‌ دانست و بارها افرادی که سمبل چنان رفتاری بودند را به استهزا گرفت.
هر دوی این نام ‌ ها از سردمداران مکتب ادبی شیراز هستند. سعدی شیرازه ‌ بند مکتب ادبی شیراز بود و حافظ ارتقا دهنده آن مکتب. به قول خیلی از حافظ شناسان از جمله استاد بهاالدین خرمشاهی: شاید اگر سعدی نبود حافظ به این صورت شکل نمی ‌ گرفت. یعنی وامدارای حافظ به سعدی در غزل از نظر حافظ پژوهان غیر قابل انکار است. با این وجود اما در مشرب فکری تفاوت ‌ هایی وجود دارد که به روزگار، مسائل پیرامونی و نو نگاه این دو شاعر بر می ‌ گردد. اما آنها در یک جبهه مشترک بودند. هر دو این شاعران دغدغه انسان آزاد داشتند. هر دو از ظلم و ستمی که بر انسان ‌ های روزگارشان روا داشته می ‌ شد رنج می ‌ بردند. هر دو از ریا، دورویی و دروغ ابراز تنفر کرده ‌ اند، هر دو ریا را در آثار خود رد کرده ‌ اند، هر دو به تعالی انسانی و آزاد بودن اندیشه انسانی تاکید کرده ‌ اند، هر دو بر روی مفهوم حقوق رعیت( در آن روزگار) و حقوق شهروندی که امروز با آن آشنایی داریم انگشت تاکید گذاشته ‌ اند.
اتفاقا این دو در هسته ‌ های اصلی اندیشه خود مغایرتی با یکدیگر ندارند. شاید عدم خواندن دقیق غزل ‌ ها و حکایات سعدی این درک غلط از وجود تفاوت بین حافظ و سعدی را موجب شده و الا کسانی مثل فیدرو، پوشکین، سروانتس و گوته اشتراکات بین کلام حافظ و سعدی را مورد توجه قرار نمی ‌ دهند. در گلستان سعدی روشنفکران قرن 18 و 19 اروپا همدلی زیادی احساس می ‌ کنند. بعد از آنکه "اولاریوس" مجموعه گلستان را منتشر کرد و این اثر به زبان فرانسه و آلمانی در اختیار جامعه غرب قرار گرفت به قول امرسون یک دفعه دید انسانی در شرق زودتر از آنها از حقوق انسانی سخن گفته است. وی‍ژگی ‌ هایی که رنسانس در ادبیات رنسانسی ایجاد کرده بود در آثار سعدی به خصوص در گلستان پیش از پترراک که او را بنیان ‌ گذار ادبیات رنسانسی می ‌ دانند دیده می ‌ شود. به بیان دیگر پرداختن به مشکلات اجتماعی، بحث کردن در مورد وی‍ژگی ‌ های فردی و ایجاز در کلام پیش از غربیان در کلام سعدی دیده شد.
سعدی می ‌ گوید: من آن مورم که بر پایم بمالند/ نه زنبورم که از دستم بنالند/ چگونه شکر این نعمت گذارم/ که زور مردم آزاری ندارم/ این نگاه علاوه بر پذیرش حاکم به عنوان قدر قدرت، نگاهی ضد انقلابی است و البته به حقوق رعیت( که امروز با واژه حقوق شهروندی عوض شده ) توجه می ‌ کند. حافظ بر خلاف این نگاه از روزهای خوب یاد می ‌ کند و بعد از سقوط شاه شجاع ابراز شادی خود را رسما در کلامش اعلام می ‌ کند...
بیتی که به آن اشاره کردید هسته مباحث سعدی در مسائل اجتماعی است.
در این که هر دو نگاه اجتماعی هستند شکی نیست. مولانا را هم می ‌ شود اجتماعی دانست(البته نه به معنایی که سعدی را اجتماعی می ‌ دانند). چه می ‌ شود که سعدی حکیم سخن است اما حافظ نه؟
خب چون حکیم سخن است! رویکرد او به مسائل اجتماعی متفاوت است. در یک دوره زمانی خاص بخشی از جامعه روشن ‌ فکری ایران نخوانده به سعدی‌گریزی دامن زدند . خوشبختانه این مسئله دارد هر روز بیش از گذشته کم رونق می ‌ شود. کسانی چون مرحوم گلشیری که در حوزه ادبیات مدرن کار کرده بود در اواخر عمر خویش دست به کار ویرایش گلستان سعدی شد. فردی چون محمود دولت ‌ آبادی می ‌ گوید: ما با خواندن سعدی از او الهام می ‌ گیریم. نقادان داستان نویسی چون کامیار عابدی و حسن میرعابدینی نقش سعدی را در ادبیات داستانی ایران کم رنگ نمی ‌ دانند. شاید همه این نکات باعث شده حضور سعدی در ادبیات ایران مستمر باشد. البته شعر حافظ هم نکته بینی و زیبایی مخصوص به خودش را دارد اما کاری که سعدی در زبان کرد را نه حافظ انجام داد و نه مولوی. آنها در شعر خیلی چیزها را به اوج بردند اما زبان و ادبیات در عین حال که همزاد هستند با یکدیگر تفاوت ‌ های آشکاری هم دارند.
انتهای پیام/