سرویس تئاتر هنرآنلاین: سهراب سلیمی، متولد ۱۳۲۹ در تمام طول این سالها کوشید تا نگاهی شرافتمندانه به تئاتر داشته باشد و شریف زندگی کند. او در تئاتر همه کار کرده است، بازیگری، طراحی صحنه، ساخت ماسک و حتی طراحی چهرهپردازی از جمله هنرهای دیگر او است او حال و پس از سالها حضور در عرصه تئاتر بیشتر به کارگردانی و تدریس مشغول است اما نمیتوان منکر شد او مردی که سلسله مراتب تئاتر را پله پله طی کرده است.
به بهانه تولد این هنرمند پیشکسوت و شناخته شده تئاتر که امروز ۲۳ فروردین ۶۵ ساله میشود، میزبان او در دفتر خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بودیم و با او درباره مسائل مختلف حوزه تئاتر به گفتوگو نشستیم. آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گفتوگوی صمیمانه ما با این هنرمند به بهانه شصت و پنجمین سالروز تولدش است.
این گفتوگو به بهانه تولد شما است اما پیش از اینکه وارد کودکی شما بشویم به یاد دارم که در مصاحبهای حدود ۵سال پیش خبر از انتشار زندگینامهتان داده بودید اما تا امروز منتشر نشده است آیا دلیل خاصی داشت که منتشر نشد.
پیش از اینکه به این سئوالتان بپردازم باید موقعیت جمع آوری پنج دهه از فعالیتهایم که قرار است برای نوشتن یک کتاب ویرایش شود را بگوییم. در حال حاضر این متون به هزار صفحه رسیدهاند که گواه لحظه به لحظه گذر شرایط هنری من هستند. نکته دیگر اینکه کتابهای انتظامی، مرتضی احمدی، استاد سمندریان، رکن الدین خسروی، خلیل موحدی، مصطفی اسکویی، کرم رضایی، خلج و جوانمرد که کتابهایی مرتبط با تاریخ تئاتر ایران هستند امروزه تنها جنبهٔ آرشیوی پیدا کردهاند. من در مورد کتابم این قصد را ندارم که خودم را معرفی کنم بلکه هدف من دیده شدن مشکلاتی است که در مسیر تئاتر ایران و افراد خانواده تئاتر وجود داشته است.
شما متولد شهر مشهد هستید؟
پدر من متصدی صنایع قند سازی بود به همین دلیل ما زندگی کولی واری را تجربه کردیم و باید ذکر کنم چون من در مشهد متولد شدم دلیلی بر این نیست که من را بتوان از اهالی خراسان قلمداد کرد و به دلیل همین شغل پدر ۹ فرزند خانواده در جای جای ایران متولد شدهایم. از آذربایجان غربی گرفته تا تهران و مشهد محل تولد ما متغییر است. پدر من بدون در نظر گرفتن اینجابه جاییها متعلق به سنگلج تهران است و علاوه بر کارهای فنی که انجام میداد به فضاهای هنری نیز علاقه داشت.
اساسا فعالیت تئاتری خود را از چه زمانی آغاز کردید؟
من فعالیت تئاترم را از سن هفت سالگی در دبستانی به نام سعدی که وابسته به صنایع قندسازی بود شروع کردم و این فعالیت را مدیون معلمی به اسم آقای نظری هستم. این معلم در واقع ما را وامی داشت که دست به کارهای خلاقانه بزنیم. در آن سن پایین ما تجربیات خوبی در راستای ارتباط با خانواده و مدرسه کسب کردیم. اگر از دبستان تا زمان دانشگاه را یک خط طولی در نظر بگیریم در هیچ زمانی فعالیت هنری من متوقف نشد. من در دوران نوجوانی با شاعری با فرهنگ و دارای علم به نام تیمور قهرمان آشنا شدم که هنوز هم در قید حیات هستند و در خراسان زندگی میکنند. میتوان گفت او یکی از کسانی بود که نقش تئاتر در چهار چوب تعاریف زمانی را به عهده داشت. به همین دلیل ما سالی حداقل چهار کار در سالن رازی تربت حیدریه داشتیم. جالب است بدانید که در همین دبیرستان رازی ما اولین تجربههای بلیط فروشی را در آن سالها تجربه کردیم. البته در همان زمانها هم گروههایی از تهران برای اجرا به تربت حیدریه میآمدند و به یاد دارم که در همان سالها با کار آقای انتظامی در سالن سینما "مولن روژ" آشنا شدم و این آشنایی به شوق و علاقه و گرایش من به شدت افزود. البته در آن زمان جمعیتی از سوی سپاه دانش از مرکز ایران به سمت شهرستانها سرازیر شدند که آنها هم در رشد و تربیت هنر تئاتر ما بیتأثیر نبودند. یکی از این افراد سپاه دانش آقای "رضا رضازاده" بود که ایشان مسئول رادیو خراسان شدند و حدود دو یا سه ماه پیش متاسفانه فوت کردند. ما در همان شهرستان با شخصی به نام قاسم سیف که در تلویزیون و تئاترهایی مانند کارهای آقای سمندریان یا آقای خسروی فعالیت میکردند، آشنا شدم. البته من و آقای سیف در یک کلاس و مدرسه با هم پرورش پیدا کردیم. پدر من هم در همین حین بسیار برای آیندهٔ من نگران بود و میترسید که من معتاد یا خلافکار شوم و این فشارهایی که پدرم به من وارد میکرد، برفعالیتهای من بیتأثیر نبود. خوشبختانه من این مسیر را گذراندم و نه معتاد و نه خلافکار شدم بلکه برعکس خیلی متعهد در حوزهٔ کار تئاتر باقی ماندم.
من به دلایلی نیمی از دبیرستانم را در دبیرستان رازی کرمانشاه گذراندم. و دیپلمم را در همانجا گرفتم در ضمن اینکه درسینما آتلانتیک کرمانشاه و دبیرستان پروین اعتصامی هم فعالیت میکردم و همین باعث شد که در آنجا با آقای منصور خلج آشنا شدم. پدرم در همین زمان شرایط را به گونهای برای من پیش آورد که من وارد نیروی هوایی شوم و چون از لحاظ جسمی هم مشکلی نداشتم پروانه خلبانی برای عزیمت به آمریکا برای من فراهم شد ولی من چون عشق و علاقهٔ زیادی به هنر داشتم به سنندج گریختم و خودم را برای خدمت سربازی معرفی کردم به همین دلیل هم سعی کردم مدتها از چشم پدر و مادرم دور بمانم.
در مورد دانشگاه و انتخاب رشته برایمان بگویید؟
بعد از ورود به خدمت سربازی نیز فعالیتهای هنریام را متوقف نکردم. اکثر بچههایی که در خدمت وظیفه با من همراه بودند تهرانی به حساب میآمدند. من در همان زمان مدیریت حوزه هنری پادگان را به عهده گرفتم و به همراه هم دورهایهای خود کارهای تئاتری به روی صحنه میبردیم که خیلی خوشایند مسئولین پادگان نبود ولی به نوعی هم علاقمند بودند که اینگونه فعالیتها در پادگان صورت بگیرد. بعد از دوره آموزشی وارد دورهای به اسم کُردان میشدیم که بچهها برای مقابله با چریکهای فدایی خلق آماده میشدند. البته ما کاری کردیم که ما را از این حوزه بیرون کنند بنابراین عازم سمنان شدیم و پس از آن به شاهرود رفتیم. بلافاصله بعد از ورود به شاهرود وارد جریان تئاتری آنجا شدم و در سالن حلال احمر امروزی فعالیتم را شروع کردم. و تئاترهای زیادی را به صحنه بردم. در واقع علاقه من باعث شد که شرایط هنری را به محیط نظامی تحمیل کنم چون معتقد بودم سختترین محیطها هم باید از فعالیتهای فرهنگی برخوردار باشد تا به یک نوع تعادل برسد. فعالیتهای من در دوران سربازی در شاهرود به جایی رسید که حتی اگر من نمیخواستم نمایشی به صحنه ببرم فرماندار و استاندار از من میخواستند که کار تئاتری انجام دهم بنابرین کار به جایی رسید که در چهارده ماه دوره سربازی در این شهر تعداد زیادی تئاتر به روی صحنه بردم.
در اوایل دهه پنجاه گروههای سیاسی زیادی فعالیت میکردند و شما متنهایی را کار میکردید که به نوعی با حاکمیت آن زمان زاویه داشتند آیا با این وجود برای اجرای چنین متنهایی در فضای نظامی به مشکل مواجه نمیشدید؟
در آن زمان در واقع جوانانی که به نوعی خلاق بودند را به قرارگاه اداره برنامههای تئاتر دعوت میکردند که خوشبختانه من هم یکی از آنها بودم که در نمایشنامه صیادان توسط خلیل موحد، رکن الدین خسروی و کرم رضایی دیده شدم و آنها مرا به اداره برنامههای تئاتر دعوت کردند تا با آنها در این اداره همکاری کنم. بلافاصله این موضوع با اجرای نمایشنامه "سرباز لاف زن" به کارگردانی خلیل موحد ادامه پیدا کرد و این بزرگترین سکوی پرتاب من به عرصه تئاتر حرفهای بود. البته من هنوز اعتقاد دارم کار حرفهای در این مملکت وجود ندارد و منظورم به صورت نسبی است. در این کار من با پرویز فنیزاده روبرو شدم که برایم غیر مترقبه بود، همین اثر هم بود که باعث شد من ماسک سازی این نمایشنامه را انجام دهم. من ماسک سازی را زمانی که در صنایع قند سازی بودیم از یکی از همسایههای آلمانیمان آموختم. آنها که متوجه کنجکاوی شدید من شده بودند به من کار ماسک سازی، ماریونت، مجسمه سازی و... آموختند. البته هیچ کس در این نمایشنامه باورنمی کرد من بتوانم ماسکهایی بسازم که خرد نشوند اما آقای فنیزاده از من حمایت کردند و در نهایت من کار ساخت ماسکهای این نمایش را انجام دادم. این ماسکها نیز تا اوایل انقلاب در تئاتر شهر بودند ولی دیگر نمیدانم سرنوشتشان چه شد.
در کارنامه کاری شما چند مطلب برجسته وجود دارد؛ یکی گریم و ساخت ماسک و دیگری کارهای زیادی که با آقای خسروی داشتید. در حوزهٔ مدیریت تئاتر هم بودهاید و پنج دهه به شکل جدی کار تئاتر را دنبال کردید بر این اساس بین بازیگری و کارگردانی و گریم نگاه شما اکنون کاملاً آکادمیک است و سابقهای بزرگ پشت آن است. میخواهم بدانم بین این سه گزینه شما خود را به کدام یک نزدیکتر میدانید؟
با توجه به احترام وشناختی که برای گرایشهای مختلف در حوزه تئاتر قائلم اما در واقع شرایط آموزشی من به گونه دیگری رقم خورد. با اینکه اساتید ما به شکل علمی تئاتر را به ما آموخته بودند با این حال دوست داشتم نقدی که بر تئاتر داشتم و دریافتهای خودم از تئاتر را با این آموزش یکی کنم و پاسخهای جدیدی برای مسائلم پیدا کنم. من علاقه داشتم تمام تخصصها را کار کنم و اگر کارگردانی میکنم از دیگر رشتهها نیز سر در بیاورم. چون معتقد بودم یک کارگردان خوب مثلاً باید از طراحی صحنه هم سر در بیاورد تا زمانی که از طراح صحنهاش کاری را میخواهد؛ بداند در مورد چه چیز صحبت کند. من به چند وجهی بودن معتقدم و در همین کار آخرم نمایش "مده آ" که با دانشجویانم کار کردهام از طراحی صحنه و ماسکها گرفته تا طراحی لباس را خودم کار کردم تا دانشجویانم با مواد و مصالح موجود در صحنه آشنایی بیشتری پیدا کنند. شناخت اولیه هر یک از این مصالح به من کمک میکند که با طراحان و همکاران صحنهام ارتباط حرفهای بهتری برقرار کنم. به عنوان مثال آقایان خورشیدی و دکتر غریبپور شاهد هستند که من برای آکسسوار و طراحی صحنهها ایده میدادم.
اتفاقا در گفتوگویی که با آقای غریبپور داشتیم در مورد اثر نمایشی "بینوایان" خیلی تأکید داشتند که شما به ایشان ایدههای خیلی نابی دادهاید.
البته من در مورد تئاتر خیلی جدی هستم و فکر میکنم باید به تئاتر همانند یک پادگان نگاه شود. وقتی از مارتا گراهام سئوال میکنند میگوید؛ من همچنان فرماندهٔ یک پادگان هستم و میخواهم به جای کارگردان بودن یک ژاندارم باشم شاید هم به همین دلیل است که بهترین مدرسه بازیگری را در دنیا دارد. من در دانشگاه به دانشجویانم میگویم حضور و غیاب برای من ملاک نیست و باید کسانی سر کلاس بیایند که علاقمند به تئاتر هستند چون با حضور غیاب یا نمره هیچ کس تا به حال بازیگر نشده است. من درنمایش "بینوایان" سه نقش متفاوت را برای آقای غریبپور بازی کردم. من وقتی "خرده جنایتهای زن و شوهری" را در دست گرفتم چهارصد تا از آن فروش رفته بود اما میبینیم که امروز به چاپ سیزدهم رسیده است. "نوای اسرارآمیز" یا "مهمان سرای دو دنیا" هم به همین گونه بوده است و مثلاً "عشق لرزه" امروز به چاپ نهم رسیده است. من بارها و بارها گفتهام برخی از نویسندهها مانند شکسپیر دیگر تنها متعلق به انگلیس نیستند و آثار آنها در هر جای جهان به گونهای اجرا شده است. اشمیت نیز برای من همین گونه است و موضوعاتی که او مطرح میکند به نظرم خیلی جهان شمول هستند. بنابراین دیگر تنها متعلق به یک نقطه از جهان نیست و به صورت یک نویسنده جهانی مطرح میشود. بنابراین هنگام کار کردن نمایشنامههای اشمیت میتوان آن را متعلق به خود کرد.
نسلی از دانش آموختگان تئاتر که خود شما هم جزو آنها هستید؛ مدتی بعد از انقلاب با توجه به وقفهای که در زمان انقلاب ایجاد شده بود؛ شروع به کار کردند و این نسل شروع به آموزش به نسل جدید کرد. با اینکه میان نسل شما و نسل بعدیتان فاصله چندانی نیست چرا نسل شما تبدیل به یک نسل آرمانی شده است؟
اگر بخواهیم در مورد نسل افرادی همچون من صحبت کنیم؛ نباید واقعیتها را پنهان کرد و تاریخ ما در واقع تاریخ تأثیر گذاری حاکمیتها در حوزههای مختلفی همچون تئاتر و ادبیات است. به عنوان مثال بسیاری از ادیبان ما در گذشته تبعید شدهاند اما ما میبینیم که شاملو یا بزرگ علوی، احمد محمود یا احسان طبری و بهرام بیضایی با وجود این فشارها هرگز متوقف نشدند اما میتوان گفت؛ آنهایی که چه در داخل و چه در خارج آموزش دیده بودند از یک بنیاد ریشهای برخوردار بودند. آنها به دنبال تیتر برای فخر فروشی نبودند بلکه تیتر را برای نشان دادن درجه علمیشان استفاده میکردند تا بتوانند از آن علمی که دارند در زمینه آموزش به دیگران استفاده کنند. مثلاً درجه علمی شخصی مانند فروزانفر که بالای چهل کتاب مینویسد تا در اختیار دانشجویان قرار بگیرد را نمیتوان نادیده گرفت. این گونه افراد رنج بسیار زیادی بردهاند تا زمینه تحصیل و راحتی را برای من فراهم آورند تا من درک درستی از ادبیات داشته باشم. ما اگر نگاه کنیم میبینیم تئاتر علمی آن هم البته از نوع نسبیاش از زمان نوشین شکل میگیرد. درواقع بعد از نوشین یک چهارچوبی برای من که طلبه تئاتر هستم شکل میگیرد. البته با اینکه این فشارها و تنگناها وجود دارد میبینیم که راه از بیراهه مشخص میشود. میتوانم اضافه کنم که این نسل آرمانگرا بودند ولی نسل شما واقع گرا است و این دو درعملکردشان با هم خیلی متفاوتند. شاید شما بگویید دلیل آن، این است که باید تعقل درعلم تئاتر حاکم باشد اما من میگویم تا احساس نباشد تعقل راه به جایی نمیبرد بنابراین اولین سکوی ارتباط، احساس است. باید برای واضح شدن تفاوت بین دو نسل بین این دو مقایسه انجام دهیم مثلا میدانیم که نسل نوشین نسل رادیو است و حتی من هم از نسل رادیو هستم و در آن زمان رادیو برای من مرکز آموزش به حساب میآمد تا تفنن. این روزها مراکز آموزشی و ارتباطی خیلی پیشرفت کرده و با نسل ما متفاوت شده است. نمیتوان ارتباط یک سری افراد با گروههای نوشین و سرکیسیان که ارتباط آموزشی مستقیم و یا غیر مستقیم پیدا کرده بودند را نادیده گرفت. میبینیم که خروجی این گروهها افرادی هستند مانند سمندریان که برای ادامه آموزش به آلمان میروند و اسکوییها به مسکو میروند. این تأثیرات به گونهای بود که آن افراد هم نمیخواستند در آن سطح از آموزش باقی بمانند و روحیه جستجوگری و پویایی داشتند. در واقع این افراد ادا و اطوار نداشتند و خود هنر تئاتر و آموزههایش برایشان مهم بوده است. میبینم که پس از این، نوع برخورد با تئاتر و کارگردانی عوض میشود و تئاتر یک پله به جلو میرود. ادبیات نیز در همین زمان قدمهای بزرگی رو به جلو برداشت و حتی موسیقی در نسل من نیز پیشرفت کرد و من میتوانم از حسین علیزاده که هم دانشگاهی من بود نام ببرم. شنگله، کرم رضایی و عزت الله انتظامی به آلمان، دیلمقانی و خسروی به انگلیس و دکتر ستاری یا دکتر طباطبایی به فرانسه میروند. تمام اساتید ما آدمهایی بودند که به آنچهارچوب قبل از خودشان بسنده نکرده بودند و تمام اینها نسل بعد از سرکیسیان و اسکویی بودند. نمیتوان سمندریان قبل از تحصیل در آلمان با سمندریان بعد از آن مقایسه کرد. حتی خسروی هم به همین گونه بود من وقتی نمایش "سرباز لاف زن" را کار میکردم مرا برای نمایش "لبخند باشکوه آقای گیل" انتخاب کرد. در آن زمان شرایط اقتصادی خوبی برای من فراهم نبود، در دوران دانشکده در بدترین نقاط تهران من با بچههای بیسرپرست شروع به کار تئاتر کردم. در آن زمان افرادی که اکنون سرشناس هستند را برای آموزش این افراد میبردم. در آن زمان نقد کردن یا تحقیر به شکل فیزیکی نبود بلکه همه سعی میکردند از یکدیگر پیشی بگیرند به همین دلیل هم در اوان جوانی توسط اداره تئاتر جذب شدم. صحیح بازتاب بدهیم. من ۱۷ کار دانشجویی دارم و یادم میآید که ما ساعتها حتی نمیخوابیدم تا کار و اتودهایم را تمرین کنم. در رشتههای دیگر هنری هم همه به همین گونه بودند مثلا نمیتوان کارهای لطفی یا هوشنگ ابتهاج یا حسین علیزاده یا کامکارها یا مشکاتیان را نادیده گرفت و به همین دلیل هم از این دوران با عنوان دوران طلایی هنر یاد میشود. من نمیخواهم مطلق سخن بگویم اما شرایط به گونهای رقم خورده بود که این افراد بر حاکمیت آن زمان تأثیر گذاشته بودند وآنها نمیتوانستند جلوی این فعالیتهای هنری را بگیرند.
در واقع تئاتر خودش را به جریان موجود تحمیل کرده است.
ما تئاتر را به سادگی به دست نیاوردیم. البته در آن زمانها دانشگاه بیش از ۱۵ نفر دانشجو نمیگرفت که ۵ نفر آنها هم فرار میکردند و یا مدرک نمیگرفتند. از آن ده نفر باقی مانده واقعاً وارد جریان تئاتر میشدند و الان هم در تئاتر این مملکت جریان ساز هستند. الان متاسفانه چهل نفر در یک کلاس فقط حضور دارند. و من در وقت محدود نمیدانم چگونه میتوانم برای این چهل نفر وقت بگذارم بنابراین این چهل نفر نمیتوانند در آینده جریان ساز باشند.
در زندگی هر کسی فراز و فرودهای زیادی وجود دارد. جذر و مد ۵۸ سال فعالیت هنریتان را در کجا میبینید؟
به عنوان یک هنرمند تئاتر همواره استنباطم این بوده است که باید همیشه آموخت. به نظر خودم زمان دانشجوییام در جذر قرار داشتم. آن زمان که خلایی به دلیل شرایط غالب اجتماع ایجاد شد در فرود قرار داشتم اما میخواهم یک نکته را بگویم که من همواره دراین جذر و مد سوار بر آمال و آرزوهایم بودهام و سعی کردم هر چه در توان دارم به نسل بعد منتقل کنم. گاهی دانشجویانم به من میگویند که من آنقدر انرژی دارم که آنها آن را باور نمیکنند. من هرگز در کلاسهایم روی صندلی نمینشینم و همیشه با لباس تمرین وارد کلاس میشوم. من فکر میکنم ما نیاز به جامعه بهتری داریم که در آن کسی خودش را برتر از دیگری نداند و همه در جهت تعالی یکدیگر قدم بردارند. من شعار نمیدهم و واقعاً معتقدم سهراب سلیمی هنوز در حال آموختن است.
انتهای پیام/
حسین سینجلی